ରାଵଣଧ୍ଵଜମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ମୁମୋଚ ନିଶିତଂ ଶରମ୍। ମହାସର୍ପମିଵାସହ୍ଯଂ ଜ୍ଵଲନ୍ତଂ ସ୍ଵେନ ତେଜସା
ରାବଣଙ୍କ ପତାକାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ରାମ ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ, ଯାହା ଏକ ବଡ଼ ଅପରାଜେୟ ସାପ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ରାମଶ୍ଚିକ୍ଷେପ ତେଜସ୍ଵୀ କେତୁମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ସାଯକମ୍। ଜଗାମ ସ ମହୀଂ ଛିତ୍ତ୍ଵା ଦଶଗ୍ରୀଵଧ୍ଵଜଂ ଶରଃ
ପ୍ରଭାଶାଳୀ ରାମ ପତାକାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ, ସେଇ ତୀର ରାବଣଙ୍କ ପତାକାକୁ କାଟି ଭୂମିକୁ ଝରିପଡ଼ିଲା।
ସ ନିକୃତ୍ତୋଽପତଦ୍ ଭୂମୌ ରାଵଣସ୍ଯନ୍ଦନଧ୍ଵଜଃ। ଧ୍ଵଜସ୍ଯୋନ୍ମଥନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଵଣଃ ସ ମହାବଲଃ
ଏଭଳି ରାବଣଙ୍କ ରଥର ପତାକା କାଟି ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଗଲା; ନିଜ ପତାକା ଭଙ୍ଗ ହେବାକୁ ଦେଖି, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ—
ସମ୍ପ୍ରଦୀପ୍ତୋଽଭଵତ୍ କ୍ରୋଧାଦମର୍ଷାତ୍ ପ୍ରଦହନ୍ନିଵ। ସ ରୋଷଵଶମାପନ୍ନଃ ଶରଵର୍ଷଂ ଵଵର୍ଷ ହ
କ୍ରୋଧ ଓ ଅସହ୍ୟତାରେ ଅଗ୍ନିପରି ତେଜି ଉଠିଲେ; ରୋଷରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ତୀରର ବର୍ଷା କରିଲେ।
ରାମସ୍ଯ ତୁରଗାନ୍ ଦୀପ୍ତୈଃ ଶରୈର୍ଵିଵ୍ଯାଧ ରାଵଣଃ। ତେ ଦିଵ୍ଯା ହରଯସ୍ତତ୍ର ନାସ୍ଖଲନ୍ନାପି ବଭ୍ରମୁଃ
ରାବଣ ତୀବ୍ର ତୀରରେ ରାମଙ୍କ ଘୋଡ଼ାଗୁଡ଼ିକୁ ଆଘାତ କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଇ ଦିବ୍ୟ ଘୋଡ଼ାମାନେ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ନାହିଁ, ନାହିଁ ତ ଚଳିଗଲେ।
ବଭୂଵୁଃ ସ୍ଵସ୍ଥହୃଦଯାଃ ପଦ୍ମନାଲୈରିଵାହତାଃ। ତେଷାମସମ୍ଭ୍ରମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାଜିନାଂ ରାଵଣସ୍ତଦା
ସେମାନେ ମନରେ ସ୍ଥିର ରହିଲେ, ମନେ ହେଉଛି ଯେଉଁପରି ତାଳପଦ୍ମର ଡଣ୍ଡାରେ ଆଘାତ ହେଲା ପରି। ଘୋଡ଼ାମାନେ ଅସ୍ଥିର ହେଉନାହିଁ ବୋଲି ଦେଖି, ସେ ସମୟରେ ରାବଣ—
ଭୂଯ ଏଵ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶରଵର୍ଷଂ ମୁମୋଚ ହ। ଗଦାଶ୍ଚ ପରିଘାଂଶ୍ଚୈଵ ଚକ୍ରାଣି ମୁସଲାନି ଚ
—ଅଧିକ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ପୁଣି ଏକ ତୀର ବୃଷ୍ଟି ଛାଡ଼ିଲେ, ସହିତ ଗଦା, ଲୋହା ଦଣ୍ଡ, ଚକ୍ର ଓ ମୁସଳ ମଧ୍ୟ ଫିଙ୍ଗିଲେ।
ଗିରିଶୃଙ୍ଗାଣି ଵୃକ୍ଷାଂଶ୍ଚ ତଥା ଶୂଲପରଶ୍ଵଧାନ୍। ମାଯାଵିହିତମେତତ୍ ତୁ ଶସ୍ତ୍ରଵର୍ଷମପାତଯତ୍। ସହସ୍ରଶସ୍ତଦା ବାଣାନଶ୍ରାନ୍ତହୃଦଯୋଦ୍ଯମଃ
ପାହାଡ଼ର ଶିଖର, ବୃକ୍ଷ, ଶୂଳ ଓ କୁଟାରି ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଲେ; ଏହି ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ବୃଷ୍ଟି ମାୟାରେ ତିଆରି, ହଜାର-ହଜାର ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ କେବେ ଥକିଲା ନାହିଁ।
ତୁମୁଲଂ ତ୍ରାସଜନନଂ ଭୀମଂ ଭୀମପ୍ରତିସ୍ଵନମ୍। ତଦ୍ ଵର୍ଷମଭଵଦ୍ ଯୁଦ୍ଧେ ନୈକଶସ୍ତ୍ରମଯଂ ମହତ୍
ଏହି ଅନେକ ଅସ୍ତ୍ରର ବୃଷ୍ଟି ଯୁଦ୍ଧରେ ବହୁତ ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା, ଭୟ ଦେଉଥିଲା, ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନରେ ଭରିଥିଲା।
ଵିମୁଚ୍ଯ ରାଘଵରଥଂ ସମନ୍ତାଦ୍ ଵାନରେ ବଲେ। ସାଯକୈରନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଚ ଚକାର ସୁନିରନ୍ତରମ୍
ସେ ଚାରିପଟେ ତୀରରେ ରାଘବଙ୍କ ରଥ ଓ ବାନର ସେନାକୁ ଘେରି ଦେଲେ, ଆକାଶକୁ ତୀରରେ ଗଢ଼ି ଦେଲେ।
ମୁମୋଚ ଚ ଦଶଗ୍ରୀଵୋ ନିଃସଙ୍ଗେନାନ୍ତରାତ୍ମନା। ଵ୍ଯାଯଚ୍ଛମାନଂ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତ୍ପରଂ ରାଵଣଂ ରଣେ
ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ମନରୁ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଦେଇ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କୁ ଉଦ୍ୟମ କରୁଥିବା ଦେଖି।
ପ୍ରହସନ୍ନିଵ କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ସଂଦଧେ ନିଶିତାନ୍ ଶରାନ୍। ସ ମୁମୋଚ ତତୋ ବାଣାନ୍ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ
କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ହସୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଇ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ବାଣ୍ଧିଲେ ଓ ଶତେ ଶତେ, ହଜାରେ ହଜାରେ ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ।
ତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଵଣଶ୍ଚକ୍ରେ ସ୍ଵଶରୈଃ ଖଂ ନିରନ୍ତରମ୍। ତାଭ୍ଯାଂ ନିଯୁକ୍ତେନ ତଦା ଶରଵର୍ଷେଣ ଭାସ୍ଵତା
ଏହା ଦେଖି ରାବଣ ତାଙ୍କର ତୀରରେ ଆକାଶକୁ ଭରିଦେଲେ; ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ତୀର ବୃଷ୍ଟି ଆକାଶକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଦେଲା।
ଶରବଦ୍ଧମିଵାଭାତି ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଭାସ୍ଵଦମ୍ବରମ୍। ନାନିମିତ୍ତୋଽଭଵଦ୍ ବାଣୋ ନାନିର୍ଭେତ୍ତା ନ ନିଷ୍ଫଲଃ
ଆକାଶ ତୀରରେ ବନ୍ଧାଯାଇଛି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଆକାଶ ପରି; କୌଣସି ତୀର ବେଉଠା ନଥିଲା, କିମ୍ବା ବ୍ୟର୍ଥ ଯାଉନଥିଲା।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିସଂହତ୍ଯ ନିପେତୁର୍ଧରଣୀତଲେ। ତଥା ଵିସୃଜତୋର୍ବାଣାନ୍ ରାମରାଵଣଯୋର୍ମୃଧେ
ତୀରଗୁଡ଼ିକ ଏକାଉପରେ ଏକ ଲାଗି, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ରାମ ଓ ରାବଣ ଏପରି ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ୁଥିଲେ।
ପ୍ରାଯୁଧ୍ଯେତାମଵିଚ୍ଛିନ୍ନମସ୍ଯନ୍ତୌ ସଵ୍ଯଦକ୍ଷିଣମ୍। ଚକ୍ରତୁଶ୍ଚ ଶରୈର୍ଘୋରୈର୍ନିରୁଚ୍ଛ୍ଵାସମିଵାମ୍ବରମ୍
ସେମାନେ ଅବିରତ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ବାମ ଓ ଡାହାଣକୁ ଚଳିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ତୀରରେ ଆକାଶ ଶ୍ୱାସହୀନ ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ରାଵଣସ୍ଯ ହଯାନ୍ ରାମୋ ହଯାନ୍ ରାମସ୍ଯ ରାଵଣଃ। ଜଘ୍ନତୁସ୍ତୌ ତଦାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ କୃତାନୁକୃତକାରିଣୌ
ରାମ ରାବଣଙ୍କ ଘୋଡ଼ାକୁ ଆଘାତ କଲେ, ରାବଣ ରାମଙ୍କ ଘୋଡ଼ାକୁ ଆଘାତ କଲେ; ଏକାଉପରେ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁକରଣ କରୁଥିଲେ।
ଏଵଂ ତୁ ତୌ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୌ ଚକ୍ରତୁର୍ଯୁଦ୍ଧମୁତ୍ତମମ୍। ମୁହୂର୍ତମଭଵଦ୍ ଯୁଦ୍ଧଂ ତୁମୁଲଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍
ଏପରି, ସେ ଦୁଇଜଣ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ ବହୁତ ଶବ୍ଦ ଓ ରୋମାଞ୍ଚକର ହୋଇଗଲା।
ତୌ ତଥା ଯୁଧ୍ଯମାନୌ ତୁ ସମରେ ରାମରାଵଣୌ। ଦଦୃଶୁଃ ସର୍ଵଭୂତାନି ଵିସ୍ମିତେନାନ୍ତରାତ୍ମନା
ଏପରି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ହୃଦୟ ଭରି ଦେଖୁଥିଲେ।
ଅର୍ଦଯନ୍ତୌ ତୁ ସମରେ ତଯୋସ୍ତୌ ସ୍ଯନ୍ଦନୋତ୍ତମୌ। ପରସ୍ପରମଭିକ୍ରୁଦ୍ଧୌ ପରସ୍ପରମଭିଦ୍ରୁତୌ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକାଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବା ସେ ଦୁଇଜଣ ଉତ୍ତମ ରଥରେ ଏକାଉପରେ ଦେଖିବାକୁ ଦୃଢ଼ କ୍ରୋଧରେ ଏଗିଯାଉଥିଲେ।
ପରସ୍ପରଵଧେ ଯୁକ୍ତୌ ଘୋରରୂପୌ ବଭୂଵତୁଃ। ମଣ୍ଡଲାନି ଚ ଵୀଥୀଶ୍ଚ ଗତପ୍ରତ୍ଯାଗତାନି ଚ
ଏକାଉପରକୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା, ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ସେମାନେ ଗୋଲାକାର ଓ ସିଧା ଚଳାଚଳ କରୁଥିଲେ, କେବେ ଆଗକୁ, କେବେ ପଛକୁ ଯାଉଥିଲେ।
ଦର୍ଶଯନ୍ତୌ ବହୁଵିଧାଂ ସୂତୌ ସାରଥ୍ଯଜାଂ ଗତିମ୍। ଅର୍ଦଯନ୍ ରାଵଣଂ ରାମୋ ରାଘଵଂ ଚାପି ରାଵଣଃ
ସାରଥିଙ୍କ ଦକ୍ଷତାରୁ ଉପଜିଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଚଳାଚଳ ଦେଖାଉଥିଲେ; ରାମ ରାବଣଙ୍କୁ ଅତିଷ୍ଠ କରୁଥିଲେ, ରାବଣ ମଧ୍ୟ ରାଘବଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅତିଷ୍ଠ କରୁଥିଲେ।
ଗତିଵେଗଂ ସମାପନ୍ନୌ ପ୍ରଵର୍ତନନିଵର୍ତନେ। କ୍ଷିପତୋଃ ଶରଜାଲାନି ତଯୋସ୍ତୌ ସ୍ଯନ୍ଦନୋତ୍ତମୌ
ଉଭୟ ରଥ ଦ୍ରୁତ ଗତି ଓ ଶକ୍ତିରେ ସମାନ ହୋଇ, ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ଓ ପଛକୁ ହଟିବାରେ ଏକାପରେକ ମେଳ ଦେଖାଇଲେ; ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ରଥରୁ ଏକାପରେକ ଉପରେ ଅନେକ ତୀର ବର୍ଷିତ ହେଉଥିଲା।
ଚେରତୁଃ ସଂଯୁଗମହୀଂ ସାସାରୌ ଜଲଦାଵିଵ। ଦର୍ଶଯିତ୍ଵା ତଦା ତୌ ତୁ ଗତିଂ ବହୁଵିଧାଂ ରଣେ
ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ମାଟିରେ ମେଘ ଭରିବା ପରି ଘୁରୁଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଚଳନ ଦେଖାଇଲେ।
ପରସ୍ପରସ୍ଯାଭିମୁଖୌ ପୁନରେଵ ଚ ତସ୍ଥତୁଃ। ଧୁରଂ ଧୁରେଣ ରଥଯୋର୍ଵକ୍ତ୍ରଂ ଵକ୍ତ୍ରେଣ ଵାଜିନାମ୍
ପୁଣିଥରେ ଏକାପରେକ ମୁହଁମୁହିଁ ହୋଇ, ଦୁଇ ରଥର ଯୋକ ଏକାପରେକ ସମ୍ମୁଖରେ ଏବଂ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ମୁହଁ ମୁହଁ ହୋଇ ଦଢ଼ିଆ ହେଲେ।
ପତାକାଶ୍ଚ ପତାକାଭିଃ ସମୀଯୁଃ ସ୍ଥିତଯୋସ୍ତଦା। ରାଵଣସ୍ଯ ତତୋ ରାମୋ ଧନୁର୍ମୁକ୍ତୈଃ ଶିତୈଃ ଶରୈଃ
ସେମାନେ ଦଢ଼ିଆ ହେଉଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ପତାକା ଏକାପରେକ ସହିତ ଲଗିଗଲା; ତାପରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଧନୁରୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ରାବଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଲେ।
ଚତୁର୍ଭିଶ୍ଚତୁରୋ ଦୀପ୍ତାନ୍ ହଯାନ୍ ପ୍ରତ୍ଯପସର୍ପଯତ୍। ସ କ୍ରୋଧଵଶମାପନ୍ନୋ ହଯାନାମପସର୍ପଣେ
ଚାରିଟି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତୀରରେ, ସେ ରାବଣଙ୍କର ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ାକୁ ପଛକୁ ହଟାଇଦେଲେ; ଘୋଡ଼ାମାନେ ହଟିଯିବାରେ, ରାବଣ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲେ।
ମୁମୋଚ ନିଶିତାନ୍ ବାଣାନ୍ ରାଘଵାଯ ଦଶାନନଃ। ସୋଽତିଵିଦ୍ଧୋ ବଲଵତା ଦଶଗ୍ରୀଵେଣ ରାଘଵଃ
ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ରାଘବଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ; ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଳିଭାବେ ବିଧ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରାଘବ—
ଜଗାମ ନ ଵିକାରଂ ଚ ନ ଚାପି ଵ୍ଯଥିତୋଽଭଵତ୍। ଚିକ୍ଷେପ ଚ ପୁନର୍ବାଣାନ୍ ଵଜ୍ରସାରସମସ୍ଵନାନ୍
କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ, ନାହିଁ କିଛି ଅସ୍ଥିର ହେଲେ; ପୁଣି ତୀର ଛାଡ଼ିଲେ, ଯାହାର ଧ୍ୱନି ବଜ୍ର ପରି ହେଉଥିଲା।
ସାରଥିଂ ଵଜ୍ରହସ୍ତସ୍ଯ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଦଶାନନଃ। ମାତଲେସ୍ତୁ ମହାଵେଗାଃ ଶରୀରେ ପତିତାଃ ଶରାଃ
ବଜ୍ରଧାରୀଙ୍କ ସାରଥି ମାତଳିଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ତୀର ଛାଡ଼ି ମାତଳିଙ୍କ ଦେହକୁ ଆଘାତ କଲେ।