ଶତ୍ରୁଘ୍ନେ ଵାଥ ସୁଗ୍ରୀଵେ ରାକ୍ଷସେ ଵା ଵିଭୀଷଣେ। ନିଵେଶଯ ମନଃ ସୀତେ ଯଥା ଵା ସୁଖମାତ୍ମନା
କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, କିମ୍ବା ସୁଗ୍ରୀବ, କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସ ବିଭୀଷଣ—ହେ ସୀତା, ଯେଉଁଠି ତୁମ ମନ ଖୁସି ମିଳେ, ସେଠି ଲଗା।
ନହି ତ୍ଵାଂ ରାଵଣୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦିଵ୍ଯରୂପାଂ ମନୋରମାମ୍। ମର୍ଷଯେତ ଚିରଂ ସୀତେ ସ୍ଵଗୃହେ ପର୍ଯଵସ୍ଥିତାମ୍
ହେ ସୀତା, ତୁମ ଦିବ୍ୟ ଓ ମନୋହର ରୂପକୁ ଦେଖି, ରାବଣ ତୁମକୁ ନିଜ ଘରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରଖିପାରିଥାନ୍ତି ବୋଲି ମୁଁ ଭାବିପାରିନାହିଁ।
ତତଃ ପ୍ରିଯାର୍ହଶ୍ରଵଣା ତଦପ୍ରିଯଂ ପ୍ରିଯାଦୁପଶ୍ରୁତ୍ଯ ଚିରସ୍ଯ ମାନିନୀ। ମୁମୋଚ ବାଷ୍ପଂ ରୁଦତୀ ତଦା ଭୃଶଂ ଗଜେନ୍ଦ୍ରହସ୍ତାଭିହତେଵ ଵଲ୍ଲରୀ
ଏପରି, ପ୍ରିୟ କାନ୍ତା ପାଇଁ ଅନୁଚିତ ଏହି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଏତେ ଦିନ ପରେ ଏ ଦୁଃଖ ଜାଣି, ମାନିନୀ ସୀତା ଭାରି କାନ୍ଦିଲେ, ଯେପରି ଗଜରାଜ ତଣ୍ଡରେ ଲତା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
thumb|ଷୋଡଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଷୋଡଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ଛଅଦଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ଏଵମୁକ୍ତା ତୁ ଵୈଦେହୀ ପରୁଷଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍। ରାଘଵେଣ ସରୋଷେଣ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରଵ୍ଯଥିତାଭଵତ୍
ଏପରି ରାଘବଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଭରା କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ବୈଦେହୀର ଶରୀର କମ୍ପିଉଠିଲା, ତିଁ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ସା ତଦାଶ୍ରୁତପୂର୍ଵଂ ହି ଜନେ ମହତି ମୈଥିଲୀ। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭର୍ତୁର୍ଵଚୋ ଘୋରଂ ଲଜ୍ଜଯାଵନତାଭଵତ୍
ମହାସଭାରେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏପରି ଭୟଙ୍କର କଥା କେବେ ଶୁଣିନଥିବା ମୈଥିଲୀ, ଲଜ୍ଜାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଲେ।
ପ୍ରଵିଶନ୍ତୀଵ ଗାତ୍ରାଣି ସ୍ଵାନି ସା ଜନକାତ୍ମଜା। ଵାକ୍ଶରୈସ୍ତୈଃ ସଶଲ୍ଯେଵ ଭୃଶମଶ୍ରୂଣ୍ଯଵର୍ତଯତ୍
ସେ ଜନକନନୀଙ୍କ ଦେହ ଏମିତି ଲାଗିଲା ଯେ, ନିଜ ଗା ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛି; ସେଇ କଠୋର କଥାରେ ଆହତ ହୋଇ, ତିଁ ଅଶ୍ରୁ ରୋକିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତତୋ ବାଷ୍ପପରିକ୍ଲିନ୍ନଂ ପ୍ରମାର୍ଜନ୍ତୀ ସ୍ଵମାନନମ୍। ଶନୈର୍ଗଦ୍ଗଦଯା ଵାଚା ଭର୍ତାରମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ, ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜା ମୁହଁ ପଞ୍ଚି, ଶାନ୍ତ ଓ ଭାଙ୍ଗା ଭାଙ୍ଗା କଣ୍ଠରେ ସେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
କିଂ ମାମସଦୃଶଂ ଵାକ୍ଯମୀଦୃଶଂ ଶ୍ରୋତ୍ରଦାରୁଣମ୍। ରୂକ୍ଷଂ ଶ୍ରାଵଯସେ ଵୀର ପ୍ରାକୃତଃ ପ୍ରାକୃତାମିଵ
ହେ ବୀର, ତୁମେ ମୋତେ ଏମିତି କଠିନ ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ କଥା କାହିଁକି କହୁଛ? ମୁଁ ଯେପରି ନୁହେଁ, ସେପରି କଥା କାହିଁକି ଶୁଣାଉଛ? ମନେ ହେଉଛି, ତୁମେ ସାଧାରଣ ପୁରୁଷ ଭଳି ମୋତେ, ଏକ ସାଧାରଣ ଜଣେ ଜଣାଣୀଙ୍କୁ କହିଥିବା ପରି ଆଚରଣ କରୁଛ।
ନ ତଥାସ୍ମି ମହାବାହୋ ଯଥା ମାମଵଗଚ୍ଛସି। ପ୍ରତ୍ଯଯଂ ଗଚ୍ଛ ମେ ସ୍ଵେନ ଚାରିତ୍ରେଣୈଵ ତେ ଶପେ
ହେ ମହାବାହୁ, ତୁମେ ଯେପରି ଭାବୁଛ, ମୁଁ ସେପରି ନୁହେଁ। ମୋର ନିଜ ଚରିତ୍ର ଉପରେ ଆସ୍ଥା ରଖ, ମୁଁ ଏହି କଥାରେ ତୁମକୁ ଶପଥ ଦେଉଛି।
ପୃଥକ୍ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ପ୍ରଚାରେଣ ଜାତିଂ ତ୍ଵଂ ପରିଶଙ୍କସେ। ପରିତ୍ଯଜୈନାଂ ଶଙ୍କାଂ ତୁ ଯଦି ତେଽହଂ ପରୀକ୍ଷିତା
ଅନ୍ୟ ଜଣାଣୀଙ୍କର ଆଚରଣ ଦେଖି, ତୁମେ ମୋ ଜନ୍ମକୁ ସନ୍ଦେହ କରୁଛ। ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ପରୀକ୍ଷା କରିଛ, ତେବେ ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ଯଦହଂ ଗାତ୍ରସଂସ୍ପର୍ଶଂ ଗତାସ୍ମି ଵିଵଶା ପ୍ରଭୋ। କାମକାରୋ ନ ମେ ତତ୍ର ଦୈଵଂ ତତ୍ରାପରାଧ୍ଯତି
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଅନ୍ୟର ଛୁଆଁରେ ପଡ଼ିଲି, ସେ ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ ନୁହେଁ ହୋଇଥିଲା। ଏଥିରେ ମୋର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ଦୈବ ଦୋଷୀ।
ମଦଧୀନଂ ତୁ ଯତ୍ ତନ୍ମେ ହୃଦଯଂ ତ୍ଵଯି ଵର୍ତତେ। ପରାଧୀନେଷୁ ଗାତ୍ରେଷୁ କିଂ କରିଷ୍ଯାମ୍ଯନୀଶ୍ଵରୀ
ମୋ ହୃଦୟ ଯାହା ମୋ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଅଛି, ସେ ତୁମେଠାରେ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଯେଉଁ ଦେହ ଅନ୍ୟଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା, ଏହି ଅସହାୟ ମୁଁ ତାହାରେ କଣ କରିପାରିବି?
ସହ ସଂଵୃଦ୍ଧଭାଵେନ ସଂସର୍ଗେଣ ଚ ମାନଦ। ଯଦି ତେଽହଂ ନ ଵିଜ୍ଞାତା ହତା ତେନାସ୍ମି ଶାଶ୍ଵତମ୍
ହେ ମାନଦ, ଏତେ ବର୍ଷ ଏକାଠି ରହି, ଏତେ ନିକଟତା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଚିହ୍ନିପାରିନାହ, ତେବେ ମୁଁ ସଦାସର୍ବଦା ପାଇଁ ନଷ୍ଟ ହେଲି।
ପ୍ରେଷିତସ୍ତେ ମହାଵୀରୋ ହନୁମାନଵଲୋକକଃ। ଲଙ୍କାସ୍ଥାହଂ ତ୍ଵଯା ରାଜନ୍ କିଂ ତଦା ନ ଵିସର୍ଜିତା
ତୁମେ ମହାବୀର ହନୁମାନଙ୍କୁ ମୋ ଖବର ନେବାକୁ ପଠାଇଥିଲ। ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଲଙ୍କାରେ ଥିଲି, ହେ ରାଜା, ସେତେବେଳେ ମୋତେ କାହିଁକି ଛାଡ଼ିଦେଲୁନି?
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଵାନରସ୍ଯାସ୍ଯ ତଦ୍ଵାକ୍ଯସମନନ୍ତରମ୍। ତ୍ଵଯା ସଂତ୍ଯକ୍ତଯା ଵୀର ତ୍ଯକ୍ତଂ ସ୍ଯାଜ୍ଜୀଵିତଂ ମଯା
ଏହି ବାନରଙ୍କର ସାକ୍ଷାତ ବାର୍ତ୍ତା ପରେ, ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଥାନ୍ତ, ହେ ବୀର, ତେବେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଥାନ୍ତି।
ନ ଵୃଥା ତେ ଶ୍ରମୋଽଯଂ ସ୍ଯାତ୍ ସଂଶଯେ ନ୍ଯସ୍ଯ ଜୀଵିତମ୍। ସୁହୃଜ୍ଜନପରିକ୍ଲେଶୋ ନ ଚାଯଂ ଵିଫଲସ୍ତଵ
ତେବେ ତୁମର ଏହି କଷ୍ଟ ବ୍ୟର୍ଥ ହେବ ନାଥିଲା, କାରଣ ମୁଁ ଏହି ସନ୍ଦେହରେ ନିଜ ଜୀବନ ଦାଉରେ ରଖିଥାନ୍ତି। ତୁମ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କର ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ହେଲା, ତାହା ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ହେବ ନାଥିଲା।
ତ୍ଵଯା ତୁ ନୃପଶାର୍ଦୂଲ ରୋଷମେଵାନୁଵର୍ତତା। ଲଘୁନେଵ ମନୁଷ୍ଯେଣ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵମେଵ ପୁରସ୍କୃତମ୍
ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କେବଳ କ୍ରୋଧକୁ ଅନୁସରିଛ, ଏବଂ ଏକ ସାଧାରଣ ପୁରୁଷ ଭଳି, ମୋର ଜଣାଣୀ ହେବାକୁ ଆଗରେ ରଖିଛ।
ଅପଦେଶେନ ଜନକାନ୍ନୋତ୍ପତ୍ତିର୍ଵସୁଧାତଲାତ୍। ମମ ଵୃତ୍ତଂ ଚ ଵୃତ୍ତଜ୍ଞ ବହୁ ତେ ନ ପୁରସ୍କୃତମ୍
ତୁମେ ମୋର ଜନକ ଓ ମାଟିରୁ ହେବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଛ, ଏବଂ ମୋର ଆଚରଣ ଭଲଭାବେ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉନାହ।
ନ ପ୍ରମାଣୀକୃତଃ ପାଣିର୍ବାଲ୍ଯେ ମମ ନିପୀଡିତଃ। ମମ ଭକ୍ତିଶ୍ଚ ଶୀଲଂ ଚ ସର୍ଵଂ ତେ ପୃଷ୍ଠତଃ କୃତମ୍
ମୋର ହାତ ବାଲ୍ୟକାଳରେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବିବାହିତ ହୋଇନଥିଲା, ମୁଁ ଶିଶୁବେଳେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଛି। ମୋର ଭକ୍ତି ଓ ଚରିତ୍ର ସବୁକିଛି ତୁମେ ପଛକୁ ହଟାଇଦେଲ।
ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ତୀ ରୁଦତୀ ବାଷ୍ପଗଦ୍ଗଦଭାଷିଣୀ। ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ସୀତା ଦୀନଂ ଧ୍ଯାନପରାଯଣମ୍
ଏଭଳି କହି, କାନ୍ଦୁଥିବା, ଅଶ୍ରୁରେ ଗଳା ଅଟକିଯାଇଥିବା ସୀତା, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଓ ଦୁଃଖିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଚିତାଂ ମେ କୁରୁ ସୌମିତ୍ରେ ଵ୍ଯସନସ୍ଯାସ୍ଯ ଭେଷଜମ୍। ମିଥ୍ଯାପଵାଦୋପହତା ନାହଂ ଜୀଵିତୁମୁତ୍ସହେ
ହେ ସୌମିତ୍ରି, ମୋ ପାଇଁ ଏକ ଚିତା ତିଆରି କର। ଏହି ଦୁଃଖର ଏହା ହେଉଛି ଔଷଧ। ମିଥ୍ୟା ଅପବାଦରେ ଆଘାତ ପାଇ, ମୁଁ ଆଉ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ।
ଅପ୍ରୀତେନ ଗୁଣୈର୍ଭର୍ତ୍ରା ତ୍ଯକ୍ତାଯା ଜନସଂସଦି। ଯା କ୍ଷମା ମେ ଗତିର୍ଗନ୍ତୁଂ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯେ ହଵ୍ଯଵାହନମ୍
ମୋର ଗୁଣରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହଁଥିବା ସ୍ୱାମୀ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମୁଖରେ ତ୍ୟାଗିତ, ମୋ ପାଇଁ ଆଉ କେଉଁ ଉପାୟ ଅଛି? ମୁଁ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଵୈଦେହ୍ଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପରଵୀରହା। ଅମର୍ଷଵଶମାପନ୍ନୋ ରାଘଵଂ ସମୁଦୈକ୍ଷତ
ବୈଦେହୀ ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଶତ୍ରୁନାଶକ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ରାଘବଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ଦେଖିଲେ।
ସ ଵିଜ୍ଞାଯ ମନଶ୍ଛନ୍ଦଂ ରାମସ୍ଯାକାରସୂଚିତମ୍। ଚିତାଂ ଚକାର ସୌମିତ୍ରିର୍ମତେ ରାମସ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ରାମଙ୍କ ମନର ଇଚ୍ଛା ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ପ୍ରକାଶ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ସୌମିତ୍ରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ରାମଙ୍କ ଇଚ୍ଛାଅନୁଯାୟୀ ଚିତା ତିଆରି କଲେ।
ନହି ରାମଂ ତଦା କଶ୍ଚିତ୍ କାଲାନ୍ତକଯମୋପମମ୍। ଅନୁନେତୁମଥୋ ଵକ୍ତୁଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଵାପ୍ଯଶକତ୍ ସୁହୃତ୍
ସେ ସମୟରେ, ମୃତ୍ୟୁ ଭଳି ଭୟଙ୍କର ରାମଙ୍କୁ କେହି ବନ୍ଧୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ, କେହି କଥା କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଦେଖିପାରିଲେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଅଧୋମୁଖଂ ସ୍ଥିତଂ ରାମଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍। ଉପାଵର୍ତତ ଵୈଦେହୀ ଦୀପ୍ଯମାନଂ ହୁତାଶନମ୍
ପ୍ରଣତ ମୁଣ୍ଡ ରଖିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ବୈଦେହୀ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପାଖକୁ ଆଗେଇ ଗଲେ।
ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦୈଵତେଭ୍ଯଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯଶ୍ଚ ମୈଥିଲୀ। ବଦ୍ଧାଞ୍ଜଲିପୁଟା ଚେଦମୁଵାଚାଗ୍ନିସମୀପତଃ
ମୈଥିଳୀ ହାତ ଜୋଡି ଦେବତାମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଅଗ୍ନି ପାଖରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଯଥା ମେ ହୃଦଯଂ ନିତ୍ଯଂ ନାପସର୍ପତି ରାଘଵାତ୍। ତଥା ଲୋକସ୍ଯ ସାକ୍ଷୀ ମାଂ ସର୍ଵତଃ ପାତୁ ପାଵକଃ
ମୋର ହୃଦୟ ଯେପରି ନିତ୍ୟ ରାଘବଙ୍କୁ ଛାଡି ନଯାଇଛି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କର ସାକ୍ଷୀ ଅଗ୍ନି ମୋତେ ସବୁଦିକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।
ଯଥା ମାଂ ଶୁଦ୍ଧଚାରିତ୍ରାଂ ଦୁଷ୍ଟାଂ ଜାନାତି ରାଘଵଃ। ତଥା ଲୋକସ୍ଯ ସାକ୍ଷୀ ମାଂ ସର୍ଵତଃ ପାତୁ ପାଵକଃ
ମୁଁ ଶୁଦ୍ଧ ଚରିତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଘବ ମୋତେ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବେ ଭାବିଛନ୍ତି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କର ସାକ୍ଷୀ ଅଗ୍ନି ମୋତେ ସବୁଦିକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।