କିଂ ଶେଷମିହଲୋକସ୍ଯ ଗତସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରତି। ରଣେ ରାକ୍ଷସଶାର୍ଦୂଲେ ପ୍ରସୁପ୍ତ ଇଵ ପାଂସୁଷୁ
ଏବେ ଏହି ଜଗତରେ କ'ଣ ଅଛି, ଯାହାର ଜୀବନ ଚାଲିଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଦ୍ଧର ଧୂଳିରେ ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ପରି ଶୋଇଛି?
ଧୃତିପ୍ରଵାଲଃ ପ୍ରସଭାଗ୍ର୍ଯପୁଷ୍ପ- ସ୍ତପୋବଲଃ ଶୌର୍ଯନିବଦ୍ଧମୂଲଃ। ରଣେ ମହାନ୍ ରାକ୍ଷସରାଜଵୃକ୍ଷଃ ସମ୍ମର୍ଦିତୋ ରାଘଵମାରୁତେନ
ଧୃତି ଯାହାର ଶାଖା, ତପସ୍ୟା ଯାହାର ଫୁଲ, ଶୌର୍ୟ ଯାହାର ଗଭୀର ମୂଳ, ସେ ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ବଡ଼ ଗଛକୁ ରାଘବଙ୍କ ପବନ ଭାଙ୍ଗିଦେଲା।
ତେଜୋଵିଷାଣଃ କୁଲଵଂଶଵଂଶଃ କୋପପ୍ରସାଦାପରଗାତ୍ରହସ୍ତଃ। ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁସିଂହାଵଗୃହୀତଦେହଃ ସୁପ୍ତଃ କ୍ଷିତୌ ରାଵଣଗନ୍ଧହସ୍ତୀ
ତେଜର ସିଂଗ, ବଂଶ ପରମ୍ପରା, କ୍ରୋଧ ଓ କୃପା ଦେବା ହାତ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ସିଂହଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଥିବା ଦେହ, ରାବଣ ଗନ୍ଧହସ୍ତୀ ଏବେ ଭୂମିରେ ଶୋଇଛି।
ପରାକ୍ରମୋତ୍ସାହଵିଜୃମ୍ଭିତାର୍ଚି- ର୍ନିଃଶ୍ଵାସଧୂମଃ ସ୍ଵବଲପ୍ରତାପଃ। ପ୍ରତାପଵାନ୍ ସଂଯତି ରାକ୍ଷସାଗ୍ନି- ର୍ନିର୍ଵାପିତୋ ରାମପଯୋଧରେଣ
ପ୍ରଭାବ ଓ ଉତ୍ସାହର ଅଗ୍ନି ପରି ତାପ, ଶ୍ୱାସ ଧୂଆଁ ପରି, ନିଜ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବ—ଏହି ରାକ୍ଷସ ଅଗ୍ନି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ରାମଙ୍କ ବର୍ଷାମେଘ ଦ୍ୱାରା ନିବାଉଯାଇଛି।
ସିଂହର୍କ୍ଷଲାଙ୍ଗୂଲକକୁଦ୍ଵିଷାଣଃ ପରାଭିଜିଦ୍ଗନ୍ଧନଗନ୍ଧଵାହଃ। ରକ୍ଷୋଵୃଷଶ୍ଚାପଲକର୍ଣଚକ୍ଷୁଃ କ୍ଷିତୀଶ୍ଵରଵ୍ଯାଘ୍ରହତୋଽଵସନ୍ନଃ
ସିଂହର ରେଶମାନ, ବୃଷଭର କୁହୁଡ଼, ଗଣ୍ଡର ସିଂଗ, ବିଜୟୀ ହାତୀର ଚାଳ, ଚଞ୍ଚଳ କାନ ଓ ଚକ୍ଷୁ, ରାକ୍ଷସ ବୃଷଭକୁ ରାଜାମାନେଙ୍କ ବାଘ ମାରିଦେଲେ।
ଵଦନ୍ତଂ ହେତୁମଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ପରିଦୃଷ୍ଟାର୍ଥନିଶ୍ଚଯମ୍। ରାମଃ ଶୋକସମାଵିଷ୍ଟମିତ୍ଯୁଵାଚ ଵିଭୀଷଣମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ବିଭୀଷଣ ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦୃଢ଼ ତଥ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପନ କରୁଥିଲେ, ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ରାମ କହିଲେ।
ନାଯଂ ଵିନଷ୍ଟୋ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟଃ ସମରେ ଚଣ୍ଡଵିକ୍ରମଃ। ଅତ୍ଯୁନ୍ନତମହୋତ୍ସାହଃ ପତିତୋଽଯମଶଙ୍କିତଃ
ଏହେ ଅବଶ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇନାହିଁ, ନାହିଁ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ; ଯୁଦ୍ଧରେ ଦାରୁଣ ଓ ଅତି ଉତ୍ସାହୀ, ସେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ଏହିପରି ଭାବେ ପଡ଼ିଛି।
ନୈଵଂ ଵିନଷ୍ଟାଃ ଶୋଚନ୍ତେ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ। ଵୃଦ୍ଧିମାଶଂସମାନା ଯେ ନିପତନ୍ତି ରଣାଜିରେ
ଯେମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ି ମହିମା ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଭଳି ଭାବେ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯେନ ସେନ୍ଦ୍ରାସ୍ତ୍ରଯୋ ଲୋକାସ୍ତ୍ରାସିତା ଯୁଧି ଧୀମତା। ତସ୍ମିନ୍ କାଲସମାଯୁକ୍ତେ ନ କାଲଃ ପରିଶୋଚିତୁମ୍
ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ତିନି ଲୋକକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଭୀତ କରିଥିଲେ, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଏବେ କାଳ ସହ ଏକତ୍ର ହୋଇଛନ୍ତି; ଏହି ସମୟ ତାଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତେ ଶୋକ କରିବା ନୁହେଁ।
ନୈକାନ୍ତଵିଜଯୋ ଯୁଦ୍ଧେ ଭୂତପୂର୍ଵଃ କଦାଚନ। ପରୈର୍ଵା ହନ୍ଯତେ ଵୀରଃ ପରାନ୍ ଵା ହନ୍ତି ସଂଯୁଗେ
ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ନିରପେକ୍ଷ ଜୟ ହୋଇନଥିଲା; ବୀର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, କିମ୍ବା ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମାରେ।
ଇଯଂ ହି ପୂର୍ଵୈଃ ସଂଦିଷ୍ଟା ଗତିଃ କ୍ଷତ୍ରିଯସମ୍ମତା। କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ନିହତଃ ସଂଖ୍ଯେ ନ ଶୋଚ୍ଯ ଇତି ନିଶ୍ଚଯଃ
ପୂର୍ବଜମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥିବା, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ସମ୍ମାନ କରୁଥିବା ଏହି ପଥ—ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ତଦେଵଂ ନିଶ୍ଚଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତ୍ତ୍ଵମାସ୍ଥାଯ ଵିଜ୍ଵରଃ। ଯଦିହାନନ୍ତରଂ କାର୍ଯଂ କଲ୍ପ୍ଯଂ ତଦନୁଚିନ୍ତଯ
ଏହିପରି ନିଶ୍ଚିତ ଜାଣି, ସତ୍ୟକୁ ଧରି, ଶୋକ ଛାଡ଼ି, ଏଠାରେ ପରେ କଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ତାହା ଭାବିବା।
ତମୁକ୍ତଵାକ୍ଯଂ ଵିକ୍ରାନ୍ତଂ ରାଜପୁତ୍ରଂ ଵିଭୀଷଣଃ। ଉଵାଚ ଶୋକସଂତପ୍ତୋ ଭ୍ରାତୁର୍ହିତମନନ୍ତରମ୍
ବିଭୀଷଣ, ଦୁଃଖରେ ଭାସ୍ମୀଭୂତ ହୋଇ, ସେଇ ପ୍ରବଳ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଭାଇଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଯୋଽଯଂ ଵିମର୍ଦେଷ୍ଵଵିଭଗ୍ନପୂର୍ଵଃ ସୁରୈଃ ସମସ୍ତୈରପି ଵାସଵେନ। ଭଵନ୍ତମାସାଦ୍ଯ ରଣେ ଵିଭଗ୍ନୋ ଵେଲାମିଵାସାଦ୍ଯ ଯଥା ସମୁଦ୍ରଃ
ଯିଏ ଆଗରୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରି ମଧ୍ୟ କେବେ ହାରିନଥିଲେ, ସେ ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁହାଁ ଦେଇ ଭାଙ୍ଗିଗଲେ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ତାର କୂଳକୁ ଛୁଇଁ ରୁକିଯାଏ।
ଅନେନ ଦତ୍ତାନି ଵନୀପକେଷୁ ଭୁକ୍ତାଶ୍ଚ ଭୋଗା ନିଭୃତାଶ୍ଚ ଭୃତ୍ଯାଃ। ଧନାନି ମିତ୍ରେଷୁ ସମର୍ପିତାନି ଵୈରାଣ୍ଯମିତ୍ରେଷୁ ଚ ଯାପିତାନି
ସେ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ, ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ, ଚାକରମାନେଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ରଖିଥିଲେ; ଧନ ସମ୍ମିତ୍ରମାନେଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ, ଶତ୍ରୁମାନେ ସହିତ ଦ୍ୱେଷ ଧରିଥିଲେ।
ଏଷୋଽହିତାଗ୍ନିଶ୍ଚ ମହାତପାଶ୍ଚ ଵେଦାନ୍ତଗଃ କର୍ମସୁ ଚାଗ୍ର୍ଯଶୂରଃ। ଏତସ୍ଯ ଯତ୍ ପ୍ରେତଗତସ୍ଯ କୃତ୍ଯଂ ତତ୍ କର୍ତୁମିଚ୍ଛାମି ତଵ ପ୍ରସାଦାତ୍
ସେ ଶତ୍ରୁମାନେ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଭଳି ଭୟଙ୍କର ଓ ମହାତପସ୍ବୀ ଥିଲେ, ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଶୂର ଥିଲେ; ସେ ଚାଲିଗଲା ପରେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ କରିବାକୁ ଚାହେଁ।
ସ ତସ୍ଯ ଵାକ୍ଯୈଃ କରୁଣୈର୍ମହାତ୍ମା ସମ୍ବୋଧିତଃ ସାଧୁ ଵିଭୀଷଣେନ। ଆଜ୍ଞାପଯାମାସ ନରେନ୍ଦ୍ରସୂନୁଃ ସ୍ଵର୍ଗୀଯମାଧାନମଦୀନସତ୍ତ୍ଵଃ
ବିଭୀଷଣଙ୍କ କରୁଣାମୟ କଥାରେ ଉଦ୍ବୋଧିତ ହୋଇ, ମହାତ୍ମା ରାଜପୁତ୍ର ଅଦମ୍ୟ ଆତ୍ମା ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ କ୍ରିୟା କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ମରଣାନ୍ତାନି ଵୈରାଣି ନିର୍ଵୃତ୍ତଂ ନଃ ପ୍ରଯୋଜନମ୍। କ୍ରିଯତାମସ୍ଯ ସଂସ୍କାରୋ ମମାପ୍ଯେଷ ଯଥା ତଵ
ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ଦ୍ୱେଷ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ; ଆମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହୋଇଛି। ତାଙ୍କର ଶବସଂସ୍କାର କରାଯାଉ; ମୋରଟିଏ ମଧ୍ୟ ତୁମର ଭଳି ହେଉ।
thumb|ଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଦଶାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ଏହି ଏକଶଏ ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ରାଵଣଂ ନିହତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵେଣ ମହାତ୍ମନା। ଅନ୍ତଃପୁରାଦ୍ ଵିନିଷ୍ପେତୂ ରାକ୍ଷସ୍ଯଃ ଶୋକକର୍ଶିତାଃ
ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ହାତରେ ରାବଣ ବଧ ହେବାର ଖବର ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଶୋଷିତ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ବାହାରିଲେ।
ଵାର୍ଯମାଣାଃ ସୁବହୁଶୋ ଵେଷ୍ଟନ୍ତ୍ଯଃ କ୍ଷିତିପାଂସୁଷୁ। ଵିମୁକ୍ତକେଶ୍ଯଃ ଶୋକାର୍ତା ଗାଵୋ ଵତ୍ସହତା ଇଵ
ବାରମ୍ବାର ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ମାଟିରେ ଲୁଟିଲେ, ଚୁଲି ଖୋଲା, ଦୁଃଖରେ ଭାସ୍ମୀଭୂତ, ଯେପରି ଗାଈ ଛୁଆଁ ହରାଇ ଦୁଃଖ କରେ।
ଉତ୍ତରେଣ ଵିନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ଦ୍ଵାରେଣ ସହ ରାକ୍ଷସୈଃ। ପ୍ରଵିଶ୍ଯାଯୋଧନଂ ଘୋରଂ ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତ୍ଯୋ ହତଂ ପତିମ୍
ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ବାହାରି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ନିଜର ହତ ସ୍୵ାମୀଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ।
ଆର୍ଯପୁତ୍ରେତି ଵାଦିନ୍ଯୋ ହା ନାଥେତି ଚ ସର୍ଵଶଃ। ପରିପେତୁଃ କବନ୍ଧାଙ୍କାଂ ମହୀଂ ଶୋଣିତକର୍ଦମାମ୍
ଏଠାରେ ଏଠାରେ 'ଆର୍ୟପୁତ୍ର!' 'ହା ନାଥ!' ବୋଲି କାନ୍ଦି, ସେମାନେ ରକ୍ତ ଓ କାଦରେ ଲଥପଥ ଭୂମିରେ ଶବକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ପଡ଼ିଲେ।
ତା ବାଷ୍ପପରିପୂର୍ଣାକ୍ଷ୍ଯୋ ଭର୍ତୃଶୋକପରାଜିତାଃ। କରିଣ୍ଯ ଇଵ ନର୍ଦନ୍ତ୍ଯଃ କରେଣ୍ଵୋ ହତଯୂଥପାଃ
ସେମାନଙ୍କ ଆଖି ଲୁହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସ୍୵ାମୀଙ୍କ ଶୋକରେ ହାରିଗଲେ, ମରା ମାଟିଆ ହାତୀ ଦଳର ମହିଳା ହାତୀମାନେ ପରି ଉଲାସ କରୁଥିଲେ।
ଦଦୃଶୁସ୍ତା ମହାକାଯଂ ମହାଵୀର୍ଯଂ ମହାଦ୍ଯୁତିମ୍। ରାଵଣଂ ନିହତଂ ଭୂମୌ ନୀଲାଞ୍ଜନଚଯୋପମମ୍
ସେମାନେ ଦେଖିଲେ—ବିଶାଳ ଦେହ, ଅପାର ଶୂରତା ଓ ଦୀପ୍ତିର ଧନୀ ରାବଣ ମୃତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ନୀଳ ଅଞ୍ଜନ ତଳ ପରି।
ତାଃ ପତିଂ ସହସା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶଯାନଂ ରଣପାଂସୁଷୁ। ନିପେତୁସ୍ତସ୍ଯ ଗାତ୍ରେଷୁ ଚ୍ଛିନ୍ନା ଵନଲତା ଇଵ
ଅଚାନକ ସ୍୵ାମୀଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧର ଧୂଳିରେ ଶୁଇଥିବା ଦେଖି, ସେମାନେ ଛିଣ୍ଡା ଲତା ପରି ତାଙ୍କ ଦେହରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ବହୁମାନାତ୍ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ କାଚିଦେନଂ ରୁରୋଦ ହ। ଚରଣୌ କାଚିଦାଲମ୍ବ୍ଯ କାଚିତ୍ କଣ୍ଠେଽଵଲମ୍ବ୍ଯ ଚ
ଏକ ଜଣୀ ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କାନ୍ଦିଲେ; ଅନ୍ୟେ ଚରଣକୁ ଧରିଲେ, କିଏ ଗଳାକୁ ଆଁକୁଡ଼ିଲେ।
ଉତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ଚ ଭୁଜୌ କାଚିଦ୍ ଭୂମୌ ସୁପରିଵର୍ତତେ। ହତସ୍ଯ ଵଦନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାଚିନ୍ମୋହମୁପାଗମତ୍
ଏକ ଜଣୀ ହାତ ଉଠାଇ ଭୂମିରେ ଗଡ଼ିଲେ; ଅନ୍ୟେ ମୃତ ମୁହଁ ଦେଖି ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।
କାଚିଦଙ୍କେ ଶିରଃ କୃତ୍ଵା ରୁରୋଦ ମୁଖମୀକ୍ଷତୀ। ସ୍ନାପଯନ୍ତୀ ମୁଖଂ ବାଷ୍ପୈସ୍ତୁଷାରୈରିଵ ପଙ୍କଜମ୍
ଏକ ଜଣୀ ମୁଣ୍ଡକୁ ଆଖିରେ ରଖି, ମୁହଁକୁ ଦେଖି କାନ୍ଦିଲେ, ଲୁହାରେ ମୁହଁ ଭିଜାଇଦେଲେ, ଯେପରି ତୁଷାର ଜଳରେ ପଦ୍ମ ଭିଜିଯାଏ।
ଏଵମାର୍ତାଃ ପତିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଵଣଂ ନିହତଂ ଭୁଵି। ଚୁକ୍ରୁଶୁର୍ବହୁଧା ଶୋକାଦ୍ ଭୂଯସ୍ତାଃ ପର୍ଯଦେଵଯନ୍
ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଭାସ୍ମୀଭୂତ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ମୃତ ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେମାନେ ଅନେକ ଭାବରେ ଚିତ୍କାର କରି, ଅଧିକ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ।