thumb|ଚତୁର୍ଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏହି ଏକଶେ ଚାରି ଦଶମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତମୁଵାଚ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସୋଽଭିଵାଦ୍ଯ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମଃ। ରାମଂ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷଂ ଵରଂ ସର୍ଵଧନୁଷ୍ମତାମ୍
ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବାନର ନମସ୍କାର କରି, ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଆଖିଥିବା, ସମସ୍ତ ଧନୁର୍ଧରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—
ଯନ୍ନିମିତ୍ତୋଽଯମାରମ୍ଭଃ କର୍ମଣାଂ ଯଃ ଫଲୋଦଯଃ। ତାଂ ଦେଵୀଂ ଶୋକସଂତପ୍ତାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମର୍ହସି ମୈଥିଲୀମ୍
ଯାହା ପାଇଁ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ହେଲା, ଏବଂ ଯିଏ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ, ସେ ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ଆପଣ ଦେଖିବାକୁ ଉଚିତ।
ସା ହି ଶୋକସମାଵିଷ୍ଟା ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲେକ୍ଷଣା। ମୈଥିଲୀ ଵିଜଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତ୍ଵାମଭିକାଂକ୍ଷତି
ସେ ମୈଥିଳୀ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଛନ୍ତି, ଆଖି ଲୁହାରେ ଭିଜିଯାଇଛି, ତୁମ ଜୟ ଶୁଣି, ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆଶା କରୁଛନ୍ତି।
ପୂର୍ଵକାତ୍ ପ୍ରତ୍ଯଯାଚ୍ଚାହମୁକ୍ତୋ ଵିଶ୍ଵସ୍ତଯା ତଯା। ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ଭର୍ତାରମିତି ପର୍ଯାକୁଲେକ୍ଷଣା
ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କୁ ଯାହା ଭରସା ଦେଇଥିଲି, ତାହା ମନେ ରଖି, ସେ ଲୁହାଭରା ଆଖିରେ, ସ୍ନାନ କରିନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।
ଏଵମୁକ୍ତୋ ହନୁମତା ରାମୋ ଧର୍ମଭୃତାଂ ଵରଃ। ଆଗଚ୍ଛତ୍ ସହସା ଧ୍ଯାନମୀଷଦ୍ବାଷ୍ପପରିପ୍ଲୁତଃ
ହନୁମାନ୍ ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ତୁରନ୍ତ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବି, ଆଖିରେ ହଳକା ଲୁହା ସହିତ ଆସିଲେ।
ସ ଦୀର୍ଘମଭିନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ଜଗତୀମଵଲୋକଯନ୍। ଉଵାଚ ମେଘସଂକାଶଂ ଵିଭୀଷଣମୁପସ୍ଥିତମ୍
ସେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଭୂମିକୁ ଦେଖି, ମେଘ ପରି କଳା ଥିବା ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କହିଲେ—
ଦିଵ୍ଯାଙ୍ଗରାଗାଂ ଵୈଦେହୀଂ ଦିଵ୍ଯାଭରଣଭୂଷିତାମ୍। ଇହ ସୀତାଂ ଶିରଃସ୍ନାତାମୁପସ୍ଥାପଯ ମା ଚିରମ୍
ଦିବ୍ୟ ଅଙ୍ଗରାଗ ଲଗାଇଥିବା, ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିବା, ମୁଣ୍ଡ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଏନ୍ତୁ, ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ରାମେଣ ତ୍ଵରମାଣୋ ଵିଭୀଷଣଃ। ପ୍ରଵିଶ୍ଯାନ୍ତଃପୁରଂ ସୀତାଂ ସ୍ତ୍ରୀଭିଃ ସ୍ଵାଭିରଚୋଦଯତ୍
ରାମଙ୍କ ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି, ବିଭୀଷଣ ତୁରନ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସ୍ୱନୀୟ ମହିଳାମାନେ ସହିତ ସୀତାଙ୍କୁ ତାଲମେଳରେ ଚାଲିବାକୁ କହିଲେ।
ତତଃ ସୀତାଂ ମହାଭାଗାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୋଵାଚ ଵିଭୀଷଣଃ। ମୂର୍ଧ୍ନି ବଦ୍ଧାଞ୍ଜଲିଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵିନୀତୋ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରଃ
ତାପରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭଦ୍ର ଓ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ବିଭୀଷଣ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ହାତ ଜୋଡି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ କହିଲେ—
ଦିଵ୍ଯାଙ୍ଗରାଗା ଵୈଦେହି ଦିଵ୍ଯାଭରଣଭୂଷିତା। ଯାନମାରୋହ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଭର୍ତା ତ୍ଵାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛତି
ହେ ବିଦେହନନ୍ଦିନୀ, ଦିବ୍ୟ ଅଙ୍ଗରାଗ ଲଗାଇ, ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧି, ଯାନରେ ବସ, ତୁମ ସ୍ୱାମୀ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ତୁମ ଭଲ ହେଉ।
ଏଵମୁକ୍ତା ତୁ ଵୈଦେହୀ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଵିଭୀଷଣମ୍। ଅସ୍ନାତ୍ଵା ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ଭର୍ତାରଂ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵର
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ବିଦେହନନ୍ଦିନୀ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— 'ହେ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ସ୍ନାନ କରିନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।'
ତସ୍ଯାସ୍ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଵିଭୀଷଣଃ। ଯଥାଽଽହ ରାମୋ ଭର୍ତା ତେ ତତ୍ ତଥା କର୍ତୁମର୍ହସି
ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବିଭୀଷଣ କହିଲେ— 'ତୁମ ସ୍ୱାମୀ ରାମ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ସେପରି କରିବା ଉଚିତ।'
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୈଥିଲୀ ପତିଦେଵତା। ଭର୍ତୃଭକ୍ତ୍ଯାଵୃତା ସାଧ୍ଵୀ ତଥେତି ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ
ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପତିପରାୟଣ ଓ ସତୀ ମୈଥିଳୀ, ସ୍ୱାମୀ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିରେ ଭରିଯାଇ, 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ତତଃ ସୀତାଂ ଶିରଃସ୍ନାତାଂ ସଂଯୁକ୍ତାଂ ପ୍ରତିକର୍ମଣା। ମହାର୍ହାଭରଣୋପେତାଂ ମହାର୍ହାମ୍ବରଧାରିଣୀମ୍
ତାପରେ ସୀତା ମୁଣ୍ଡ ଧୋଇ, ଚାଲିତାନୁସାରେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ, ମୂଲ୍ୟବାନ ଗହନା ପିନ୍ଧି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
ଆରୋପ୍ଯ ଶିବିକାଂ ଦୀପ୍ତାଂ ପରାର୍ଘ୍ଯାମ୍ବରସଂଵୃତାମ୍। ରକ୍ଷୋଭିର୍ବହୁଭିର୍ଗୁପ୍ତାମାଜହାର ଵିଭୀଷଣଃ
ସେଉଁଠାରେ, ଜଳ୍ମଳାଉଥିବା ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ କପଡ଼ାରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ଏକ ଶିବିକାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ବସାଇଦିଆଗଲା, ଯାହାକୁ ବହୁ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ବିଭୀଷଣ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଣିଲେ।
ସୋଽଭିଗମ୍ଯ ମହାତ୍ମାନଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵାପି ଧ୍ଯାନମାସ୍ଥିତମ୍। ପ୍ରଣତଶ୍ଚ ପ୍ରହୃଷ୍ଟଶ୍ଚ ପ୍ରାପ୍ତାଂ ସୀତାଂ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍
ବିଭୀଷଣ, ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଦେଖି, ଶିର ନମାଇ ଓ ଖୁସି ହୋଇ, ସୀତାଙ୍କ ଆଗମନ ସୂଚନା ଦେଲେ।
ତାମାଗତାମୁପଶ୍ରୁତ୍ଯ ରକ୍ଷୋଗୃହଚିରୋଷିତାମ୍। ରୋଷଂ ହର୍ଷଂ ଚ ଦୈନ୍ଯଂ ଚ ରାଘଵଃ ପ୍ରାପ ଶତ୍ରୁହା
ରାଘବ, ଯେଉଁ ସୀତା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଘରେ ରହିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଆସିଥିବା ଖବର ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ରାମଙ୍କ ମନରେ କ୍ରୋଧ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଉପଜିଲା।
ତତୋ ଯାନଗତାଂ ସୀତାଂ ସଵିମର୍ଶଂ ଵିଚାରଯନ୍। ଵିଭୀଷଣମିଦଂ ଵାକ୍ଯମହୃଷ୍ଟୋ ରାଘଵୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ଯେତେବେଳେ ସୀତା ଦୋଳିରେ ବସି ଆସିଲେ, ରାଘବ ଭଲଭାବେ ଭାବିବା ପରେ, ଖୁସି ନ ହୋଇ, ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କହିଲେ—
ରାକ୍ଷସାଧିପତେ ସୌମ୍ଯ ନିତ୍ଯଂ ମଦ୍ଵିଜଯେ ରତ। ଵୈଦେହୀ ସଂନିକର୍ଷଂ ମେ କ୍ଷିପ୍ରଂ ସମଭିଗଚ୍ଛତୁ
ହେ ଦୟାଳୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ, ତୁମେ ସଦା ମୋର ବିଜୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ, ଏହି ବୈଦେହୀକୁ ଶୀଘ୍ର ମୋ ସମ୍ନିଧିକୁ ଆଣ।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵସ୍ଯ ଵିଭୀଷଣଃ। ତୂର୍ଣମୁତ୍ସାରଣଂ ତତ୍ର କାରଯାମାସ ଧର୍ମଵିତ୍
ରାଘବଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଭୀଷଣ, ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା, ସେଠାରେ ତୁରନ୍ତ ସବୁଠୁ ଲୋକମାନେ ଖାଲି କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
କଞ୍ଚୁକୋଷ୍ଣୀଷିଣସ୍ତତ୍ର ଵେତ୍ରଝର୍ଝରପାଣଯଃ। ଉତ୍ସାରଯନ୍ତସ୍ତାନ୍ ଯୋଧାନ୍ ସମନ୍ତାତ୍ ପରିଚକ୍ରମୁଃ
ସେଠାରେ ବାହୁଦଳ ଓ ପାଗୁଡ଼ି ପିନ୍ଧିଥିବା ସେବକମାନେ, ହାତରେ ଛଡ଼ ଓ ପଙ୍ଖା ନେଇ, ଚାରିପଟେ ଯୋଧାମାନେ ଉଠାଇ ଦେଉଥିଲେ।
ଋକ୍ଷାଣାଂ ଵାନରାଣାଂ ଚ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ। ଵୃନ୍ଦାନ୍ଯୁତ୍ସାର୍ଯମାଣାନି ଦୂରମୁତ୍ତସ୍ଥୁରନ୍ତତଃ
ଭାଲୁ, ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରୁ ଦୂରକୁ ହଟିଯାଇଥିଲେ।
ତେଷାମୁତ୍ସାର୍ଯମାଣାନାଂ ନିଃସ୍ଵନଃ ସୁମହାନଭୂତ୍। ଵାଯୁନୋଦ୍ଧୂଯମାନସ୍ଯ ସାଗରସ୍ଯେଵ ନିଃସ୍ଵନଃ
ସେମାନେ ହଟାଯାଉଥିବା ବେଳେ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ହେଲା, ଯେପରି ବାତାସରେ ଉତ୍ତେଜିତ ସାଗର ଗର୍ଜନ କରେ।
ଉତ୍ସାର୍ଯମାଣାଂସ୍ତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସମନ୍ତାଜ୍ଜାତସମ୍ଭ୍ରମାନ୍। ଦାକ୍ଷିଣ୍ଯାତ୍ତଦମର୍ଷାଚ୍ଚ ଵାରଯାମାସ ରାଘଵଃ
ସେମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଭୟଭୀତ ଓ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ହଟୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଦୟା ଓ କ୍ରୋଧରେ ରାଘବ ସେମାନେକୁ ରୋକିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ସଂରମ୍ଭାଚ୍ଚାବ୍ରଵୀଦ୍ ରାମଶ୍ଚକ୍ଷୁଷା ପ୍ରଦହନ୍ନିଵ। ଵିଭୀଷଣଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଂ ସୋପାଲମ୍ଭମିଦଂ ଵଚଃ
ତାପରେ କ୍ରୋଧରେ ରାମଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଅଗ୍ନି ପରି ଜଳୁଥିଲା, ସେ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଉପାଲମ୍ଭ ସହିତ କହିଲେ—
କିମର୍ଥଂ ମାମନାଦୃତ୍ଯ କ୍ଲିଶ୍ଯତେଽଯଂ ତ୍ଵଯା ଜନଃ। ନିଵର୍ତଯୈନମୁଦ୍ଵେଗଂ ଜନୋଽଯଂ ସ୍ଵଜନୋ ମମ
ମୋତେ ଅଗ୍ରହ କରି, ତୁମେ କାହିଁକି ଏହି ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖ ପାଇଁଛନ୍ତି? ଏମାନଙ୍କର ଚିନ୍ତା ଦୂର କର; ଏହି ଲୋକମାନେ ମୋର ନିଜ ଲୋକ।
ନ ଗୃହାଣି ନ ଵସ୍ତ୍ରାଣି ନ ପ୍ରାକାରସ୍ତିରସ୍କ୍ରିଯା। ନେଦୃଶା ରାଜସତ୍କାରା ଵୃତ୍ତମାଵରଣଂ ସ୍ତ୍ରିଯାଃ
ଘର, ପୋଷାକ, ଦେଉଳ ଦେଖାଯିବା, କିମ୍ବା ରାଜାଙ୍କର ସମ୍ମାନ — ଏହି କିଛି ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ନୁହେଁ।
ଵ୍ଯସନେଷୁ ନ କୃଚ୍ଛ୍ରେଷୁ ନ ଯୁଦ୍ଧେଷୁ ସ୍ଵଯଂଵରେ। ନ କ୍ରତୌ ନୋ ଵିଵାହେ ଵା ଦର୍ଶନଂ ଦୂଷ୍ଯତେ ସ୍ତ୍ରିଯାଃ
ଦୁଃଖ, କଷ୍ଟ, ଯୁଦ୍ଧ, ସ୍ଵୟଂବର, ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ବିବାହ — ଏମାନେ ଯେଉଁବେଳେ ହୁଏ, ମହିଳାଙ୍କର ଦେଖାଯିବାରେ କେହି ଦୋଷ ନାହିଁ।
ସୈଷା ଵିପଦ୍ଗତା ଚୈଵ କୃଚ୍ଛ୍ରେଣ ଚ ସମନ୍ଵିତା। ଦର୍ଶନେ ନାସ୍ତି ଦୋଷୋଽସ୍ଯା ମତ୍ସମୀପେ ଵିଶେଷତଃ
ଏଠି ମହିଳା ଦୁଃଖ ଓ ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ପଡିଛନ୍ତି; ମୋ ନିକଟରେ ଦେଖାଯିବାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେହି ଦୋଷ ନାହିଁ।