ରାଵଣୋ ନାର୍ହତେ ପୂଜାଂ ପୂଜ୍ଯୋଽପି ଗୁରୁଗୌରଵାତ୍। ନୃଶଂସ ଇତି ମାଂ ରାମ ଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ମନୁଜା ଭୁଵି
ରାବଣ ଯଦିଓ ବୟସରେ ବଡ଼ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବାଯୋଗ୍ୟ, ତଥାପି ସେ ସମ୍ମାନ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହା ଦେଖି ଲୋକେ ମୋତେ ନିଷ୍ଠୁର ବୋଲି କହିବେ, ରାମ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତସ୍ଯାଗୁଣାନ୍ ସର୍ଵେ ଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ସୁକୃତଂ ପୁନଃ। ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପରମପ୍ରୀତୋ ରାମୋ ଧର୍ମଭୃତାଂ ଵରଃ
ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଶୁଣି ସମସ୍ତେ ଆଉଥରେ ମୋର ଉତ୍ତମ ଆଚରଣର କଥା କହିବେ। ଏହା ଶୁଣି ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ।
ଵିଭୀଷଣମୁଵାଚେଦଂ ଵାକ୍ଯଜ୍ଞଂ ଵାକ୍ଯକୋଵିଦଃ। ତଵାପି ମେ ପ୍ରିଯଂ କାର୍ଯଂ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରଭାଵାନ୍ମଯା ଜିତମ୍
ବାକ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାମ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ କାମ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, କାରଣ ତୁମ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବିଜୟ ଲାଭ କରିଛି।'
ଅଵଶ୍ଯଂ ତୁ କ୍ଷମଂ ଵାଚ୍ଯୋ ମଯା ତ୍ଵଂ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵର। ଅଧର୍ମାନୃତସଂଯୁକ୍ତଃ କାମଂ ତ୍ଵେଷ ନିଶାଚରଃ
ତଥାପି, ରାକ୍ଷସମାନ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଦର ସହିତ କଥା କହିବା ଉଚିତ। ଯଦିଓ ସେ ନିଶାଚର ଅଧର୍ମ ଓ ମିଥ୍ୟାରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ।
ତେଜସ୍ଵୀ ବଲଵାଞ୍ଛୂରଃ ସଂଗ୍ରାମେଷୁ ଚ ନିତ୍ଯଶଃ। ଶତକ୍ରତୁମୁଖୈର୍ଦେଵୈଃ ଶ୍ରୂଯତେ ନ ପରାଜିତଃ
ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସୂର। ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ସଦା ଅଜୟ ଥିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ହରାଇପାରିନଥିଲେ, ଏହିପରି ଶୁଣାଯାଏ।
ମହାତ୍ମା ବଲସମ୍ପନ୍ନୋ ରାଵଣୋ ଲୋକରାଵଣଃ। ମରଣାନ୍ତାନି ଵୈରାଣି ନିର୍ଵୃତ୍ତଂ ନଃ ପ୍ରଯୋଜନମ୍
ବଡ଼ ଆତ୍ମା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଭୟ ଦେଇଥିଲେ—ଶତ୍ରୁତା ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ଶେଷ ହୁଏ; ଆମର କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା।
କ୍ରିଯତାମସ୍ଯ ସଂସ୍କାରୋ ମମାପ୍ଯେଷ ଯଥା ତଵ। ତ୍ଵତ୍ସକାଶାନ୍ମହାବାହୋ ସଂସ୍କାରଂ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ତାଙ୍କର ପିଣ୍ଡଦାନ ତୁମେ ଯେପରି ମୋ ପାଇଁ କିମ୍ବା ନିଜ ପାଇଁ କରିଥାନ୍ତ, ସେପରି କରାଯାଉ। ମହାବାହୁ, ଯଥାବିଧି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ କର।
କ୍ଷିପ୍ରମର୍ହତି ଧର୍ମେଣ ତ୍ଵଂ ଯଶୋଭାଗ୍ ଭଵିଷ୍ଯସି। ରାଘଵସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତ୍ଵରମାଣୋ ଵିଭୀଷଣଃ
ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଭାବରେ ପିଣ୍ଡଦାନ କର, ତେବେ ତୁମେ କୀର୍ତି ଲାଭ କରିବ। ରାମଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଭୀଷଣ ତୁରନ୍ତ ତାଲମେଳ କଲେ।
ସଂସ୍କାରଯିତୁମାରେଭେ ଭ୍ରାତରଂ ରାଵଣଂ ହତମ୍। ସ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ପୁରୀଂ ଲଙ୍କାଂ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରୋ ଵିଭୀଷଣଃ
ବିଭୀଷଣ, ରାକ୍ଷସମାନ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ, ନିହତ ଭାଇ ରାବଣଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ଓ ଲଙ୍କା ପୁରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ରାଵଣସ୍ଯାଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ତୁ ନିର୍ଯାପଯତି ସତ୍ଵରମ୍। ଶକଟାନ୍ ଦାରୁରୂପାଣି ଅଗ୍ନୀନ୍ ଵୈ ଯାଜକାଂସ୍ତଥା
ସେ ଶୀଘ୍ର ରାବଣଙ୍କ ହୋମକୁଣ୍ଡ, କାଠର ଗଡ଼ି, ଅଗ୍ନି ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତମାନେ—ସବୁକୁ ବାହାର କରିଦେଲେ।
ତଥା ଚନ୍ଦନକାଷ୍ଠାନି କାଷ୍ଠାନି ଵିଵିଧାନି ଚ। ଅଗରୂଣି ସୁଗନ୍ଧୀନି ଗନ୍ଧାଂଶ୍ଚ ସୁରଭୀଂସ୍ତଥା
ତାପରେ ଚନ୍ଦନ କାଠ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କାଠ, ସୁଗନ୍ଧି ଅଗରୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଧୁର ଗନ୍ଧ ବାହାର କରାଗଲା।
ମଣିମୁକ୍ତାପ୍ରଵାଲାନି ନିର୍ଯାପଯତି ରାକ୍ଷସଃ। ଆଜଗାମ ମୁହୂର୍ତେନ ରାକ୍ଷସୈଃ ପରିଵାରିତଃ
ସେ ରାକ୍ଷସ ମଣି, ମୁକ୍ତା ଓ ପାଗ ଆଣିଲେ, ଏବଂ କିଛି ସମୟରେ ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଆସିଲେ।
ତତୋ ମାଲ୍ଯଵତା ସାର୍ଧଂ କ୍ରିଯାମେଵ ଚକାର ସଃ। ସୌଵର୍ଣୀଂ ଶିବିକାଂ ଦିଵ୍ଯାମାରୋପ୍ଯ କ୍ଷୌମଵାସସମ୍
ତାପରେ ମାଲ୍ୟବତଙ୍କ ସହିତ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ଏବଂ ରାବଣଙ୍କୁ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ ଦୁର୍ଲଭ ସୁନାର ଶଇଁଘାରେ ରଖିଲେ।
ରାଵଣଂ ରାକ୍ଷସାଧୀଶମଶ୍ରୁଵର୍ଣମୁଖା ଦ୍ଵିଜାଃ। ତୂର୍ଯଘୋଷୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈଃ ସ୍ତୁଵଦ୍ଭିଶ୍ଚାଭିନନ୍ଦିତମ୍
ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଯାଁହାଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା, ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ତୁତି ଗୀତ ସହିତ ରାକ୍ଷସମୁକ୍ୟ ରାବଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ।
ପତାକାଭିଶ୍ଚ ଚିତ୍ରାଭିଃ ସୁମନୋଭିଶ୍ଚ ଚିତ୍ରିତାମ୍। ଉତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ଶିବିକାଂ ତାଂ ତୁ ଵିଭୀଷଣପୁରୋଗମାଃ
ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ପତାକା ଓ ଫୁଲମାଳାରେ ଶଇଁଘାକୁ ସଜାଇ, ବିଭୀଷଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ଉଠାଇଲେ।
ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖାଃ ସର୍ଵେ ଗୃହ୍ଯ କାଷ୍ଠାନି ଭେଜିରେ। ଅଗ୍ନଯୋ ଦୀପ୍ଯମାନାସ୍ତେ ତଦାଧ୍ଵର୍ଯୁସମୀରିତାଃ
ସମସ୍ତେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି କାଠ ଧରି ତାହାକୁ ଭାଙ୍ଗିଲେ, ପୁରୋହିତମାନେ ଜଳାଇଥିବା ଅଗ୍ନି ତେଜରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେଲା।
ପୃଷ୍ଠତୋଽନୁଯଯୁସ୍ତାନି ପ୍ଲଵମାନାନି ସର୍ଵତଃ। ରାଵଣଂ ପ୍ରଯତେ ଦେଶେ ସ୍ଥାପ୍ଯ ତେ ଭୃଶଦୁଃଖିତାଃ
ସେମାନେ ରାବଣଙ୍କୁ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ପଛରୁ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ସେଠାରେ ଅନୁସରଣ କରିଲେ।
ଚିତାଂ ଚନ୍ଦନକାଷ୍ଠୈଶ୍ଚ ପଦ୍ମକୋଶୀରଚନ୍ଦନୈଃ। ବ୍ରାହ୍ମ୍ଯା ସଂଵର୍ତଯାମାସୂ ରାଙ୍କଵାସ୍ତରଣାଵୃତାମ୍
ସେମାନେ ଚନ୍ଦନ କାଠ, ପଦ୍ମ ଡଣ୍ଡା ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପ ଦ୍ୱାରା ଚିତା ତିଆରି କଲେ, ତାହାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଚାଦର ଓ ଛାଲା ଶଯ୍ୟାରେ ଢାକିଦେଲେ।
ପ୍ରଚକ୍ରୂ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ପିତୃମେଧମନୁତ୍ତମମ୍। ଵେଦିଂ ଚ ଦକ୍ଷିଣାପ୍ରାଚୀଂ ଯଥାସ୍ଥାନଂ ଚ ପାଵକମ୍
ସେମାନେ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପିତୃ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ବେଦି ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।
ପୃଷଦାଜ୍ଯେନ ସମ୍ପୂର୍ଣଂ ସ୍ରୁଵଂ ସ୍କନ୍ଧେ ପ୍ରଚିକ୍ଷିପୁଃ। ପାଦଯୋଃ ଶକଟଂ ପ୍ରାପୁରୂର୍ଵୋଶ୍ଚୋଲୂଖଲଂ ତଦା
ଘିଅ ଭରା ଚମଚ ତାଙ୍କ ମଣ୍ଡରେ ରଖିଲେ, ପାଦ ତଳେ ଏକ କାଠର ଗାଡ଼ି ଓ ଉରୁ ଉପରେ ଏକ ମୁସଳ ରଖିଲେ।
ଦାରୁପାତ୍ରାଣି ସର୍ଵାଣି ଅରଣିଂ ଚୋତ୍ତରାରଣିମ୍। ଦତ୍ତ୍ଵା ତୁ ମୁସଲଂ ଚାନ୍ଯଂ ଯଥାସ୍ଥାନଂ ଵିଚକ୍ରମୁଃ
ସମସ୍ତ କାଠର ପାତ୍ର, ଉପର ଓ ତଳ ଅରଣି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଏକ ମୁସଳ ଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ ରଖିଦେଲେ।
ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟେନ ଵିଧିନା ମହର୍ଷିଵିହିତେନ ଚ। ତତ୍ର ମେଧ୍ଯଂ ପଶୁଂ ହତ୍ଵା ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ରାକ୍ଷସାଃ
ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ସେଠାରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ପବିତ୍ର ପଶୁ ବଳି ଦେଲେ।
ପରିସ୍ତରଣିକାଂ ରାଜ୍ଞୋ ଘୃତାକ୍ତାଂ ସମଵେଶଯନ୍। ଗନ୍ଧୈର୍ମାଲ୍ଯୈରଲଂକୃତ୍ଯ ରାଵଣଂ ଦୀନମାନସାଃ
ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଘିଅ ଲେପା ଛାଲା ଶଯ୍ୟା ପିଛାଇଲେ, ମନ ଭାରି ହୋଇ ସେମାନେ ଗନ୍ଧ ଓ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ରାବଣଙ୍କୁ ଶୃଙ୍ଗାର କଲେ।
ଵିଭୀଷଣସହାଯାସ୍ତେ ଵସ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈରପି। ଲାଜୈରଵକିରନ୍ତି ସ୍ମ ବାଷ୍ପପୂର୍ଣମୁଖାସ୍ତଥା
ବିଭୀଷଣ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ, ଅନେକ ପ୍ରକାରର ବସ୍ତ୍ର ଓ ଲାଜା ଛିଟିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
ସ ଦଦୌ ପାଵକଂ ତସ୍ଯ ଵିଧିଯୁକ୍ତଂ ଵିଭୀଷଣଃ। ସ୍ନାତ୍ଵା ଚୈଵାର୍ଦ୍ରଵସ୍ତ୍ରେଣ ତିଲାନ୍ ଦର୍ଭଵିମିଶ୍ରିତାନ୍
ବିଭୀଷଣ ସ୍ନାନ କରି ଭିଜା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କଲେ, ଦର୍ଭା ମିଶିତ ତିଳ ଦେଇ।
ଉଦକେନ ଚ ସମ୍ମିଶ୍ରାନ୍ ପ୍ରଦାଯ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍। ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯୋଽନୁନଯାମାସ ସାନ୍ତ୍ଵଯିତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ
ସେ ତିଳକୁ ପାଣି ସହିତ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଅର୍ପଣ କଲେ, ପୁନିପୁନି ସେଇ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତନା ଓ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।
ଗମ୍ଯତାମିତି ତାଃ ସର୍ଵା ଵିଵିଶୁର୍ନଗରଂ ତତଃ। ପ୍ରଵିଷ୍ଟାସୁ ପୁରୀଂ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରୋ ଵିଭୀଷଣଃ। ରାମପାର୍ଶ୍ଵମୁପାଗମ୍ଯ ସମତିଷ୍ଠଦ୍ ଵିନୀତଵତ୍
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯିବାକୁ କହିଲେ, ତେଣୁ ସେମାନେ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ମହିଳାମାନେ ରାଜପାଳିସରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ, ରାକ୍ଷସ ରାଜା ବିଭୀଷଣ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ନମ୍ରତାରେ ଦଣ୍ଡାତ୍ମକ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ରାମୋଽପି ସହ ସୈନ୍ଯେନ ସସୁଗ୍ରୀଵଃ ସଲକ୍ଷ୍ମଣଃ। ହର୍ଷଂ ଲେଭେ ରିପୁଂ ହତ୍ଵା ଵୃତ୍ରଂ ଵଜ୍ରଧରୋ ଯଥା
ରାମ, ସେନା, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ବଧ କରି ଇନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଅନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ।
ତତୋ ଵିମୁକ୍ତ୍ଵା ସଶରଂ ଶରାସନଂ ମହେନ୍ଦ୍ରଦତ୍ତଂ କଵଚଂ ସ ତନ୍ମହତ୍। ଵିମୁଚ୍ଯ ରୋଷଂ ରିପୁନିଗ୍ରହାତ୍ ତତୋ ରାମଃ ସ ସୌମ୍ଯତ୍ଵମୁପାଗତୋଽରିହା
ତାପରେ ରାମ ତୀର-ଧନୁଷ ଓ ମହେନ୍ଦ୍ର ଦିଆ ଅତି ବଡ଼ କବଚ ଖୋଲିଦେଲେ, ଶତ୍ରୁ ବଧର ରେଷ ଛାଡ଼ି ଆଉଥରେ ନିଜ ସାଧାରଣ ମୃଦୁ ସ୍ୱଭାବକୁ ଫେରିଲେ।
thumb|ଦ୍ଵାଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵାଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ଦ୍ୱାଦଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।