ନ ସୂକ୍ଷ୍ମମପି ସମ୍ମୋହଂ ଵ୍ଯଥାଂ ଵା ପ୍ରଦଦୁର୍ଯୁଧି। ତଯା ଧର୍ଷଣଯା କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମାତଲେର୍ନ ତଥାଽଽତ୍ମନଃ
ସେଇ ତୀର ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ମାତଳି କୌଣସି ଭ୍ରମ କିମ୍ବା ବେଦନା ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ; ଏହି ଆକ୍ରମଣରେ ମାତଳି ଆତ୍ମନିଜେ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବେଶି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ଚକାର ଶରଜାଲେନ ରାଘଵୋ ଵିମୁଖଂ ରିପୁମ୍। ଵିଂଶତିଂ ତ୍ରିଂଶତିଂ ଷଷ୍ଟିଂ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ
ରାଘବ ତୀରର ଝଡ଼ରେ ଶତ୍ରୁକୁ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇଦେଲେ—କେବେ ବିଶି, କେବେ ତିରିଶି, କେବେ ଷଷ୍ଠି, ଶତେ ଶତେ, ହଜାରେ ହଜାରେ ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ।
ମୁମୋଚ ରାଘଵୋ ଵୀରଃ ସାଯକାନ୍ ସ୍ଯନ୍ଦନେ ରିପୋଃ। ରାଵଣୋଽପି ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରଥସ୍ଥୋ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରଃ
ବୀର ରାଘବ ଶତେ ଶତେ ତୀର ଶତ୍ରୁଙ୍କ ରଥକୁ ଛାଡ଼ିଲେ; ତାପରେ ରଥରେ ଦଢ଼ିଆ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମହାପତି ରାବଣ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲେ—
ଗଦାମୁସଲଵର୍ଷେଣ ରାମଂ ପ୍ରତ୍ଯର୍ଦଯଦ୍ ରଣେ। ତତ୍ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ପୁନର୍ଯୁଦ୍ଧଂ ତୁମୁଲଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍
ଗଦା ଓ ମୁସଳର ବର୍ଷାରେ ସେ ରାମଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଘାତ କଲେ; ପୁଣିଥରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ଗଦାନାଂ ମୁସଲାନାଂ ଚ ପରିଘାଣାଂ ଚ ନିଃସ୍ଵନୈଃ। ଶରାଣାଂ ପୁଙ୍ଖଵାତୈଶ୍ଚ କ୍ଷୁଭିତାଃ ସପ୍ତ ସାଗରାଃ
ଗଦା, ମୁସଳ ଓ ପରିଘାର ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି, ଏବଂ ପଙ୍ଖ ଲାଗିଥିବା ତୀରର ବାତାସରେ ସାତ ସମୁଦ୍ର ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଇଯାଇଥିଲେ।
କ୍ଷୁବ୍ଧାନାଂ ସାଗରାଣାଂ ଚ ପାତାଲତଲଵାସିନଃ। ଵ୍ଯଥିତା ଦାନଵାଃ ସର୍ଵେ ପନ୍ନଗାଶ୍ଚ ସହସ୍ରଶଃ
ସମୁଦ୍ରମାନେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେବା ସହ, ପାତାଳ ତଳରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ଦାନବ ଓ ହଜାରେ ହଜାର ନାଗ ଭୟଭୀତ ହେଇଯାଇଥିଲେ।
ଚକମ୍ପେ ମେଦିନୀ କୃତ୍ସ୍ନା ସଶୈଲଵନକାନନା। ଭାସ୍କରୋ ନିଷ୍ପ୍ରଭଶ୍ଚାସୀନ୍ନ ଵଵୌ ଚାପି ମାରୁତଃ
ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ସହ କମ୍ପିତ ହେଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ତେଜ ହରାଇଦେଲା, ପବନ ବହିଲା ନାହିଁ।
ତତୋ ଦେଵାଃ ସଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ପରମର୍ଷଯଃ। ଚିନ୍ତାମାପେଦିରେ ସର୍ଵେ ସକିଂନରମହୋରଗାଃ
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ମହାର୍ଷି, କିନ୍ନର ଓ ମହାନାଗମାନେ ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ସ୍ଵସ୍ତି ଗୋବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯସ୍ତୁ ଲୋକାସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତୁ ଶାଶ୍ଵତାଃ। ଜଯତାଂ ରାଘଵଃ ସଂଖ୍ଯେ ରାଵଣଂ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରମ୍
‘ଗାଁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସୁଖୀ ରହନ୍ତୁ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଚିରକାଳ ଅଟୁଟ ରହୁ; ଯୁଦ୍ଧରେ ରାଘବ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମହାପତି ରାବଣଙ୍କୁ ଜୟ କରନ୍ତୁ’।
ଏଵଂ ଜପନ୍ତୋଽପଶ୍ଯଂସ୍ତେ ଦେଵାଃ ସର୍ଷିଗଣାସ୍ତଦା। ରାମରାଵଣଯୋର୍ଯୁଦ୍ଧଂ ସୁଘୋରଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍
ଏଭଳି ଜପ କରି, ସେଇ ସମୟରେ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥିବା ଭୟଙ୍କର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିଲେ।
ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସାଂ ସଙ୍ଘା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯୁଦ୍ଧମନୂପମମ୍। ଗଗନଂ ଗଗନାକାରଂ ସାଗରଃ ସାଗରୋପମଃ
ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଦେଖି, ଆକାଶକୁ ଆକାଶ ପରି ଏବଂ ସାଗରକୁ ସାଗର ପରି ଲାଗିଲା।
ରାମରାଵଣଯୋର୍ଯୁଦ୍ଧଂ ରାମରାଵଣଯୋରିଵ। ଏଵଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତୋ ଦଦୃଶୁସ୍ତଦ୍ ଯୁଦ୍ଧଂ ରାମରାଵଣମ୍
ସେମାନେ କହିଲେ, 'ଏହା ରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧ, ସେଇପରି ଦେଖାଯାଉଛି,' ଏବଂ ସେ ରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଦେଖିଲେ।
ତତଃ କ୍ରୋଧାନ୍ମହାବାହୂ ରଘୂଣାଂ କୀର୍ତିଵର୍ଧନଃ। ସଂଧାଯ ଧନୁଷା ରାମଃ ଶରମାଶୀଵିଷୋପମମ୍
ତାପରେ, ରାମ ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ହସ୍ତ ଓ ରଘୁବଂଶର ମହିମା ବଢ଼ାଇଥିବା, କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଧନୁଷରେ ବିଷାକ୍ତ ସର ଧରିଲେ।
ରାଵଣସ୍ଯ ଶିରୋଽଚ୍ଛିନ୍ଦଚ୍ଛ୍ରୀମଜ୍ଜ୍ଵଲିତକୁଣ୍ଡଲମ୍। ତଚ୍ଛିରଃ ପତିତଂ ଭୂମୌ ଦୃଷ୍ଟଂ ଲୋକୈସ୍ତ୍ରିଭିସ୍ତଦା
ସେଇ ସର ଦ୍ୱାରା ରାମ ରାବଣଙ୍କ ଚମକୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳ ଲଗା ମୁଣ୍ଡକୁ କାଟିଦେଲେ; ସେ ମୁଣ୍ଡ ତିନି ଲୋକ ଦେଖିଥିବା ବେଳେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା।
ତସ୍ଯୈଵ ସଦୃଶଂ ଚାନ୍ଯଦ୍ ରାଵଣସ୍ଯୋତ୍ଥିତଂ ଶିରଃ। ତତ୍ କ୍ଷିପ୍ତଂ କ୍ଷିପ୍ରହସ୍ତେନ ରାମେଣ କ୍ଷିପ୍ରକାରିଣା
ତାହା ପରେ ରାବଣଙ୍କ ଦେହରୁ ଏକ ଅନ୍ୟ ମୁଣ୍ଡ ଉଠିଆସିଲା, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ରାମ ତାଙ୍କ ତୀବ୍ର ହସ୍ତରେ ତୁରନ୍ତ କାଟିଦେଲେ।
ଦ୍ଵିତୀଯଂ ରାଵଣଶିରଶ୍ଛିନ୍ନଂ ସଂଯତି ସାଯକୈଃ। ଛିନ୍ନମାତ୍ରଂ ଚ ତଚ୍ଛୀର୍ଷଂ ପୁନରେଵ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ
ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କ ସର ଦ୍ୱାରା ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ମୁଣ୍ଡ କାଟାଗଲା; କିନ୍ତୁ କାଟିଦେଲା ପରେ ସେଇ ମୁଣ୍ଡ ପୁଣି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତଦପ୍ଯଶନିସଂକାଶୈଶ୍ଛିନ୍ନଂ ରାମସ୍ଯ ସାଯକୈଃ। ଏଵମେଵ ଶତଂ ଛିନ୍ନଂ ଶିରସାଂ ତୁଲ୍ଯଵର୍ଚସାମ୍
ସେଇ ମୁଣ୍ଡକୁ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଅସନି ସମାନ ସର ଦ୍ୱାରା କାଟିଦେଲେ; ଏଭଳି ଏକ ଶତ ମୁଣ୍ଡ, ସମାନ ତେଜସ୍ୱୀ, କାଟାଗଲା।
ନ ଚୈଵ ରାଵଣସ୍ଯାନ୍ତୋ ଦୃଶ୍ଯତେ ଜୀଵିତକ୍ଷଯେ। ତତଃ ସର୍ଵାସ୍ତ୍ରଵିଦ୍ ଵୀରଃ କୌସଲ୍ଯାନନ୍ଦଵର୍ଧନଃ
ତଥାପି ରାବଣଙ୍କ ଶେଷ କିଛି ଦେଖାଯାଉନାହିଁ, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଶେଷ ହେବାର ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ତେବେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାତା, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଥିବା ବୀର ଏହିପରି ଭାବିଲେ।
ମାର୍ଗଣୈର୍ବହୁଭିର୍ଯୁକ୍ତଶ୍ଚିନ୍ତଯାମାସ ରାଘଵଃ। ମାରୀଚୋ ନିହତୋ ଯୈସ୍ତୁ ଖରୋ ଯୈସ୍ତୁ ସଦୂଷଣଃ
ଅନେକ ସର ନେଇ ରାଘବ ଚିନ୍ତା କରିଲେ: ଏହି ସର ଦ୍ୱାରା ମାରୀଚ, ଖର ଓ ଦୂଷଣ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ।
କ୍ରୌଞ୍ଚାଵଟେ ଵିରାଧସ୍ତୁ କବନ୍ଧୋ ଦଣ୍ଡକାଵନେ। ଯୈଃ ସାଲା ଗିରଯୋ ଭଗ୍ନା ଵାଲୀ ଚ କ୍ଷୁଭିତୋଽମ୍ବୁଧିଃ
କ୍ରଉଞ୍ଚ ପାହାଡ଼ରେ ବିରାଧ, ଦଣ୍ଡକାବନରେ କବନ୍ଧ, ଏହି ସର ଦ୍ୱାରା ଶାଳ ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ବାଲୀ ଓ ଉତ୍ତେଜିତ ସାଗର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ।
ତ ଇମେ ସାଯକାଃ ସର୍ଵେ ଯୁଦ୍ଧେ ପ୍ରାତ୍ଯଯିକା ମମ। କିଂ ନୁ ତତ୍ କାରଣଂ ଯେନ ରାଵଣେ ମନ୍ଦତେଜସଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ସର ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ପାଇଁ ଅଫଳ ହୋଇନଥିଲେ; ତେବେ ଏହି ରାବଣ, ଯାହାର ତେଜ ଅଳ୍ପ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଏମିତି କାହିଁକି ଅସର୍ବଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉନାହିଁ?
ଇତି ଚିନ୍ତାପରଶ୍ଚାସୀଦପ୍ରମତ୍ତଶ୍ଚ ସଂଯୁଗେ। ଵଵର୍ଷ ଶରଵର୍ଷାଣି ରାଘଵୋ ରାଵଣୋରସି
ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ସଚେତନ ରାଘବ ରାବଣଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ସରବୃଷ୍ଟି କରିଲେ।
ରାଵଣୋଽପି ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରଥସ୍ଥୋ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରଃ। ଗଦାମୁସଲଵର୍ଷେଣ ରାମଂ ପ୍ରତ୍ଯର୍ଦଯଦ୍ ରଣେ
ଏହିପରି ରାବଣ ମଧ୍ୟ, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ରଥ ଉପରେ ଦଢ଼ିଥିବା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରାଜା, ଗଦା ଓ ମୁସଳର ବୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ତତ୍ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ମହଦ୍ ଯୁଦ୍ଧଂ ତୁମୁଲଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍। ଅନ୍ତରିକ୍ଷେ ଚ ଭୂମୌ ଚ ପୁନଶ୍ଚ ଗିରିମୂର୍ଧନି
ତାପରେ ଏକ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଭୟଙ୍କର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର; ଏହା ଆକାଶରେ, ଭୂମିରେ ଓ ପୁଣି ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ଚାଲିଗଲା।
ଦେଵଦାନଵଯକ୍ଷାଣାଂ ପିଶାଚୋରଗରକ୍ଷସାମ୍। ପଶ୍ଯତାଂ ତନ୍ମହଦ୍ ଯୁଦ୍ଧଂ ସର୍ଵରାତ୍ରମଵର୍ତତ
ଦେବତା, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ସମସ୍ତ ରାତି ଚାଲିରହିଲା।
ନୈଵ ରାତ୍ରିଂ ନ ଦିଵସଂ ନ ମୁହୂର୍ତଂ ନ ଚ କ୍ଷଣମ୍। ରାମରାଵଣଯୋର୍ଯୁଦ୍ଧଂ ଵିରାମମୁପଗଚ୍ଛତି
ନ ରାତି, ନ ଦିନ, ନ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ନ କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିରାମ ଆଣିପାରିଲା।
ଦଶରଥସୁତରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରଯୋସ୍ତଯୋ- ର୍ଜଯମନଵେକ୍ଷ୍ଯ ରଣେ ସ ରାଘଵସ୍ଯ। ସୁରଵରରଥସାରଥିର୍ମହାତ୍ମା ରଣରତରାମମୁଵାଚ ଵାକ୍ଯମାଶୁ
ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ଓ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧରେ କେହି ଜିତିବା ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ତେବେ ଦେବମାନେ ଯାହାଙ୍କ ରଥ ଚାଳକ, ସେ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ କଥା କହିଲେ।
thumb|ଅଷ୍ଟାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏକଶଏ ଆଠ ନମ୍ବର ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଅଥ ସଂସ୍ମାରଯାମାସ ମାତଲୀ ରାଘଵଂ ତଦା। ଅଜାନନ୍ନିଵ କିଂ ଵୀର ତ୍ଵମେନମନୁଵର୍ତସେ
ତେବେ ମାତଲୀ ସେ ସମୟରେ ରାଘବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଇଲେ, ଅପରିଚିତ ଭାବରେ ପଚାରିଲେ— 'ବୀର, ତୁମେ କାହିଁକି ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛ?'
ଵିସୃଜାସ୍ମୈ ଵଧାଯ ତ୍ଵମସ୍ତ୍ରଂ ପୈତାମହଂ ପ୍ରଭୋ। ଵିନାଶକାଲଃ କଥିତୋ ଯଃ ସୁରୈଃ ସୋଽଦ୍ଯ ଵର୍ତତେ
ତାଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବା ପାଇଁ, ପିତୃପୁରୁଷ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼, ପ୍ରଭୁ; ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ବିନାଶ ସମୟ କହିଥିଲେ, ସେ ସମୟ ଆସିଗଲା।