ସୁକୃତଂ ଦୁଷ୍କୃତଂ ଚ ତ୍ଵଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ସ୍ଵାଂ ଗତିଂ ଗତଃ। ଆତ୍ମାନମନୁଶୋଚାମି ତ୍ଵଦ୍ଵିନାଶେନ ଦୁଃଖିତାମ୍
ତୁମେ ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଏବେ ନିଜ ଦୁର୍ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। ତୁମର ନାଶ ଦେଖି ମୁଁ ଏବେ ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ।
ସୁହୃଦାଂ ହିତକାମାନାଂ ନ ଶ୍ରୁତଂ ଵଚନଂ ତ୍ଵଯା। ଭ୍ରାତୄଣାଂ ଚୈଵ କାତ୍ସ୍ର୍ନ୍ଯେନ ହିତମୁକ୍ତଂ ଦଶାନନ
ସ୍ନେହୀ ଓ ଭଲ ଚାହିଁଥିବା ମାନ୍ୟଙ୍କର କଥା ତୁମେ କେବେ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ, ଦଶାନନ, ଭାଇମାନେ ଯେଉଁଠି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଲ କଥା କହିଥିଲେ, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରିଲେ ନାହିଁ।
ହେତ୍ଵର୍ଥଯୁକ୍ତଂ ଵିଧିଵଚ୍ଛ୍ରେଯସ୍କରମଦାରୁଣମ୍। ଵିଭୀଷଣେନାଭିହିତଂ ନ କୃତଂ ହେତୁମତ୍ ତ୍ଵଯା
ବିଭୀଷଣ ଯେଉଁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ଯାହା ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ଭଲ, ତାହାକୁ ତୁମେ ମନେ ରଖିଲେ ନାହିଁ।
ମାରୀଚକୁମ୍ଭକର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ଵାକ୍ଯଂ ମମ ପିତୁସ୍ତଥା। ନ କୃତଂ ଵୀର୍ଯମତ୍ତେନ ତସ୍ଯେଦଂ ଫଲମୀଦୃଶମ୍
ମାରୀଚ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ମୋ ପିତା ଓ ମୋର କଥା ତୁମେ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ, ଶକ୍ତିର ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇ। ଏହି ହେଉଛି ସେହି ଅନୁଷ୍ଠିତ କଥାର ଫଳ।
ନୀଲଜୀମୂତସଂକାଶ ପୀତାମ୍ବର ଶୁଭାଙ୍ଗଦ। ସ୍ଵଗାତ୍ରାଣି ଵିନିକ୍ଷିପ୍ଯ କିଂ ଶେଷେ ରୁଧିରାଵୃତଃ
ଘନ ମେଘ ପରି ଶ୍ୟାମ, ପୀତବସ୍ତ୍ର ଓ ଶୁଭ୍ର ଅଙ୍ଗଦ ପିନ୍ଧିଥିବା, ତୁମେ ନିଜ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ଛାଡ଼ି, ରକ୍ତରେ ଲୁହା ହୋଇ କାହିଁକି ଏଭଳି ଶୁଏ ଅଛ?
ପ୍ରସୁପ୍ତ ଇଵ ଶୋକାର୍ତାଂ କିଂ ମାଂ ନ ପ୍ରତିଭାଷସେ। ମହାଵୀର୍ଯସ୍ଯ ଦକ୍ଷସ୍ଯ ସଂଯୁଗେଷ୍ଵପଲାଯିନଃ
ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଛି, ତୁମେ ଏଭଳି ଶୁଏ ଅଛ, ମୋତେ କାହିଁକି କିଛି କହୁନାହଁ? ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପରାଜେୟ ଓ ପ୍ରବଳ ଥିଲା।
ଯାତୁଧାନସ୍ଯ ଦୌହିତ୍ରୀଂ କିଂ ମାଂ ନ ପ୍ରତିଭାଷସେ। ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ କିଂ ଶେଷେ ନଵେ ପରିଭଵେ କୃତେ
ଯାତୁଧାନଙ୍କର ନାତି, ମୋତେ କାହିଁକି କିଛି କହୁନାହଁ? ଉଠ, ଉଠ! ନୂତନ ଅପମାନ ହେବା ପରେ କାହିଁକି ଏଭଳି ଶୁଏ ଅଛ?
ଅଦ୍ଯ ଵୈ ନିର୍ଭଯା ଲଙ୍କାଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାଃ ସୂର୍ଯରଶ୍ମଯଃ। ଯେନ ସୂଦଯସେ ଶତ୍ରୂନ୍ ସମରେ ସୂର୍ଯଵର୍ଚସା
ଆଜି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଲଙ୍କାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ଯେଉଁ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନୋଁକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିଲା।
ଵଜ୍ରଂ ଵଜ୍ରଧରସ୍ଯେଵ ସୋଽଯଂ ତେ ସତତାର୍ଚିତଃ। ରଣେ ବହୁପ୍ରହରଣୋ ହେମଜାଲପରିଷ୍କୃତଃ
ଯେଉଁ ଗଦାକୁ ତୁମେ ସଦା ମାନ୍ୟ କରୁଥିଲ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପରି ହେମ ଜାଳରେ ଶୋଭିତ, ଏବେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛି।
ପରିଘୋ ଵ୍ଯଵକୀର୍ଣସ୍ତେ ବାଣୈଶ୍ଛିନ୍ନଃ ସହସ୍ରଧା। ପ୍ରିଯାମିଵୋପସଂଗୃହ୍ଯ କିଂ ଶେଷେ ରଣମେଦିନୀମ୍
ତୁମର ଲୋହା ମୁସଳ ଶର ଦ୍ୱାରା ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଛିଟିଯାଇଛି; ଏହାକୁ ପ୍ରିୟା ପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ କାହିଁକି ଶୁଏ ଅଛ?
ଅପ୍ରିଯାମିଵ କସ୍ମାଚ୍ଚ ମାଂ ନେଚ୍ଛସ୍ଯଭିଭାଷିତୁମ୍। ଧିଗସ୍ତୁ ହୃଦଯଂ ଯସ୍ଯା ମମେଦଂ ନ ସହସ୍ରଧା
ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ତଥାପି କାହିଁକି ମୋ ସହ କଥା କରୁନାହଁ? ଏ ହୃଦୟକୁ ଲଜ୍ଜା, ଯେଉଁ ଏ ଦୁଃଖକୁ ହଜାର ଗୁଣା ଭଲି ସହିପାରୁନାହିଁ।
ତ୍ଵଯି ପଞ୍ଚତ୍ଵମାପନ୍ନେ ଫଲତେ ଶୋକପୀଡିତମ୍। ଇତ୍ଯେଵଂ ଵିଲପନ୍ତୀ ସା ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲେକ୍ଷଣା
ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ସମୟରେ, ମୁଁ ଶୋକରେ ଭାସି ଏଭଳି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲି, ଆଖି ଲୁହାରେ ଭରିଗଲା।
ସ୍ନେହୋପସ୍କନ୍ନହୃଦଯା ତଦା ମୋହମୁପାଗମତ୍। କଶ୍ମଲାଭିହତା ସନ୍ନା ବଭୌ ସା ରାଵଣୋରସି
ସ୍ନେହରେ ହୃଦୟ ଭରିଯାଇ, ସେ ତାପରେ ଅଚେତନ ହେଲେ, ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ରାବଣଙ୍କ ଛାତିରେ ପଡ଼ିଲେ।
ସଂଧ୍ଯାନୁରକ୍ତେ ଜଲଦେ ଦୀପ୍ତା ଵିଦ୍ଯୁଦିଵୋଜ୍ଜ୍ଵଲା। ତଥାଗତାଂ ସମୁତ୍ଥାପ୍ଯ ସପତ୍ନ୍ଯସ୍ତାଂ ଭୃଶାତୁରାଃ
ସାଂଧ୍ୟାର ରଙ୍ଗ ଲାଗିଥିବା ମେଘରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ବିଦ୍ୟୁତ ପରି, ସେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ସମୟରେ, ସହପତ୍ନୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ।
ପର୍ଯଵସ୍ଥାପଯାମାସୂ ରୁଦତ୍ଯୋ ରୁଦତୀଂ ଭୃଶମ୍। କିଂ ତେ ନ ଵିଦିତା ଦେଵି ଲୋକାନାଂ ସ୍ଥିତିରଧ୍ରୁଵା
ସେ ଅତି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ସହପତ୍ନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରଖି, ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ କହିଲେ: 'ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅସ୍ଥିରତା ତୁମେ ଜାଣୁନାହଁ କି?'
ଦଶାଵିଭାଗପର୍ଯାଯେ ରାଜ୍ଞାଂ ଵୈ ଚଞ୍ଚଲାଃ ଶ୍ରିଯଃ। ଇତ୍ଯେଵମୁଚ୍ଯମାନା ସା ସଶବ୍ଦଂ ପ୍ରରୁରୋଦ ହ
ରାଜାମାନଙ୍କର ଧନ-ଯଶ ଦଶପ୍ରକାର ରୂପେ ଚଞ୍ଚଳ ଥାଏ; ଏଭଳି କହାଯିବା ସମୟରେ, ସେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କାନ୍ଦିଉଠିଲେ।
ସ୍ନପଯନ୍ତୀ ତଦାସ୍ରେଣ ସ୍ତନୌ ଵକ୍ତ୍ରଂ ସୁନିର୍ମଲମ୍। ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ରାମୋ ଵିଭୀଷଣମୁଵାଚ ହ
ସେ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଓ ମୁହଁ ନିଜ ଲୁହାରେ ଭିଜାଇଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ ଭିବୀଷଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସଂସ୍କାରଃ କ୍ରିଯତାଂ ଭ୍ରାତୁଃ ସ୍ତ୍ରୀଗଣଃ ପରିସାନ୍ତ୍ଵ୍ଯତାମ୍। ତମୁଵାଚ ତତୋ ଧୀମାନ୍ ଵିଭୀଷଣ ଇଦଂ ଵଚଃ
ତୁମର ଭାଇଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କର, ଓ ମହିଳାମାନୋଁକୁ ଶାନ୍ତ କର। ତାପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭିବୀଷଣ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଵିମୃଶ୍ଯ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରଶ୍ରିତଂ ଧର୍ମାର୍ଥସହିତଂ ହିତମ୍। ତ୍ଯକ୍ତଧର୍ମଵ୍ରତଂ କ୍ରୂରଂ ନୃଶଂସମନୃତଂ ତଥା
ବିଚାର କରି ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଯେଉଁ ଜଣେ ନୀତି, ଧର୍ମ ଓ ଉପକାର ଭଲ ଭାବେ ବୁଝିପାରିବା ଉଚିତ, ସେ ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ, କଠୋର, ନିଷ୍ଠୁର ଓ ମିଥ୍ୟାବାଦୀ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ନାହମର୍ହାମି ସଂସ୍କର୍ତୁଂ ପରଦାରାଭିମର୍ଶନମ୍। ଭ୍ରାତୃରୂପୋ ହି ମେ ଶତ୍ରୁରେଷ ସର୍ଵାହିତେ ରତଃ
ଅନ୍ୟର ଜନାନୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିଥିବା ଜଣେ ପାପୀଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିବାକୁ ମୁଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ସେ ମୋର ଭାଇ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟ କାମରେ ଲାଗିଥିବା ଜଣେ ଶତ୍ରୁ।
ରାଵଣୋ ନାର୍ହତେ ପୂଜାଂ ପୂଜ୍ଯୋଽପି ଗୁରୁଗୌରଵାତ୍। ନୃଶଂସ ଇତି ମାଂ ରାମ ଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ମନୁଜା ଭୁଵି
ରାବଣ ଯଦିଓ ବୟସରେ ବଡ଼ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବାଯୋଗ୍ୟ, ତଥାପି ସେ ସମ୍ମାନ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହା ଦେଖି ଲୋକେ ମୋତେ ନିଷ୍ଠୁର ବୋଲି କହିବେ, ରାମ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତସ୍ଯାଗୁଣାନ୍ ସର୍ଵେ ଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ସୁକୃତଂ ପୁନଃ। ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପରମପ୍ରୀତୋ ରାମୋ ଧର୍ମଭୃତାଂ ଵରଃ
ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଶୁଣି ସମସ୍ତେ ଆଉଥରେ ମୋର ଉତ୍ତମ ଆଚରଣର କଥା କହିବେ। ଏହା ଶୁଣି ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ।
ଵିଭୀଷଣମୁଵାଚେଦଂ ଵାକ୍ଯଜ୍ଞଂ ଵାକ୍ଯକୋଵିଦଃ। ତଵାପି ମେ ପ୍ରିଯଂ କାର୍ଯଂ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରଭାଵାନ୍ମଯା ଜିତମ୍
ବାକ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାମ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ କାମ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, କାରଣ ତୁମ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବିଜୟ ଲାଭ କରିଛି।'
ଅଵଶ୍ଯଂ ତୁ କ୍ଷମଂ ଵାଚ୍ଯୋ ମଯା ତ୍ଵଂ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵର। ଅଧର୍ମାନୃତସଂଯୁକ୍ତଃ କାମଂ ତ୍ଵେଷ ନିଶାଚରଃ
ତଥାପି, ରାକ୍ଷସମାନ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଦର ସହିତ କଥା କହିବା ଉଚିତ। ଯଦିଓ ସେ ନିଶାଚର ଅଧର୍ମ ଓ ମିଥ୍ୟାରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ।
ତେଜସ୍ଵୀ ବଲଵାଞ୍ଛୂରଃ ସଂଗ୍ରାମେଷୁ ଚ ନିତ୍ଯଶଃ। ଶତକ୍ରତୁମୁଖୈର୍ଦେଵୈଃ ଶ୍ରୂଯତେ ନ ପରାଜିତଃ
ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସୂର। ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ସଦା ଅଜୟ ଥିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ହରାଇପାରିନଥିଲେ, ଏହିପରି ଶୁଣାଯାଏ।
ମହାତ୍ମା ବଲସମ୍ପନ୍ନୋ ରାଵଣୋ ଲୋକରାଵଣଃ। ମରଣାନ୍ତାନି ଵୈରାଣି ନିର୍ଵୃତ୍ତଂ ନଃ ପ୍ରଯୋଜନମ୍
ବଡ଼ ଆତ୍ମା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଭୟ ଦେଇଥିଲେ—ଶତ୍ରୁତା ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ଶେଷ ହୁଏ; ଆମର କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା।
କ୍ରିଯତାମସ୍ଯ ସଂସ୍କାରୋ ମମାପ୍ଯେଷ ଯଥା ତଵ। ତ୍ଵତ୍ସକାଶାନ୍ମହାବାହୋ ସଂସ୍କାରଂ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ତାଙ୍କର ପିଣ୍ଡଦାନ ତୁମେ ଯେପରି ମୋ ପାଇଁ କିମ୍ବା ନିଜ ପାଇଁ କରିଥାନ୍ତ, ସେପରି କରାଯାଉ। ମହାବାହୁ, ଯଥାବିଧି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ କର।
କ୍ଷିପ୍ରମର୍ହତି ଧର୍ମେଣ ତ୍ଵଂ ଯଶୋଭାଗ୍ ଭଵିଷ୍ଯସି। ରାଘଵସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତ୍ଵରମାଣୋ ଵିଭୀଷଣଃ
ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଭାବରେ ପିଣ୍ଡଦାନ କର, ତେବେ ତୁମେ କୀର୍ତି ଲାଭ କରିବ। ରାମଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଭୀଷଣ ତୁରନ୍ତ ତାଲମେଳ କଲେ।
ସଂସ୍କାରଯିତୁମାରେଭେ ଭ୍ରାତରଂ ରାଵଣଂ ହତମ୍। ସ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ପୁରୀଂ ଲଙ୍କାଂ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରୋ ଵିଭୀଷଣଃ
ବିଭୀଷଣ, ରାକ୍ଷସମାନ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ, ନିହତ ଭାଇ ରାବଣଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ଓ ଲଙ୍କା ପୁରୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ରାଵଣସ୍ଯାଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ତୁ ନିର୍ଯାପଯତି ସତ୍ଵରମ୍। ଶକଟାନ୍ ଦାରୁରୂପାଣି ଅଗ୍ନୀନ୍ ଵୈ ଯାଜକାଂସ୍ତଥା
ସେ ଶୀଘ୍ର ରାବଣଙ୍କ ହୋମକୁଣ୍ଡ, କାଠର ଗଡ଼ି, ଅଗ୍ନି ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତମାନେ—ସବୁକୁ ବାହାର କରିଦେଲେ।