ପରସ୍ପରଵଧେ ଯୁକ୍ତୌ ଘୋରରୂପୌ ବଭୂଵତୁଃ। ମଣ୍ଡଲାନି ଚ ଵୀଥୀଶ୍ଚ ଗତପ୍ରତ୍ଯାଗତାନି ଚ
ଏକାଉପରକୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା, ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ସେମାନେ ଗୋଲାକାର ଓ ସିଧା ଚଳାଚଳ କରୁଥିଲେ, କେବେ ଆଗକୁ, କେବେ ପଛକୁ ଯାଉଥିଲେ।
ଦର୍ଶଯନ୍ତୌ ବହୁଵିଧାଂ ସୂତୌ ସାରଥ୍ଯଜାଂ ଗତିମ୍। ଅର୍ଦଯନ୍ ରାଵଣଂ ରାମୋ ରାଘଵଂ ଚାପି ରାଵଣଃ
ସାରଥିଙ୍କ ଦକ୍ଷତାରୁ ଉପଜିଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଚଳାଚଳ ଦେଖାଉଥିଲେ; ରାମ ରାବଣଙ୍କୁ ଅତିଷ୍ଠ କରୁଥିଲେ, ରାବଣ ମଧ୍ୟ ରାଘବଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅତିଷ୍ଠ କରୁଥିଲେ।
ଗତିଵେଗଂ ସମାପନ୍ନୌ ପ୍ରଵର୍ତନନିଵର୍ତନେ। କ୍ଷିପତୋଃ ଶରଜାଲାନି ତଯୋସ୍ତୌ ସ୍ଯନ୍ଦନୋତ୍ତମୌ
ଉଭୟ ରଥ ଦ୍ରୁତ ଗତି ଓ ଶକ୍ତିରେ ସମାନ ହୋଇ, ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ଓ ପଛକୁ ହଟିବାରେ ଏକାପରେକ ମେଳ ଦେଖାଇଲେ; ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ରଥରୁ ଏକାପରେକ ଉପରେ ଅନେକ ତୀର ବର୍ଷିତ ହେଉଥିଲା।
ଚେରତୁଃ ସଂଯୁଗମହୀଂ ସାସାରୌ ଜଲଦାଵିଵ। ଦର୍ଶଯିତ୍ଵା ତଦା ତୌ ତୁ ଗତିଂ ବହୁଵିଧାଂ ରଣେ
ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ମାଟିରେ ମେଘ ଭରିବା ପରି ଘୁରୁଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଚଳନ ଦେଖାଇଲେ।
ପରସ୍ପରସ୍ଯାଭିମୁଖୌ ପୁନରେଵ ଚ ତସ୍ଥତୁଃ। ଧୁରଂ ଧୁରେଣ ରଥଯୋର୍ଵକ୍ତ୍ରଂ ଵକ୍ତ୍ରେଣ ଵାଜିନାମ୍
ପୁଣିଥରେ ଏକାପରେକ ମୁହଁମୁହିଁ ହୋଇ, ଦୁଇ ରଥର ଯୋକ ଏକାପରେକ ସମ୍ମୁଖରେ ଏବଂ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ମୁହଁ ମୁହଁ ହୋଇ ଦଢ଼ିଆ ହେଲେ।
ପତାକାଶ୍ଚ ପତାକାଭିଃ ସମୀଯୁଃ ସ୍ଥିତଯୋସ୍ତଦା। ରାଵଣସ୍ଯ ତତୋ ରାମୋ ଧନୁର୍ମୁକ୍ତୈଃ ଶିତୈଃ ଶରୈଃ
ସେମାନେ ଦଢ଼ିଆ ହେଉଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ପତାକା ଏକାପରେକ ସହିତ ଲଗିଗଲା; ତାପରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଧନୁରୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ରାବଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଲେ।
ଚତୁର୍ଭିଶ୍ଚତୁରୋ ଦୀପ୍ତାନ୍ ହଯାନ୍ ପ୍ରତ୍ଯପସର୍ପଯତ୍। ସ କ୍ରୋଧଵଶମାପନ୍ନୋ ହଯାନାମପସର୍ପଣେ
ଚାରିଟି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତୀରରେ, ସେ ରାବଣଙ୍କର ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ାକୁ ପଛକୁ ହଟାଇଦେଲେ; ଘୋଡ଼ାମାନେ ହଟିଯିବାରେ, ରାବଣ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲେ।
ମୁମୋଚ ନିଶିତାନ୍ ବାଣାନ୍ ରାଘଵାଯ ଦଶାନନଃ। ସୋଽତିଵିଦ୍ଧୋ ବଲଵତା ଦଶଗ୍ରୀଵେଣ ରାଘଵଃ
ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ରାଘବଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ; ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଳିଭାବେ ବିଧ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରାଘବ—
ଜଗାମ ନ ଵିକାରଂ ଚ ନ ଚାପି ଵ୍ଯଥିତୋଽଭଵତ୍। ଚିକ୍ଷେପ ଚ ପୁନର୍ବାଣାନ୍ ଵଜ୍ରସାରସମସ୍ଵନାନ୍
କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ, ନାହିଁ କିଛି ଅସ୍ଥିର ହେଲେ; ପୁଣି ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ, ଯାହାର ଧ୍ୱନି ବଜ୍ର ପରି ହେଉଥିଲା।
ସାରଥିଂ ଵଜ୍ରହସ୍ତସ୍ଯ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଦଶାନନଃ। ମାତଲେସ୍ତୁ ମହାଵେଗାଃ ଶରୀରେ ପତିତାଃ ଶରାଃ
ବଜ୍ରଧାରୀଙ୍କ ସାରଥି ମାତଳିଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ତୀର ଛାଡ଼ି ମାତଳିଙ୍କ ଦେହକୁ ଆଘାତ କଲେ।
ନ ସୂକ୍ଷ୍ମମପି ସମ୍ମୋହଂ ଵ୍ଯଥାଂ ଵା ପ୍ରଦଦୁର୍ଯୁଧି। ତଯା ଧର୍ଷଣଯା କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମାତଲେର୍ନ ତଥାଽଽତ୍ମନଃ
ସେଇ ତୀର ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ମାତଳି କୌଣସି ଭ୍ରମ କିମ୍ବା ବେଦନା ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ; ଏହି ଆକ୍ରମଣରେ ମାତଳି ଆତ୍ମନିଜେ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବେଶି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ଚକାର ଶରଜାଲେନ ରାଘଵୋ ଵିମୁଖଂ ରିପୁମ୍। ଵିଂଶତିଂ ତ୍ରିଂଶତିଂ ଷଷ୍ଟିଂ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ
ରାଘବ ତୀରର ଝଡ଼ରେ ଶତ୍ରୁକୁ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇଦେଲେ—କେବେ ବିଶି, କେବେ ତିରିଶି, କେବେ ଷଷ୍ଠି, ଶତେ ଶତେ, ହଜାରେ ହଜାରେ ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ।
ମୁମୋଚ ରାଘଵୋ ଵୀରଃ ସାଯକାନ୍ ସ୍ଯନ୍ଦନେ ରିପୋଃ। ରାଵଣୋଽପି ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରଥସ୍ଥୋ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରଃ
ବୀର ରାଘବ ଶତେ ଶତେ ତୀର ଶତ୍ରୁଙ୍କ ରଥକୁ ଛାଡ଼ିଲେ; ତାପରେ ରଥରେ ଦଢ଼ିଆ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମହାପତି ରାବଣ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲେ—
ଗଦାମୁସଲଵର୍ଷେଣ ରାମଂ ପ୍ରତ୍ଯର୍ଦଯଦ୍ ରଣେ। ତତ୍ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ପୁନର୍ଯୁଦ୍ଧଂ ତୁମୁଲଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍
ଗଦା ଓ ମୁସଳର ବର୍ଷାରେ ସେ ରାମଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଘାତ କଲେ; ପୁଣିଥରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ଗଦାନାଂ ମୁସଲାନାଂ ଚ ପରିଘାଣାଂ ଚ ନିଃସ୍ଵନୈଃ। ଶରାଣାଂ ପୁଙ୍ଖଵାତୈଶ୍ଚ କ୍ଷୁଭିତାଃ ସପ୍ତ ସାଗରାଃ
ଗଦା, ମୁସଳ ଓ ପରିଘାର ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି, ଏବଂ ପଙ୍ଖ ଲାଗିଥିବା ତୀରର ବାତାସରେ ସାତ ସମୁଦ୍ର ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଇଯାଇଥିଲେ।
କ୍ଷୁବ୍ଧାନାଂ ସାଗରାଣାଂ ଚ ପାତାଲତଲଵାସିନଃ। ଵ୍ଯଥିତା ଦାନଵାଃ ସର୍ଵେ ପନ୍ନଗାଶ୍ଚ ସହସ୍ରଶଃ
ସମୁଦ୍ରମାନେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେବା ସହ, ପାତାଳ ତଳରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ଦାନବ ଓ ହଜାରେ ହଜାର ନାଗ ଭୟଭୀତ ହେଇଯାଇଥିଲେ।
ଚକମ୍ପେ ମେଦିନୀ କୃତ୍ସ୍ନା ସଶୈଲଵନକାନନା। ଭାସ୍କରୋ ନିଷ୍ପ୍ରଭଶ୍ଚାସୀନ୍ନ ଵଵୌ ଚାପି ମାରୁତଃ
ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ସହ କମ୍ପିତ ହେଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ତେଜ ହରାଇଦେଲା, ପବନ ବହିଲା ନାହିଁ।
ତତୋ ଦେଵାଃ ସଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ପରମର୍ଷଯଃ। ଚିନ୍ତାମାପେଦିରେ ସର୍ଵେ ସକିଂନରମହୋରଗାଃ
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ମହାର୍ଷି, କିନ୍ନର ଓ ମହାନାଗମାନେ ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ସ୍ଵସ୍ତି ଗୋବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯସ୍ତୁ ଲୋକାସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତୁ ଶାଶ୍ଵତାଃ। ଜଯତାଂ ରାଘଵଃ ସଂଖ୍ଯେ ରାଵଣଂ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରମ୍
‘ଗାଁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସୁଖୀ ରହନ୍ତୁ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଚିରକାଳ ଅଟୁଟ ରହୁ; ଯୁଦ୍ଧରେ ରାଘବ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମହାପତି ରାବଣଙ୍କୁ ଜୟ କରନ୍ତୁ’।
ଏଵଂ ଜପନ୍ତୋଽପଶ୍ଯଂସ୍ତେ ଦେଵାଃ ସର୍ଷିଗଣାସ୍ତଦା। ରାମରାଵଣଯୋର୍ଯୁଦ୍ଧଂ ସୁଘୋରଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍
ଏଭଳି ଜପ କରି, ସେଇ ସମୟରେ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହେଉଥିବା ଭୟଙ୍କର ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିଲେ।
ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସାଂ ସଙ୍ଘା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯୁଦ୍ଧମନୂପମମ୍। ଗଗନଂ ଗଗନାକାରଂ ସାଗରଃ ସାଗରୋପମଃ
ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଦେଖି, ଆକାଶକୁ ଆକାଶ ପରି ଏବଂ ସାଗରକୁ ସାଗର ପରି ଲାଗିଲା।
ରାମରାଵଣଯୋର୍ଯୁଦ୍ଧଂ ରାମରାଵଣଯୋରିଵ। ଏଵଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତୋ ଦଦୃଶୁସ୍ତଦ୍ ଯୁଦ୍ଧଂ ରାମରାଵଣମ୍
ସେମାନେ କହିଲେ, 'ଏହା ରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧ, ସେଇପରି ଦେଖାଯାଉଛି,' ଏବଂ ସେ ରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଦେଖିଲେ।
ତତଃ କ୍ରୋଧାନ୍ମହାବାହୂ ରଘୂଣାଂ କୀର୍ତିଵର୍ଧନଃ। ସଂଧାଯ ଧନୁଷା ରାମଃ ଶରମାଶୀଵିଷୋପମମ୍
ତାପରେ, ରାମ ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ହସ୍ତ ଓ ରଘୁବଂଶର ମହିମା ବଢ଼ାଇଥିବା, କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଧନୁଷରେ ବିଷାକ୍ତ ସର ଧରିଲେ।
ରାଵଣସ୍ଯ ଶିରୋଽଚ୍ଛିନ୍ଦଚ୍ଛ୍ରୀମଜ୍ଜ୍ଵଲିତକୁଣ୍ଡଲମ୍। ତଚ୍ଛିରଃ ପତିତଂ ଭୂମୌ ଦୃଷ୍ଟଂ ଲୋକୈସ୍ତ୍ରିଭିସ୍ତଦା
ସେଇ ସର ଦ୍ୱାରା ରାମ ରାବଣଙ୍କ ଚମକୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳ ଲଗା ମୁଣ୍ଡକୁ କାଟିଦେଲେ; ସେ ମୁଣ୍ଡ ତିନି ଲୋକ ଦେଖିଥିବା ବେଳେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା।
ତସ୍ଯୈଵ ସଦୃଶଂ ଚାନ୍ଯଦ୍ ରାଵଣସ୍ଯୋତ୍ଥିତଂ ଶିରଃ। ତତ୍ କ୍ଷିପ୍ତଂ କ୍ଷିପ୍ରହସ୍ତେନ ରାମେଣ କ୍ଷିପ୍ରକାରିଣା
ତାହା ପରେ ରାବଣଙ୍କ ଦେହରୁ ଏକ ଅନ୍ୟ ମୁଣ୍ଡ ଉଠିଆସିଲା, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ରାମ ତାଙ୍କ ତୀବ୍ର ହସ୍ତରେ ତୁରନ୍ତ କାଟିଦେଲେ।
ଦ୍ଵିତୀଯଂ ରାଵଣଶିରଶ୍ଛିନ୍ନଂ ସଂଯତି ସାଯକୈଃ। ଛିନ୍ନମାତ୍ରଂ ଚ ତଚ୍ଛୀର୍ଷଂ ପୁନରେଵ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ
ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କ ସର ଦ୍ୱାରା ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ମୁଣ୍ଡ କାଟାଗଲା; କିନ୍ତୁ କାଟିଦେଲା ପରେ ସେଇ ମୁଣ୍ଡ ପୁଣି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତଦପ୍ଯଶନିସଂକାଶୈଶ୍ଛିନ୍ନଂ ରାମସ୍ଯ ସାଯକୈଃ। ଏଵମେଵ ଶତଂ ଛିନ୍ନଂ ଶିରସାଂ ତୁଲ୍ଯଵର୍ଚସାମ୍
ସେଇ ମୁଣ୍ଡକୁ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଅସନି ସମାନ ସର ଦ୍ୱାରା କାଟିଦେଲେ; ଏଭଳି ଏକ ଶତ ମୁଣ୍ଡ, ସମାନ ତେଜସ୍ୱୀ, କାଟାଗଲା।
ନ ଚୈଵ ରାଵଣସ୍ଯାନ୍ତୋ ଦୃଶ୍ଯତେ ଜୀଵିତକ୍ଷଯେ। ତତଃ ସର୍ଵାସ୍ତ୍ରଵିଦ୍ ଵୀରଃ କୌସଲ୍ଯାନନ୍ଦଵର୍ଧନଃ
ତଥାପି ରାବଣଙ୍କ ଶେଷ କିଛି ଦେଖାଯାଉନାହିଁ, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଶେଷ ହେବାର ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ତେବେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାତା, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଥିବା ବୀର ଏହିପରି ଭାବିଲେ।
ମାର୍ଗଣୈର୍ବହୁଭିର୍ଯୁକ୍ତଶ୍ଚିନ୍ତଯାମାସ ରାଘଵଃ। ମାରୀଚୋ ନିହତୋ ଯୈସ୍ତୁ ଖରୋ ଯୈସ୍ତୁ ସଦୂଷଣଃ
ଅନେକ ସର ନେଇ ରାଘବ ଚିନ୍ତା କରିଲେ: ଏହି ସର ଦ୍ୱାରା ମାରୀଚ, ଖର ଓ ଦୂଷଣ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ।
କ୍ରୌଞ୍ଚାଵଟେ ଵିରାଧସ୍ତୁ କବନ୍ଧୋ ଦଣ୍ଡକାଵନେ। ଯୈଃ ସାଲା ଗିରଯୋ ଭଗ୍ନା ଵାଲୀ ଚ କ୍ଷୁଭିତୋଽମ୍ବୁଧିଃ
କ୍ରଉଞ୍ଚ ପାହାଡ଼ରେ ବିରାଧ, ଦଣ୍ଡକାବନରେ କବନ୍ଧ, ଏହି ସର ଦ୍ୱାରା ଶାଳ ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ବାଲୀ ଓ ଉତ୍ତେଜିତ ସାଗର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ।