ପତିଵ୍ରତା ଧର୍ମରତା ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ରତାଃ। ତାଭିଃ ଶୋକାଭିତପ୍ତାଭିଃ ଶପ୍ତଃ ପରଵଶଂ ଗତଃ
ସେମାନେ ପତିନିଷ୍ଠା, ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ, ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ ସେବା କରିବାରେ ଆଗ୍ରହୀ — ଏମିତି ଜୀୟର୍ଣ୍ଣୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ପିଡିତ ହୋଇ, ଶାପ ଦେଇ, ଏବେ ପରାଧୀନ ହୋଇପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ତ୍ଵଯା ଵିପ୍ରକୃତାଭିଶ୍ଚ ତଦା ଶପ୍ତସ୍ତଦାଗତମ୍। ପ୍ରଵାଦଃ ସତ୍ଯମେଵାଯଂ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରତି ପ୍ରାଯଶୋ ନୃପ
ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିଲ, ସେମାନେ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ, ଏବେ ସେଇ ଶାପ ସଫଳ ହୋଇଛି। ରାଜା, ତୁମ ବିଷୟରେ ଯେଉଁ କଥା ଚାଲିଛି, ସେଠିକ୍ ସତ୍ୟ।
ପତିଵ୍ରତାନାଂ ନାକସ୍ମାତ୍ ପତନ୍ତ୍ଯଶ୍ରୂଣି ଭୂତଲେ। କଥଂ ଚ ନାମ ତେ ରାଜଁଲ୍ଲୋକାନାକ୍ରମ୍ଯ ତେଜସା
ପତିବ୍ରତା ନାରୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଅକାରଣରେ କାନ୍ଦନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ଅଶୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥାଏ । ରାଜା, ତୁମେ କିପରି ଏତେ ତେଜରେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଜିତି ପାରିଲେ ?
ନାରୀଚୌର୍ଯମିଦଂ କ୍ଷୁଦ୍ରଂ କୃତଂ ଶୌଣ୍ଡୀର୍ଯମାନିନା। ଅପନୀଯାଶ୍ରମାଦ୍ ରାମଂ ଯନ୍ମୃଗଚ୍ଛଦ୍ମନା ତ୍ଵଯା
ନାରୀଙ୍କୁ ଚୋରି କରିବା ଏହି ଛୋଟ ଦୁଷ୍କର୍ମ ତୁମେ କଲା, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ନିଜ ଶୌର୍ୟରେ ଗର୍ବ କରୁଥିଲ । ମୃଗ ଭାବ ଧରି ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ଆଶ୍ରମରୁ ଦୂରେ ନେଇଗଲା ।
ଆନୀତା ରାମପତ୍ନୀ ସା ଅପନୀଯ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍। କାତର୍ଯଂ ଚ ନ ତେ ଯୁଦ୍ଧେ କଦାଚିତ୍ ସଂସ୍ମରାମ୍ଯହମ୍
ରାମଙ୍କର ଜଣେ ପତ୍ନୀକୁ ଏଠାକୁ ଆଣିଦେଲା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦୂର କରିଦେଲା; ତଥାପି ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମର କେବେ ଭୟ ଦେଖିନଥିଲି ।
ତତ୍ ତୁ ଭାଗ୍ଯଵିପର୍ଯାସାନ୍ନୂନଂ ତେ ପକ୍ଵଲକ୍ଷଣମ୍। ଅତୀତାନାଗତାର୍ଥଜ୍ଞୋ ଵର୍ତମାନଵିଚକ୍ଷଣଃ
ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗ୍ୟର ଦୁର୍ଗତି ଦ୍ୱାରା ତୁମର ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ପକେଇଛି; ତୁମେ ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଜାଣ, ବର୍ତ୍ତମାନକୁ ବୁଝିପାର ।
ମୈଥିଲୀମାହୃତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଧ୍ଯାତ୍ଵା ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ଚାଯତମ୍। ସତ୍ଯଵାକ୍ ସ ମହାବାହୋ ଦେଵରୋ ମେ ଯଦବ୍ରଵୀତ୍
ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ହରାଯିବାକୁ ଦେଖି, ଭାବି ଏବଂ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ମୋର ସତ୍ୟବାଦୀ, ବଳଶାଳୀ ଭାଇଁ କହିଥିବା କଥାକୁ ମନେ ପକାଏ।
ଅଯଂ ରାକ୍ଷସମୁଖ୍ଯାନାଂ ଵିନାଶଃ ପ୍ରତ୍ଯୁପସ୍ଥିତଃ। କାମକ୍ରୋଧସମୁତ୍ଥେନ ଵ୍ଯସନେନ ପ୍ରସଙ୍ଗିନା
ଏବେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ନାଶ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି, ଯାହା ଆସିଛି ଅତିରେକ କାମ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା।
ନିଵୃତ୍ତସ୍ତ୍ଵତ୍କୃତେନାର୍ଥଃ ସୋଽଯଂ ମୂଲହରୋ ମହାନ୍। ତ୍ଵଯା କୃତମିଦଂ ସର୍ଵମନାଥଂ ରାକ୍ଷସଂ କୁଲମ୍
ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ କାମ ହେଉଥିଲା, ସେଥିରେ ଏବେ ଶେଷ ଲାଗିଛି; ତୁମେ ବଡ଼ ଅପୟ ଆଣିଛ; ତୁମେ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ କୁଳକୁ ଅନାଥ କରିଦେଲ।
ନହି ତ୍ଵଂ ଶୋଚିତଵ୍ଯୋ ମେ ପ୍ରଖ୍ଯାତବଲପୌରୁଷଃ। ସ୍ତ୍ରୀସ୍ଵଭାଵାତ୍ ତୁ ମେ ବୁଦ୍ଧିଃ କାରୁଣ୍ଯେ ପରିଵର୍ତତେ
ତୁମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବଳ ଓ ପ୍ରତାପ ଥିବା ଲୋକ, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବାକୁ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ମହିଳା ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ମୋର ମନ ଦୟାରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ।
ସୁକୃତଂ ଦୁଷ୍କୃତଂ ଚ ତ୍ଵଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ସ୍ଵାଂ ଗତିଂ ଗତଃ। ଆତ୍ମାନମନୁଶୋଚାମି ତ୍ଵଦ୍ଵିନାଶେନ ଦୁଃଖିତାମ୍
ତୁମେ ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଏବେ ନିଜ ଦୁର୍ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। ତୁମର ନାଶ ଦେଖି ମୁଁ ଏବେ ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ।
ସୁହୃଦାଂ ହିତକାମାନାଂ ନ ଶ୍ରୁତଂ ଵଚନଂ ତ୍ଵଯା। ଭ୍ରାତୄଣାଂ ଚୈଵ କାତ୍ସ୍ର୍ନ୍ଯେନ ହିତମୁକ୍ତଂ ଦଶାନନ
ସ୍ନେହୀ ଓ ଭଲ ଚାହିଁଥିବା ମାନ୍ୟଙ୍କର କଥା ତୁମେ କେବେ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ, ଦଶାନନ, ଭାଇମାନେ ଯେଉଁଠି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଲ କଥା କହିଥିଲେ, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରିଲେ ନାହିଁ।
ହେତ୍ଵର୍ଥଯୁକ୍ତଂ ଵିଧିଵଚ୍ଛ୍ରେଯସ୍କରମଦାରୁଣମ୍। ଵିଭୀଷଣେନାଭିହିତଂ ନ କୃତଂ ହେତୁମତ୍ ତ୍ଵଯା
ବିଭୀଷଣ ଯେଉଁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ଯାହା ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ଭଲ, ତାହାକୁ ତୁମେ ମନେ ରଖିଲେ ନାହିଁ।
ମାରୀଚକୁମ୍ଭକର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ଵାକ୍ଯଂ ମମ ପିତୁସ୍ତଥା। ନ କୃତଂ ଵୀର୍ଯମତ୍ତେନ ତସ୍ଯେଦଂ ଫଲମୀଦୃଶମ୍
ମାରୀଚ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ମୋ ପିତା ଓ ମୋର କଥା ତୁମେ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ, ଶକ୍ତିର ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇ। ଏହି ହେଉଛି ସେହି ଅନୁଷ୍ଠିତ କଥାର ଫଳ।
ନୀଲଜୀମୂତସଂକାଶ ପୀତାମ୍ବର ଶୁଭାଙ୍ଗଦ। ସ୍ଵଗାତ୍ରାଣି ଵିନିକ୍ଷିପ୍ଯ କିଂ ଶେଷେ ରୁଧିରାଵୃତଃ
ଘନ ମେଘ ପରି ଶ୍ୟାମ, ପୀତବସ୍ତ୍ର ଓ ଶୁଭ୍ର ଅଙ୍ଗଦ ପିନ୍ଧିଥିବା, ତୁମେ ନିଜ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ଛାଡ଼ି, ରକ୍ତରେ ଲୁହା ହୋଇ କାହିଁକି ଏଭଳି ଶୁଏ ଅଛ?
ପ୍ରସୁପ୍ତ ଇଵ ଶୋକାର୍ତାଂ କିଂ ମାଂ ନ ପ୍ରତିଭାଷସେ। ମହାଵୀର୍ଯସ୍ଯ ଦକ୍ଷସ୍ଯ ସଂଯୁଗେଷ୍ଵପଲାଯିନଃ
ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଛି, ତୁମେ ଏଭଳି ଶୁଏ ଅଛ, ମୋତେ କାହିଁକି କିଛି କହୁନାହଁ? ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପରାଜେୟ ଓ ପ୍ରବଳ ଥିଲା।
ଯାତୁଧାନସ୍ଯ ଦୌହିତ୍ରୀଂ କିଂ ମାଂ ନ ପ୍ରତିଭାଷସେ। ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ କିଂ ଶେଷେ ନଵେ ପରିଭଵେ କୃତେ
ଯାତୁଧାନଙ୍କର ନାତି, ମୋତେ କାହିଁକି କିଛି କହୁନାହଁ? ଉଠ, ଉଠ! ନୂତନ ଅପମାନ ହେବା ପରେ କାହିଁକି ଏଭଳି ଶୁଏ ଅଛ?
ଅଦ୍ଯ ଵୈ ନିର୍ଭଯା ଲଙ୍କାଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାଃ ସୂର୍ଯରଶ୍ମଯଃ। ଯେନ ସୂଦଯସେ ଶତ୍ରୂନ୍ ସମରେ ସୂର୍ଯଵର୍ଚସା
ଆଜି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଲଙ୍କାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ଯେଉଁ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନୋଁକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିଲା।
ଵଜ୍ରଂ ଵଜ୍ରଧରସ୍ଯେଵ ସୋଽଯଂ ତେ ସତତାର୍ଚିତଃ। ରଣେ ବହୁପ୍ରହରଣୋ ହେମଜାଲପରିଷ୍କୃତଃ
ଯେଉଁ ଗଦାକୁ ତୁମେ ସଦା ମାନ୍ୟ କରୁଥିଲ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପରି ହେମ ଜାଳରେ ଶୋଭିତ, ଏବେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛି।
ପରିଘୋ ଵ୍ଯଵକୀର୍ଣସ୍ତେ ବାଣୈଶ୍ଛିନ୍ନଃ ସହସ୍ରଧା। ପ୍ରିଯାମିଵୋପସଂଗୃହ୍ଯ କିଂ ଶେଷେ ରଣମେଦିନୀମ୍
ତୁମର ଲୋହା ମୁସଳ ଶର ଦ୍ୱାରା ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଛିଟିଯାଇଛି; ଏହାକୁ ପ୍ରିୟା ପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ କାହିଁକି ଶୁଏ ଅଛ?
ଅପ୍ରିଯାମିଵ କସ୍ମାଚ୍ଚ ମାଂ ନେଚ୍ଛସ୍ଯଭିଭାଷିତୁମ୍। ଧିଗସ୍ତୁ ହୃଦଯଂ ଯସ୍ଯା ମମେଦଂ ନ ସହସ୍ରଧା
ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଅପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ତଥାପି କାହିଁକି ମୋ ସହ କଥା କରୁନାହଁ? ଏ ହୃଦୟକୁ ଲଜ୍ଜା, ଯେଉଁ ଏ ଦୁଃଖକୁ ହଜାର ଗୁଣା ଭଲି ସହିପାରୁନାହିଁ।
ତ୍ଵଯି ପଞ୍ଚତ୍ଵମାପନ୍ନେ ଫଲତେ ଶୋକପୀଡିତମ୍। ଇତ୍ଯେଵଂ ଵିଲପନ୍ତୀ ସା ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲେକ୍ଷଣା
ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ସମୟରେ, ମୁଁ ଶୋକରେ ଭାସି ଏଭଳି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲି, ଆଖି ଲୁହାରେ ଭରିଗଲା।
ସ୍ନେହୋପସ୍କନ୍ନହୃଦଯା ତଦା ମୋହମୁପାଗମତ୍। କଶ୍ମଲାଭିହତା ସନ୍ନା ବଭୌ ସା ରାଵଣୋରସି
ସ୍ନେହରେ ହୃଦୟ ଭରିଯାଇ, ସେ ତାପରେ ଅଚେତନ ହେଲେ, ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ରାବଣଙ୍କ ଛାତିରେ ପଡ଼ିଲେ।
ସଂଧ୍ଯାନୁରକ୍ତେ ଜଲଦେ ଦୀପ୍ତା ଵିଦ୍ଯୁଦିଵୋଜ୍ଜ୍ଵଲା। ତଥାଗତାଂ ସମୁତ୍ଥାପ୍ଯ ସପତ୍ନ୍ଯସ୍ତାଂ ଭୃଶାତୁରାଃ
ସାଂଧ୍ୟାର ରଙ୍ଗ ଲାଗିଥିବା ମେଘରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ବିଦ୍ୟୁତ ପରି, ସେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ସମୟରେ, ସହପତ୍ନୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ।
ପର୍ଯଵସ୍ଥାପଯାମାସୂ ରୁଦତ୍ଯୋ ରୁଦତୀଂ ଭୃଶମ୍। କିଂ ତେ ନ ଵିଦିତା ଦେଵି ଲୋକାନାଂ ସ୍ଥିତିରଧ୍ରୁଵା
ସେ ଅତି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ସହପତ୍ନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରଖି, ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ କହିଲେ: 'ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅସ୍ଥିରତା ତୁମେ ଜାଣୁନାହଁ କି?'
ଦଶାଵିଭାଗପର୍ଯାଯେ ରାଜ୍ଞାଂ ଵୈ ଚଞ୍ଚଲାଃ ଶ୍ରିଯଃ। ଇତ୍ଯେଵମୁଚ୍ଯମାନା ସା ସଶବ୍ଦଂ ପ୍ରରୁରୋଦ ହ
ରାଜାମାନଙ୍କର ଧନ-ଯଶ ଦଶପ୍ରକାର ରୂପେ ଚଞ୍ଚଳ ଥାଏ; ଏଭଳି କହାଯିବା ସମୟରେ, ସେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କାନ୍ଦିଉଠିଲେ।
ସ୍ନପଯନ୍ତୀ ତଦାସ୍ରେଣ ସ୍ତନୌ ଵକ୍ତ୍ରଂ ସୁନିର୍ମଲମ୍। ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ରାମୋ ଵିଭୀଷଣମୁଵାଚ ହ
ସେ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଓ ମୁହଁ ନିଜ ଲୁହାରେ ଭିଜାଇଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ ଭିବୀଷଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସଂସ୍କାରଃ କ୍ରିଯତାଂ ଭ୍ରାତୁଃ ସ୍ତ୍ରୀଗଣଃ ପରିସାନ୍ତ୍ଵ୍ଯତାମ୍। ତମୁଵାଚ ତତୋ ଧୀମାନ୍ ଵିଭୀଷଣ ଇଦଂ ଵଚଃ
ତୁମର ଭାଇଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କର, ଓ ମହିଳାମାନୋଁକୁ ଶାନ୍ତ କର। ତାପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭିବୀଷଣ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଵିମୃଶ୍ଯ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପ୍ରଶ୍ରିତଂ ଧର୍ମାର୍ଥସହିତଂ ହିତମ୍। ତ୍ଯକ୍ତଧର୍ମଵ୍ରତଂ କ୍ରୂରଂ ନୃଶଂସମନୃତଂ ତଥା
ବିଚାର କରି ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଯେଉଁ ଜଣେ ନୀତି, ଧର୍ମ ଓ ଉପକାର ଭଲ ଭାବେ ବୁଝିପାରିବା ଉଚିତ, ସେ ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ, କଠୋର, ନିଷ୍ଠୁର ଓ ମିଥ୍ୟାବାଦୀ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ନାହମର୍ହାମି ସଂସ୍କର୍ତୁଂ ପରଦାରାଭିମର୍ଶନମ୍। ଭ୍ରାତୃରୂପୋ ହି ମେ ଶତ୍ରୁରେଷ ସର୍ଵାହିତେ ରତଃ
ଅନ୍ୟର ଜନାନୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିଥିବା ଜଣେ ପାପୀଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ କରିବାକୁ ମୁଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ସେ ମୋର ଭାଇ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟ କାମରେ ଲାଗିଥିବା ଜଣେ ଶତ୍ରୁ।