ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପତିତଂ ଭୂମୌ ହତଶେଷା ନିଶାଚରାଃ। ହତନାଥା ଭଯତ୍ରସ୍ତାଃ ସର୍ଵତଃ ସମ୍ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ
ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ବଞ୍ଚିଯାଇଥିବା ରାତିର ଚରା ରାକ୍ଷସମାନେ, ନେତୃତ୍ୱ ହରାଇ ଭୟରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ।
ନର୍ଦନ୍ତଶ୍ଚାଭିପେତୁସ୍ତାନ୍ ଵାନରା ଦ୍ରୁମଯୋଧିନଃ। ଦଶଗ୍ରୀଵଵଧଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାନରା ଜିତକାଶିନଃ
ଗଛ ଧରି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବାନରମାନେ, ଦଶମୁଖୀଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, ବିଜୟ ଗର୍ବରେ ଗର୍ଜନା କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଅର୍ଦିତା ଵାନରୈର୍ହୃଷ୍ଟୈର୍ଲଙ୍କାମଭ୍ଯପତନ୍ ଭଯାତ୍। ହତାଶ୍ରଯତ୍ଵାତ୍ କରୁଣୈର୍ବାଷ୍ପପ୍ରସ୍ରଵଣୈର୍ମୁଖୈଃ
ଖୁସିରେ ଥିବା ବାନରମାନେ ଆକ୍ରମଣ କରିବାରୁ, ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟରେ ଲଙ୍କାକୁ ପଳାଇଗଲେ, ନେତୃତ୍ୱ ହରାଇ, ଦୁଃଖରେ ମୁହଁରୁ ଲୁହ ଝରୁଥିଲା।
ତତୋ ଵିନେଦୁଃ ସଂହୃଷ୍ଟା ଵାନରା ଜିତକାଶିନଃ। ଵଦନ୍ତୋ ରାଘଵଜଯଂ ରାଵଣସ୍ଯ ଚ ତଦ୍ଵଧମ୍
ତାପରେ ବିଜୟୀ ବାନରମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଉଲ୍ଲାସ କରି, ରାମଙ୍କ ବିଜୟ ଓ ରାବଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଘୋଷଣା କଲେ।
ଅଥାନ୍ତରିକ୍ଷେ ଵ୍ଯନଦତ୍ ସୌମ୍ଯସ୍ତ୍ରିଦଶଦୁନ୍ଦୁଭିଃ। ଦିଵ୍ଯଗନ୍ଧଵହସ୍ତତ୍ର ମାରୁତଃ ସୁସୁଖୋ ଵଵୌ
ତାପରେ ଆକାଶରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦୁନ୍ଦୁଭି ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ବାଜିଲା, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ଭରା ହଳକା ପବନ ବହିଲା।
ନିପପାତାନ୍ତରିକ୍ଷାଚ୍ଚ ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିସ୍ତଦା ଭୁଵି। କିରନ୍ତୀ ରାଘଵରଥଂ ଦୁରାଵାପା ମନୋହରା
ତାପରେ ଆକାଶରୁ ଭୂମିରେ ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା, ରାଘବଙ୍କ ରଥକୁ ମନୋହର ଓ ଦୁର୍ଲଭ ଫୁଲରେ ଢାଙ୍କିଦେଲା।
ରାଘଵସ୍ତଵସଂଯୁକ୍ତା ଗଗନେ ଚ ଵିଶୁଶ୍ରୁଵେ। ସାଧୁସାଧ୍ଵିତି ଵାଗଗ୍ର୍ଯା ଦେଵତାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍
ଆକାଶରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାମାନେ 'ଭଲ କଲେ! ଭଲ କଲେ!' ବୋଲି ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ସ୍ୱର ଶୁଣାଗଲା।
ଆଵିଵେଶ ମହାନ୍ ହର୍ଷୋ ଦେଵାନାଂ ଚାରଣୈଃ ସହ। ରାଵଣେ ନିହତେ ରୌଦ୍ରେ ସର୍ଵଲୋକଭଯଂକରେ
ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଭୟ ଦେଇଥିବା ରାବଣ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇବା ସମୟରେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଚାରଣମାନେ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ।
ତତଃ ସକାମଂ ସୁଗ୍ରୀଵମଙ୍ଗଦଂ ଚ ଵିଭୀଷଣମ୍। ଚକାର ରାଘଵଃ ପ୍ରୀତୋ ହତ୍ଵା ରାକ୍ଷସପୁଂଗଵମ୍
ତାପରେ ରାଘବ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାବଣଙ୍କୁ ମାରି, ସୁଗ୍ରୀବ, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଜଗ୍ମୁଃ ପ୍ରଶମଂ ମରୁଦ୍ଗଣା ଦିଶଃ ପ୍ରସେଦୁର୍ଵିମଲଂ ନଭୋଽଭଵତ୍। ମହୀ ଚକମ୍ପେ ନ ଚ ମାରୁତୋ ଵଵୌ ସ୍ଥିରପ୍ରଭଶ୍ଚାପ୍ଯଭଵଦ୍ ଦିଵାକରଃ
ତାପରେ ବାୟୁଦେବଙ୍କ ସମସ୍ତ ଗଣ ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ; ସମସ୍ତ ଦିଗ ନିର୍ମଳ ହେଲା; ଆକାଶ ସ୍ୱଚ୍ଛ ହେଲା; ପୃଥିବୀ କମ୍ପନ ବନ୍ଦ ହେଲା, ପବନ ବହିବା ବନ୍ଦ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଚଳ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା।
ତତସ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵଵିଭୀଷଣାଙ୍ଗଦାଃ ସୁହୃଦ୍ଵିଶିଷ୍ଟାଃ ସହଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ତଦା। ସମେତ୍ଯ ହୃଷ୍ଟା ଵିଜଯେନ ରାଘଵଂ ରଣେଽଭିରାମଂ ଵିଧିନାଭ୍ଯପୂଜଯନ୍
ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବ, ବିଭୀଷଣ, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ତାଙ୍କର ବିଶିଷ୍ଟ ବନ୍ଧୁମାନେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ, ବିଜୟରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଥିବା ରାଘବଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ମାନ କଲେ।
ସ ତୁ ନିହତରିପୁଃ ସ୍ଥିରପ୍ରତିଜ୍ଞଃ ସ୍ଵଜନବଲାଭିଵୃତୋ ରଣେ ବଭୂଵ। ରଘୁକୁଲନୃପନନ୍ଦନୋ ମହୌଜା- ସ୍ତ୍ରିଦଶଗଣୈରଭିସଂଵୃତୋ ମହେନ୍ଦ୍ରଃ
ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମାରି, ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରଖି, ନିଜ ଲୋକ ଓ ସେନା ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା, ରଘୁବଂଶର ମହାନ୍ତି ରାଜପୁତ୍ର ରାମ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦଳ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା ମହାଇନ୍ଦ୍ର ପରି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ।
thumb|ନଵାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ନଵାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ଏବଂ ନଅଟିଏଁ ସର୍ଗ।
ଭ୍ରାତରଂ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶଯାନଂ ନିର୍ଜିତଂ ରଣେ। ଶୋକଵେଗପରୀତାତ୍ମା ଵିଲଲାପ ଵିଭୀଷଣଃ
ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜ ଭାଇଙ୍କୁ ମୃତ ଓ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଶୋକରେ ଭରିଯାଇଥିବା ବିଭୀଷଣ ବିଲାପ କଲେ।
ଵୀରଵିକ୍ରାନ୍ତ ଵିଖ୍ଯାତ ପ୍ରଵୀଣ ନଯକୋଵିଦ। ମହାର୍ହଶଯନୋପେତ କିଂ ଶେଷେ ନିହତୋ ଭୁଵି
ହେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପ୍ରବଳ ଓ ବୀର, ଚତୁର୍ ନୀତିରେ ଦକ୍ଷ, ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଶୟନରେ ଏମିତି ଭାବେ ମାଟି ଉପରେ ମୃତ୍ୟୁଶୟନେ କାହିଁକି ପଡ଼ିଛ?
ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଦୀର୍ଘୌ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟୌ ଭୁଜାଵଙ୍ଗଦଭୂଷିତୌ। ମୁକୁଟେନାପଵୃତ୍ତେନ ଭାସ୍କରାକାରଵର୍ଚସା
ତୁମେ ଦୀର୍ଘ ଓ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ବାହୁ, ଯାହା ଅଙ୍ଗଦରେ ଶୋଭିତ, ମାଟି ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛ, ତୁମର ମୁକୁଟ ଏକପାଶକୁ ହଟିଯାଇଛି, ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ତଦିଦଂ ଵୀର ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ଯନ୍ମଯା ପୂର୍ଵମୀରିତମ୍। କାମମୋହପରୀତସ୍ଯ ଯତ୍ ତନ୍ନ ରୁଚିତଂ ତଵ
ହେ ବୀର, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଯାହା କହିଥିଲି, ତାହା ଆଜି ଘଟିଗଲା। ସେବେଳେ ତୁମେ କାମ ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ ଥିଲ, ମୋର କଥା ତୁମକୁ ଭଲ ଲାଗିନଥିଲା।
ଯନ୍ନ ଦର୍ପାତ୍ ପ୍ରହସ୍ତୋ ଵା ନେନ୍ଦ୍ରଜିନ୍ନାପରେ ଜନାଃ। ନ କୁମ୍ଭକର୍ଣୋଽତିରଥୋ ନାତିକାଯୋ ନରାନ୍ତକଃ। ନ ସ୍ଵଯଂ ବହୁ ମନ୍ଯେଥାସ୍ତସ୍ଯୋଦର୍କୋଽଯମାଗତଃ
ଅହଂକାରରେ ପ୍ରହସ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍, ଅନ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧା, ବଡ଼ ରଥୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ, ଅତିକାୟ, ନରାନ୍ତକ—କେହି ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଲେନି; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୂଲ୍ୟ ଦେଲ ନାହିଁ। ଏହିଫଳ ଏବେ ଆସିଛି।
ଗତଃ ସେତୁଃ ସୁନୀତାନାଂ ଗତୋ ଧର୍ମସ୍ଯ ଵିଗ୍ରହଃ। ଗତଃ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ସଂକ୍ଷେପଃ ସୁହସ୍ତାନାଂ ଗତିର୍ଗତା
ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଚାଲିଗଲା; ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି ଚାଲିଗଲା; ପ୍ରଭାବର ସାର ଚାଲିଗଲା; ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଚାଲିଗଲା।
ଆଦିତ୍ଯଃ ପତିତୋ ଭୂମୌ ମଗ୍ନସ୍ତମସି ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ। ଚିତ୍ରଭାନୁଃ ପ୍ରଶାନ୍ତାର୍ଚିର୍ଵ୍ଯଵସାଯୋ ନିରୁଦ୍ଯମଃ। ଅସ୍ମିନ୍ ନିପତିତେ ଵୀରେ ଭୂମୌ ଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂ ଵରେ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଛି; ଚନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଛି; ଚିତ୍ରଭାନୁର ଆଲୋକ ଶାନ୍ତ; ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଶେଷ ହୋଇଗଲା—ଏହି ବୀର, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛି।
କିଂ ଶେଷମିହଲୋକସ୍ଯ ଗତସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରତି। ରଣେ ରାକ୍ଷସଶାର୍ଦୂଲେ ପ୍ରସୁପ୍ତ ଇଵ ପାଂସୁଷୁ
ଏବେ ଏହି ଜଗତରେ କ'ଣ ଅଛି, ଯାହାର ଜୀବନ ଚାଲିଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଦ୍ଧର ଧୂଳିରେ ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ପରି ଶୋଇଛି?
ଧୃତିପ୍ରଵାଲଃ ପ୍ରସଭାଗ୍ର୍ଯପୁଷ୍ପ- ସ୍ତପୋବଲଃ ଶୌର୍ଯନିବଦ୍ଧମୂଲଃ। ରଣେ ମହାନ୍ ରାକ୍ଷସରାଜଵୃକ୍ଷଃ ସମ୍ମର୍ଦିତୋ ରାଘଵମାରୁତେନ
ଧୃତି ଯାହାର ଶାଖା, ତପସ୍ୟା ଯାହାର ଫୁଲ, ଶୌର୍ୟ ଯାହାର ଗଭୀର ମୂଳ, ସେ ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ବଡ଼ ଗଛକୁ ରାଘବଙ୍କ ପବନ ଭାଙ୍ଗିଦେଲା।
ତେଜୋଵିଷାଣଃ କୁଲଵଂଶଵଂଶଃ କୋପପ୍ରସାଦାପରଗାତ୍ରହସ୍ତଃ। ଇକ୍ଷ୍ଵାକୁସିଂହାଵଗୃହୀତଦେହଃ ସୁପ୍ତଃ କ୍ଷିତୌ ରାଵଣଗନ୍ଧହସ୍ତୀ
ତେଜର ସିଂଗ, ବଂଶ ପରମ୍ପରା, କ୍ରୋଧ ଓ କୃପା ଦେବା ହାତ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ସିଂହଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଥିବା ଦେହ, ରାବଣ ଗନ୍ଧହସ୍ତୀ ଏବେ ଭୂମିରେ ଶୋଇଛି।
ପରାକ୍ରମୋତ୍ସାହଵିଜୃମ୍ଭିତାର୍ଚି- ର୍ନିଃଶ୍ଵାସଧୂମଃ ସ୍ଵବଲପ୍ରତାପଃ। ପ୍ରତାପଵାନ୍ ସଂଯତି ରାକ୍ଷସାଗ୍ନି- ର୍ନିର୍ଵାପିତୋ ରାମପଯୋଧରେଣ
ପ୍ରଭାବ ଓ ଉତ୍ସାହର ଅଗ୍ନି ପରି ତାପ, ଶ୍ୱାସ ଧୂଆଁ ପରି, ନିଜ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବ—ଏହି ରାକ୍ଷସ ଅଗ୍ନି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ରାମଙ୍କ ବର୍ଷାମେଘ ଦ୍ୱାରା ନିବାଉଯାଇଛି।
ସିଂହର୍କ୍ଷଲାଙ୍ଗୂଲକକୁଦ୍ଵିଷାଣଃ ପରାଭିଜିଦ୍ଗନ୍ଧନଗନ୍ଧଵାହଃ। ରକ୍ଷୋଵୃଷଶ୍ଚାପଲକର୍ଣଚକ୍ଷୁଃ କ୍ଷିତୀଶ୍ଵରଵ୍ଯାଘ୍ରହତୋଽଵସନ୍ନଃ
ସିଂହର ରେଶମାନ, ବୃଷଭର କୁହୁଡ଼, ଗଣ୍ଡର ସିଂଗ, ବିଜୟୀ ହାତୀର ଚାଳ, ଚଞ୍ଚଳ କାନ ଓ ଚକ୍ଷୁ, ରାକ୍ଷସ ବୃଷଭକୁ ରାଜାମାନେଙ୍କ ବାଘ ମାରିଦେଲେ।
ଵଦନ୍ତଂ ହେତୁମଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ପରିଦୃଷ୍ଟାର୍ଥନିଶ୍ଚଯମ୍। ରାମଃ ଶୋକସମାଵିଷ୍ଟମିତ୍ଯୁଵାଚ ଵିଭୀଷଣମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ବିଭୀଷଣ ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦୃଢ଼ ତଥ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପନ କରୁଥିଲେ, ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ରାମ କହିଲେ।
ନାଯଂ ଵିନଷ୍ଟୋ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟଃ ସମରେ ଚଣ୍ଡଵିକ୍ରମଃ। ଅତ୍ଯୁନ୍ନତମହୋତ୍ସାହଃ ପତିତୋଽଯମଶଙ୍କିତଃ
ଏହେ ଅବଶ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇନାହିଁ, ନାହିଁ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ; ଯୁଦ୍ଧରେ ଦାରୁଣ ଓ ଅତି ଉତ୍ସାହୀ, ସେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ଏହିପରି ଭାବେ ପଡ଼ିଛି।
ନୈଵଂ ଵିନଷ୍ଟାଃ ଶୋଚନ୍ତେ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ। ଵୃଦ୍ଧିମାଶଂସମାନା ଯେ ନିପତନ୍ତି ରଣାଜିରେ
ଯେମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ି ମହିମା ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଭଳି ଭାବେ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯେନ ସେନ୍ଦ୍ରାସ୍ତ୍ରଯୋ ଲୋକାସ୍ତ୍ରାସିତା ଯୁଧି ଧୀମତା। ତସ୍ମିନ୍ କାଲସମାଯୁକ୍ତେ ନ କାଲଃ ପରିଶୋଚିତୁମ୍
ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ତିନି ଲୋକକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଭୀତ କରିଥିଲେ, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଏବେ କାଳ ସହ ଏକତ୍ର ହୋଇଛନ୍ତି; ଏହି ସମୟ ତାଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତେ ଶୋକ କରିବା ନୁହେଁ।
ନୈକାନ୍ତଵିଜଯୋ ଯୁଦ୍ଧେ ଭୂତପୂର୍ଵଃ କଦାଚନ। ପରୈର୍ଵା ହନ୍ଯତେ ଵୀରଃ ପରାନ୍ ଵା ହନ୍ତି ସଂଯୁଗେ
ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ନିରପେକ୍ଷ ଜୟ ହୋଇନଥିଲା; ବୀର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, କିମ୍ବା ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମାରେ।