ଅପ୍ରିଯାମିଵ କସ୍ମାଚ୍ଚ ମାଂ ନେଚ୍ଛସ୍ଯଭିଭାଷିତୁମ୍। ଧିଗସ୍ତୁ ହୃଦଯଂ ଯସ୍ଯା ମମେଦଂ ନ ସହସ୍ରଧା
ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ତଥାପି କାହିଁକି ମୋ ସହ କଥା କରୁନାହଁ? ଏ ହୃଦୟକୁ ଲଜ୍ଜା, ଯେଉଁ ଏ ଦୁଃଖକୁ ହଜାର ଗୁଣା ଭଲି ସହିପାରୁନାହିଁ।
ତ୍ଵଯି ପଞ୍ଚତ୍ଵମାପନ୍ନେ ଫଲତେ ଶୋକପୀଡିତମ୍। ଇତ୍ଯେଵଂ ଵିଲପନ୍ତୀ ସା ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲେକ୍ଷଣା
ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ସମୟରେ, ମୁଁ ଶୋକରେ ଭାସି ଏଭଳି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲି, ଆଖି ଲୁହାରେ ଭରିଗଲା।
ସ୍ନେହୋପସ୍କନ୍ନହୃଦଯା ତଦା ମୋହମୁପାଗମତ୍। କଶ୍ମଲାଭିହତା ସନ୍ନା ବଭୌ ସା ରାଵଣୋରସି
ସ୍ନେହରେ ହୃଦୟ ଭରିଯାଇ, ସେ ତାପରେ ଅଚେତନ ହେଲେ, ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ରାବଣଙ୍କ ଛାତିରେ ପଡ଼ିଲେ।
ସଂଧ୍ଯାନୁରକ୍ତେ ଜଲଦେ ଦୀପ୍ତା ଵିଦ୍ଯୁଦିଵୋଜ୍ଜ୍ଵଲା। ତଥାଗତାଂ ସମୁତ୍ଥାପ୍ଯ ସପତ୍ନ୍ଯସ୍ତାଂ ଭୃଶାତୁରାଃ
ସାଂଧ୍ୟାର ରଙ୍ଗ ଲାଗିଥିବା ମେଘରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ବିଦ୍ୟୁତ ପରି, ସେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ସମୟରେ, ସହପତ୍ନୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ।
ପର୍ଯଵସ୍ଥାପଯାମାସୂ ରୁଦତ୍ଯୋ ରୁଦତୀଂ ଭୃଶମ୍। କିଂ ତେ ନ ଵିଦିତା ଦେଵି ଲୋକାନାଂ ସ୍ଥିତିରଧ୍ରୁଵା
ସେ ଅତି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ସହପତ୍ନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରଖି, ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ କହିଲେ: 'ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅସ୍ଥିରତା ତୁମେ ଜାଣୁନାହଁ କି?'
ଦଶାଵିଭାଗପର୍ଯାଯେ ରାଜ୍ଞାଂ ଵୈ ଚଞ୍ଚଲାଃ ଶ୍ରିଯଃ। ଇତ୍ଯେଵମୁଚ୍ଯମାନା ସା ସଶବ୍ଦଂ ପ୍ରରୁରୋଦ ହ
ରାଜାମାନଙ୍କର ଧନ-ଯଶ ଦଶପ୍ରକାର ରୂପେ ଚଞ୍ଚଳ ଥାଏ; ଏଭଳି କହାଯିବା ସମୟରେ, ସେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କାନ୍ଦିଉଠିଲେ।
ସ୍ନପଯନ୍ତୀ ତଦାସ୍ରେଣ ସ୍ତନୌ ଵକ୍ତ୍ରଂ ସୁନିର୍ମଲମ୍। ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ରାମୋ ଵିଭୀଷଣମୁଵାଚ ହ
ସେ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଓ ମୁହଁ ନିଜ ଲୁହାରେ ଭିଜାଇଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ ଭିବୀଷଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସଂସ୍କାରଃ କ୍ରିଯତାଂ ଭ୍ରାତୁଃ ସ୍ତ୍ରୀଗଣଃ ପରିସାନ୍ତ୍ଵ୍ଯତାମ୍। ତମୁଵାଚ ତତୋ ଧୀମାନ୍ ଵିଭୀଷଣ ଇଦଂ ଵଚଃ
ତୁମର ଭାଇଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କର, ଓ ମହିଳାମାନୋଁକୁ ଶାନ୍ତ କର। ତାପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭିବୀଷଣ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଵିମୃଶ୍ଯ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରଶ୍ରିତଂ ଧର୍ମାର୍ଥସହିତଂ ହିତମ୍। ତ୍ଯକ୍ତଧର୍ମଵ୍ରତଂ କ୍ରୂରଂ ନୃଶଂସମନୃତଂ ତଥା
ବିଚାର କରି ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଯେଉଁ ଜଣେ ନୀତି, ଧର୍ମ ଓ ଉପକାର ଭଲ ଭାବେ ବୁଝିପାରିବା ଉଚିତ, ସେ ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ, କଠୋର, ନିଷ୍ଠୁର ଓ ମିଥ୍ୟାବାଦୀ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ନାହମର୍ହାମି ସଂସ୍କର୍ତୁଂ ପରଦାରାଭିମର୍ଶନମ୍। ଭ୍ରାତୃରୂପୋ ହି ମେ ଶତ୍ରୁରେଷ ସର୍ଵାହିତେ ରତଃ
ଅନ୍ୟର ଜନାନୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିଥିବା ଜଣେ ପାପୀଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିବାକୁ ମୁଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ସେ ମୋର ଭାଇ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟ କାମରେ ଲାଗିଥିବା ଜଣେ ଶତ୍ରୁ।
ରାଵଣୋ ନାର୍ହତେ ପୂଜାଂ ପୂଜ୍ଯୋଽପି ଗୁରୁଗୌରଵାତ୍। ନୃଶଂସ ଇତି ମାଂ ରାମ ଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ମନୁଜା ଭୁଵି
ରାବଣ ଯଦିଓ ବୟସରେ ବଡ଼ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବାଯୋଗ୍ୟ, ତଥାପି ସେ ସମ୍ମାନ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହା ଦେଖି ଲୋକେ ମୋତେ ନିଷ୍ଠୁର ବୋଲି କହିବେ, ରାମ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତସ୍ଯାଗୁଣାନ୍ ସର୍ଵେ ଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ସୁକୃତଂ ପୁନଃ। ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପରମପ୍ରୀତୋ ରାମୋ ଧର୍ମଭୃତାଂ ଵରଃ
ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଶୁଣି ସମସ୍ତେ ଆଉଥରେ ମୋର ଉତ୍ତମ ଆଚରଣର କଥା କହିବେ। ଏହା ଶୁଣି ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ।
ଵିଭୀଷଣମୁଵାଚେଦଂ ଵାକ୍ଯଜ୍ଞଂ ଵାକ୍ଯକୋଵିଦଃ। ତଵାପି ମେ ପ୍ରିଯଂ କାର୍ଯଂ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରଭାଵାନ୍ମଯା ଜିତମ୍
ବାକ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାମ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ କାମ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, କାରଣ ତୁମ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବିଜୟ ଲାଭ କରିଛି।'
ଅଵଶ୍ଯଂ ତୁ କ୍ଷମଂ ଵାଚ୍ଯୋ ମଯା ତ୍ଵଂ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵର। ଅଧର୍ମାନୃତସଂଯୁକ୍ତଃ କାମଂ ତ୍ଵେଷ ନିଶାଚରଃ
ତଥାପି, ରାକ୍ଷସମାନ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଦର ସହିତ କଥା କହିବା ଉଚିତ। ଯଦିଓ ସେ ନିଶାଚର ଅଧର୍ମ ଓ ମିଥ୍ୟାରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ।
ତେଜସ୍ଵୀ ବଲଵାଞ୍ଛୂରଃ ସଂଗ୍ରାମେଷୁ ଚ ନିତ୍ଯଶଃ। ଶତକ୍ରତୁମୁଖୈର୍ଦେଵୈଃ ଶ୍ରୂଯତେ ନ ପରାଜିତଃ
ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସୂର। ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ସଦା ଅଜୟ ଥିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ହରାଇପାରିନଥିଲେ, ଏହିପରି ଶୁଣାଯାଏ।
ମହାତ୍ମା ବଲସମ୍ପନ୍ନୋ ରାଵଣୋ ଲୋକରାଵଣଃ। ମରଣାନ୍ତାନି ଵୈରାଣି ନିର୍ଵୃତ୍ତଂ ନଃ ପ୍ରଯୋଜନମ୍
ବଡ଼ ଆତ୍ମା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଭୟ ଦେଇଥିଲେ—ଶତ୍ରୁତା ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ଶେଷ ହୁଏ; ଆମର କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା।
କ୍ରିଯତାମସ୍ଯ ସଂସ୍କାରୋ ମମାପ୍ଯେଷ ଯଥା ତଵ। ତ୍ଵତ୍ସକାଶାନ୍ମହାବାହୋ ସଂସ୍କାରଂ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ତାଙ୍କର ପିଣ୍ଡଦାନ ତୁମେ ଯେପରି ମୋ ପାଇଁ କିମ୍ବା ନିଜ ପାଇଁ କରିଥାନ୍ତ, ସେପରି କରାଯାଉ। ମହାବାହୁ, ଯଥାବିଧି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ କର।
କ୍ଷିପ୍ରମର୍ହତି ଧର୍ମେଣ ତ୍ଵଂ ଯଶୋଭାଗ୍ ଭଵିଷ୍ଯସି। ରାଘଵସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତ୍ଵରମାଣୋ ଵିଭୀଷଣଃ
ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଭାବରେ ପିଣ୍ଡଦାନ କର, ତେବେ ତୁମେ କୀର୍ତି ଲାଭ କରିବ। ରାମଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଭୀଷଣ ତୁରନ୍ତ ତାଲମେଳ କଲେ।
ସଂସ୍କାରଯିତୁମାରେଭେ ଭ୍ରାତରଂ ରାଵଣଂ ହତମ୍। ସ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ପୁରୀଂ ଲଙ୍କାଂ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରୋ ଵିଭୀଷଣଃ
ବିଭୀଷଣ, ରାକ୍ଷସମାନ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ, ନିହତ ଭାଇ ରାବଣଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ଓ ଲଙ୍କା ପୁରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ରାଵଣସ୍ଯାଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ତୁ ନିର୍ଯାପଯତି ସତ୍ଵରମ୍। ଶକଟାନ୍ ଦାରୁରୂପାଣି ଅଗ୍ନୀନ୍ ଵୈ ଯାଜକାଂସ୍ତଥା
ସେ ଶୀଘ୍ର ରାବଣଙ୍କ ହୋମକୁଣ୍ଡ, କାଠର ଗଡ଼ି, ଅଗ୍ନି ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତମାନେ—ସବୁକୁ ବାହାର କରିଦେଲେ।
ତଥା ଚନ୍ଦନକାଷ୍ଠାନି କାଷ୍ଠାନି ଵିଵିଧାନି ଚ। ଅଗରୂଣି ସୁଗନ୍ଧୀନି ଗନ୍ଧାଂଶ୍ଚ ସୁରଭୀଂସ୍ତଥା
ତାପରେ ଚନ୍ଦନ କାଠ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କାଠ, ସୁଗନ୍ଧି ଅଗରୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଧୁର ଗନ୍ଧ ବାହାର କରାଗଲା।
ମଣିମୁକ୍ତାପ୍ରଵାଲାନି ନିର୍ଯାପଯତି ରାକ୍ଷସଃ। ଆଜଗାମ ମୁହୂର୍ତେନ ରାକ୍ଷସୈଃ ପରିଵାରିତଃ
ସେ ରାକ୍ଷସ ମଣି, ମୁକ୍ତା ଓ ପାଗ ଆଣିଲେ, ଏବଂ କିଛି ସମୟରେ ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଆସିଲେ।
ତତୋ ମାଲ୍ଯଵତା ସାର୍ଧଂ କ୍ରିଯାମେଵ ଚକାର ସଃ। ସୌଵର୍ଣୀଂ ଶିବିକାଂ ଦିଵ୍ଯାମାରୋପ୍ଯ କ୍ଷୌମଵାସସମ୍
ତାପରେ ମାଲ୍ୟବତଙ୍କ ସହିତ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ଏବଂ ରାବଣଙ୍କୁ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ ଦୁର୍ଲଭ ସୁନାର ଶଇଁଘାରେ ରଖିଲେ।
ରାଵଣଂ ରାକ୍ଷସାଧୀଶମଶ୍ରୁଵର୍ଣମୁଖା ଦ୍ଵିଜାଃ। ତୂର୍ଯଘୋଷୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈଃ ସ୍ତୁଵଦ୍ଭିଶ୍ଚାଭିନନ୍ଦିତମ୍
ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଯାଁହାଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା, ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ତୁତି ଗୀତ ସହିତ ରାକ୍ଷସମୁକ୍ୟ ରାବଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ।
ପତାକାଭିଶ୍ଚ ଚିତ୍ରାଭିଃ ସୁମନୋଭିଶ୍ଚ ଚିତ୍ରିତାମ୍। ଉତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ଶିବିକାଂ ତାଂ ତୁ ଵିଭୀଷଣପୁରୋଗମାଃ
ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ପତାକା ଓ ଫୁଲମାଳାରେ ଶଇଁଘାକୁ ସଜାଇ, ବିଭୀଷଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ଉଠାଇଲେ।
ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖାଃ ସର୍ଵେ ଗୃହ୍ଯ କାଷ୍ଠାନି ଭେଜିରେ। ଅଗ୍ନଯୋ ଦୀପ୍ଯମାନାସ୍ତେ ତଦାଧ୍ଵର୍ଯୁସମୀରିତାଃ
ସମସ୍ତେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି କାଠ ଧରି ତାହାକୁ ଭାଙ୍ଗିଲେ, ପୁରୋହିତମାନେ ଜଳାଇଥିବା ଅଗ୍ନି ତେଜରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେଲା।
ପୃଷ୍ଠତୋଽନୁଯଯୁସ୍ତାନି ପ୍ଲଵମାନାନି ସର୍ଵତଃ। ରାଵଣଂ ପ୍ରଯତେ ଦେଶେ ସ୍ଥାପ୍ଯ ତେ ଭୃଶଦୁଃଖିତାଃ
ସେମାନେ ରାବଣଙ୍କୁ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ପଛରୁ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ସେଠାରେ ଅନୁସରଣ କରିଲେ।
ଚିତାଂ ଚନ୍ଦନକାଷ୍ଠୈଶ୍ଚ ପଦ୍ମକୋଶୀରଚନ୍ଦନୈଃ। ବ୍ରାହ୍ମ୍ଯା ସଂଵର୍ତଯାମାସୂ ରାଙ୍କଵାସ୍ତରଣାଵୃତାମ୍
ସେମାନେ ଚନ୍ଦନ କାଠ, ପଦ୍ମ ଡଣ୍ଡା ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପ ଦ୍ୱାରା ଚିତା ତିଆରି କଲେ, ତାହାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଚାଦର ଓ ଛାଲା ଶଯ୍ୟାରେ ଢାକିଦେଲେ।
ପ୍ରଚକ୍ରୂ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ପିତୃମେଧମନୁତ୍ତମମ୍। ଵେଦିଂ ଚ ଦକ୍ଷିଣାପ୍ରାଚୀଂ ଯଥାସ୍ଥାନଂ ଚ ପାଵକମ୍
ସେମାନେ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପିତୃ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ବେଦି ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।
ପୃଷଦାଜ୍ଯେନ ସମ୍ପୂର୍ଣଂ ସ୍ରୁଵଂ ସ୍କନ୍ଧେ ପ୍ରଚିକ୍ଷିପୁଃ। ପାଦଯୋଃ ଶକଟଂ ପ୍ରାପୁରୂର୍ଵୋଶ୍ଚୋଲୂଖଲଂ ତଦା
ଘିଅ ଭରା ଚମଚ ତାଙ୍କ ମଣ୍ଡରେ ରଖିଲେ, ପାଦ ତଳେ ଏକ କାଠର ଗାଡ଼ି ଓ ଉରୁ ଉପରେ ଏକ ମୁସଳ ରଖିଲେ।