ସୂତସ୍ତୁ ରଥନେତାସ୍ଯ ତଦଵସ୍ଥଂ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ତମ୍। ଶନୈର୍ଯୁଦ୍ଧାଦସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତୋ ରଥଂ ତସ୍ଯାପଵାହଯତ୍
ସାରଥି ତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ଶାନ୍ତ ଓ ଅସ୍ତିର ହୋଇନଥିବା ଭାବରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ରଥକୁ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ହଟାଇଲେ।
ରଥଂ ଚ ତସ୍ଯାଥ ଜଵେନ ସାରଥି- ର୍ନିଵାର୍ଯ ଭୀମଂ ଜଲଦସ୍ଵନଂ ତଦା। ଜଗାମ ଭୀତ୍ଯା ସମରାନ୍ମହୀପତିଂ ନିରସ୍ତଵୀର୍ଯଂ ପତିତଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ
ତାପରେ ସାରଥି ତୀବ୍ର ବେଗରେ ଭୟଙ୍କର ମେଘର ଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ରଥକୁ ରୋକି, ଭୟରେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର ଛାଡ଼ିଦେଲେ, କାରଣ ରାଜାଙ୍କୁ ଶକ୍ତିହୀନ ଓ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଥିଲେ।
thumb|ଚତୁରଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଚତୁରଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ ଏକଶତ ଚାରି ନମ୍ବର ସର୍ଗ।
ସ ତୁ ମୋହାତ୍ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ କୃତାନ୍ତବଲଚୋଦିତଃ। କ୍ରୋଧସଂରକ୍ତନଯନୋ ରାଵଣଃ ସୂତମବ୍ରଵୀତ୍
କିନ୍ତୁ ମୃତ୍ୟୁର ଶକ୍ତିରେ ଚଳିତ, ଭୟଙ୍କର ରୋଷରେ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ହୋଇ, ଭ୍ରମରେ ଭରିଥିବା ରାବଣ ତାଙ୍କ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ହୀନଵୀର୍ଯମିଵାଶକ୍ତଂ ପୌରୁଷେଣ ଵିଵର୍ଜିତମ୍। ଭୀରୁଂ ଲଘୁମିଵାସତ୍ତ୍ଵଂ ଵିହୀନମିଵ ତେଜସା
ତୁମେ ଦୁର୍ବଳ, ଅଶକ୍ତ, ପୁରୁଷ ଗୁଣ ନଥିବା, ଭୟଭୀତ, ହୃଦୟରେ ହାଲୁକା ଓ ତେଜ ଶୂନ୍ୟ ଲାଗୁଛ।
ଵିମୁକ୍ତମିଵ ମାଯାଭିରସ୍ତ୍ରୈରିଵ ବହିଷ୍କୃତମ୍। ମାମଵଜ୍ଞାଯ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେ ସ୍ଵଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିଚେଷ୍ଟସେ
ମନେ ହେଉଛି ମୋ ମାୟା ଛାଡ଼ିଦେଇଛ, ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବାହାର କରାଯାଇଛ। ମୋତେ ଅବହେଳା କରି, ତୁମ ମନରେ ଯେପରି ଭାବୁଛ, ସେପରି କରୁଛ, ମୂଢ଼।
କିମର୍ଥଂ ମାମଵଜ୍ଞାଯ ମଚ୍ଛନ୍ଦମନଵେକ୍ଷ୍ଯ ଚ। ତ୍ଵଯା ଶତ୍ରୁସମକ୍ଷଂ ମେ ରଥୋଽଯମପଵାହିତଃ
ମୋ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅଗଣା କରି, ମୋ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନଦେଖା କରି, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏହି ରଥକୁ ପଛକୁ ନେଇଗଲା?
ତ୍ଵଯାଦ୍ଯ ହି ମମାନାର୍ଯ ଚିରକାଲମୁପାର୍ଜିତମ୍। ଯଶୋ ଵୀର୍ଯଂ ଚ ତେଜଶ୍ଚ ପ୍ରତ୍ଯଯଶ୍ଚ ଵିନାଶିତଃ
ଆଜି ତୁମ ଦ୍ୱାରା, ଅସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତି, ମୋର ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଅର୍ଜିତ ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ପ୍ରତାପ, ଶକ୍ତି ଓ ବିଶ୍ୱାସ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା।
ଶତ୍ରୋଃ ପ୍ରଖ୍ଯାତଵୀର୍ଯସ୍ଯ ରଞ୍ଜନୀଯସ୍ଯ ଵିକ୍ରମୈଃ। ପଶ୍ଯତୋ ଯୁଦ୍ଧଲୁବ୍ଧୋଽହଂ କୃତଃ କାପୁରୁଷସ୍ତ୍ଵଯା
ମୋ ଶତ୍ରୁ, ଯିଏ ଶୂରତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ଯେଉଁବେଳେ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲି, ତୁମେ ମୋତେ ଦୁର୍ବଳ କରିଦେଲା।
ଯତ୍ ତ୍ଵଂ କଥମିଦଂ ମୋହାନ୍ନ ଚେଦ୍ ଵହସି ଦୁର୍ମତେ। ସତ୍ଯୋଽଯଂ ପ୍ରତିତର୍କୋ ମେ ପରେଣ ତ୍ଵମୁପସ୍କୃତଃ
ଯଦି ତୁମେ ମୂଢତାରେ ଏହି କାମ କରିନଥିଲ, ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି, ତେବେ ମୋ ସନ୍ଦେହ ସତ୍ୟ—ତୁମେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋଭିତ ହେଇଛ।
ନହି ତଦ୍ ଵିଦ୍ଯତେ କର୍ମ ସୁହୃଦୋ ହିତକାଂକ୍ଷିଣଃ। ରିପୂଣାଂ ସଦୃଶଂ ତ୍ଵେତଦ୍ ଯତ୍ ତ୍ଵଯୈତଦନୁଷ୍ଠିତମ୍
ଏପରି କାମ କେବେ ମିତ୍ର ଓ ଭଲ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ କରିନଥାଏ; ଏହା ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ଯାହା ତୁମେ କରିଛ।
ନିଵର୍ତଯ ରଥଂ ଶୀଘ୍ରଂ ଯାଵନ୍ନାପୈତି ମେ ରିପୁଃ। ଯଦି ଵାଧ୍ଯୁଷିତୋଽସି ତ୍ଵଂ ସ୍ମର୍ଯତେ ଯଦି ମେ ଗୁଣଃ
ମୋ ଶତ୍ରୁ ଯାଉଅଗରୁ, ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ରଥକୁ ଫେରାଇଦିଅ, ଯଦି କେବେ ମୋ ସହିତ ରହିଛ କିମ୍ବା ମୋର କୌଣସି ଗୁଣ ମନେ ପଡ଼େ।
ଏଵଂ ପରୁଷମୁକ୍ତସ୍ତୁ ହିତବୁଦ୍ଧିରବୁଦ୍ଧିନା। ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ରାଵଣଂ ସୂତୋ ହିତଂ ସାନୁନଯଂ ଵଚଃ
ଏପରି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଭଲ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ସାରଥି, ଅବିବେକୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, ରାବଣଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଓ ଉପକାରୀ କଥା କହିଲେ।
ନ ଭୀତୋଽସ୍ମି ନ ମୂଢୋଽସ୍ମି ନୋପଜପ୍ତୋଽସ୍ମି ଶତ୍ରୁଭିଃ। ନ ପ୍ରମତ୍ତୋ ନ ନିଃସ୍ନେହୋ ଵିସ୍ମୃତା ନ ଚ ସତ୍କ୍ରିଯା
ମୁଁ ଭୟଭୀତ ନୁହେଁ, ମୁଁ ମୂଢ଼ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିତ ହୋଇନି, ମୁଁ ଅସାବଧାନ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଅନୁରାଗହୀନ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଭଲ ବ୍ୟବହାର ଭୁଲିଯାଇନି।
ମଯା ତୁ ହିତକାମେନ ଯଶଶ୍ଚ ପରିରକ୍ଷତା। ସ୍ନେହପ୍ରସ୍କନ୍ନମନସା ହିତମିତ୍ଯପ୍ରିଯଂ କୃତମ୍
ମୁଁ ତୁମର ଭଲ ଚାହିଁ, ତୁମର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରିବାକୁ, ଏବଂ ଭଲପାଇବାରୁ ମନ ଦୟାଳୁ ହୋଇ, ଏହି ଅପ୍ରିୟ କାମ କରିଛି।
ନାସ୍ମିନ୍ନର୍ଥେ ମହାରାଜ ତ୍ଵଂ ମାଂ ପ୍ରିଯହିତେ ରତମ୍। କଶ୍ଚିଲ୍ଲଘୁରିଵାନାର୍ଯୋ ଦୋଷତୋ ଗନ୍ତୁମର୍ହସି
ମହାରାଜ, ଏହି କଥାରେ, ତୁମେ ମୋତେ ତୁମ ଭଲ ଓ ପ୍ରିୟରେ ଲାଗିଥିବା ଲୋକ ବୋଲି ଅମୂଲ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନାଚାରୀ ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଶ୍ରୂଯତାଂ ପ୍ରତି ଦାସ୍ଯାମି ଯନ୍ନିମିତ୍ତଂ ମଯା ରଥଃ। ନଦୀଵେଗ ଇଵାମ୍ଭୋଭିଃ ସଂଯୁଗେ ଵିନିଵର୍ତିତଃ
ଶୁଣ, ଯେଉଁ କାରଣରୁ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ରଥକୁ ପଛକୁ ନେଇଥିଲି, ଏହା ନଦୀର ପାଣି ଭଳି ଫେରାଯିବା ପରି, ସେ କାରଣ ମୁଁ କହିଦେବି।
ଶ୍ରମଂ ତଵାଵଗଚ୍ଛାମି ମହତା ରଣକର୍ମଣା। ନହି ତେ ଵୀର୍ଯସୌମୁଖ୍ଯଂ ପ୍ରକର୍ଷଂ ନୋପଧାରଯେ
ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମର କ୍ଲାନ୍ତିକୁ ମୁଁ ବୁଝିପାରୁଛି; କିନ୍ତୁ ତୁମର ପ୍ରତାପ କିମ୍ବା ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ କୌଣସି କମି ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ।
ରଥୋଦ୍ଵହନଖିନ୍ନାଶ୍ଚ ଭଗ୍ନା ମେ ରଥଵାଜିନଃ। ଦୀନା ଘର୍ମପରିଶ୍ରାନ୍ତା ଗାଵୋ ଵର୍ଷହତା ଇଵ
ମୋ ରଥର ଘୋଡ଼ାମାନେ ରଥ ଟାଣି ଟାଣି କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଦୁଃଖିତ ଓ ତାପରେ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ, ବର୍ଷାରେ ଅସୁବିଧା ଭୋଗୁଥିବା ଗାଈମାନେ ପରି।
ନିମିତ୍ତାନି ଚ ଭୂଯିଷ୍ଠଂ ଯାନି ପ୍ରାଦୁର୍ଭଵନ୍ତି ନଃ। ତେଷୁ ତେଷ୍ଵଭିପନ୍ନେଷୁ ଲକ୍ଷଯାମ୍ଯପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍
ଅନେକ ଅପଶକୁନ ଦେଖାଦେଉଛି; ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଯାଇଛି, ସେମାନେ ଶୁଭ ନୁହେଁ ବୋଲି ମୁଁ ଦେଖୁଛି।
ଦେଶକାଲୌ ଚ ଵିଜ୍ଞେଯୌ ଲକ୍ଷଣାନୀଙ୍ଗିତାନି ଚ। ଦୈନ୍ଯଂ ହର୍ଷଶ୍ଚ ଖେଦଶ୍ଚ ରଥିନଶ୍ଚ ବଲାବଲମ୍
ସଠିକ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ, ଚିହ୍ନ ଓ ଇଙ୍ଗিত, ଦୁଃଖ, ଆନନ୍ଦ, କ୍ଲାନ୍ତି, ଏବଂ ରଥଚାଳକଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା—ଏସବୁ ବୁଝିବା ଦରକାର।
ସ୍ଥଲନିମ୍ନାନି ଭୂମେଶ୍ଚ ସମାନି ଵିଷମାଣି ଚ। ଯୁଦ୍ଧକାଲଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ପରସ୍ଯାନ୍ତରଦର୍ଶନମ୍
ଭୂମିର ଉଚ୍ଚା-ନିମ୍ନ, ସମ ଓ ଅସମ ସ୍ଥାନ, ଯୁଦ୍ଧର ସମୟ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝିବା ଦରକାର।
ଉପଯାନାପଯାନେ ଚ ସ୍ଥାନଂ ପ୍ରତ୍ଯପସର୍ପଣମ୍। ସର୍ଵମେତଦ୍ ରଥସ୍ଥେନ ଜ୍ଞେଯଂ ରଥକୁଟୁମ୍ବିନା
ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା, ପଛକୁ ହଟିବା, ସ୍ଥାନ ଓ ପଛକୁ ଟାଣିବା—ଏସବୁ ରଥର ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଜଣା ଦରକାର।
ତଵ ଵିଶ୍ରାମହେତୋସ୍ତୁ ତଥୈଷାଂ ରଥଵାଜିନାମ୍। ରୌଦ୍ରଂ ଵର୍ଜଯତା ଖେଦଂ କ୍ଷମଂ କୃତମିଦଂ ମଯା
ତୁମ ଓ ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଁ, ମୁଁ କଠିନ କ୍ଲାନ୍ତିକୁ ଏଡ଼ିଛି; ଏହି କାମ ମୁଁ ଉଚିତ ବୋଲି କରିଛି।
ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ନ ମଯା ଵୀର ରଥୋଽଯମପଵାହିତଃ। ଭର୍ତୁଃ ସ୍ନେହପରୀତେନ ମଯେଦଂ ଯତ୍ କୃତଂ ପ୍ରଭୋ
ହେ ବୀର, ଏହି ରଥଟିକୁ ମୁଁ ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ ହଟାଇନଥିଲି; ମୋ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରତି ମୋର ଭଲପାଇବା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ କାମ କରିଛି, ତାହା ମୁଁ କରିଛି।
ଆଜ୍ଞାପଯ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯସ୍ଯରିନିଷୂଦନ। ତତ୍ କରିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଵୀର ଗତାନୃଣ୍ଯେନ ଚେତସା
ହେ ଶତ୍ରୁନାଶକ, ଆପଣ ଯେପରି ଠିକ୍ ଭାବେ ଆଦେଶ ଦେବେ, ମୁଁ ସେହିପରି କରିବି; ମୋ ମନ ଦେୟବାନ ଓ ଋଣମୁକ୍ତ ଅଛି।
ସଂତୁଷ୍ଟସ୍ତେନ ଵାକ୍ଯେନ ରାଵଣସ୍ତସ୍ଯ ସାରଥେଃ। ପ୍ରଶସ୍ଯୈନଂ ବହୁଵିଧଂ ଯୁଦ୍ଧଲୁବ୍ଧୋଽବ୍ରଵୀଦିଦମ୍
ସାରଥିଙ୍କର କଥାରେ ରାବଣ ଖୁସି ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ବହୁଭାବରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଓ ଯୁଦ୍ଧ ଆଶାୟରେ ଏହିପରି କହିଲେ।
ରଥଂ ଶୀଘ୍ରମିମଂ ସୂତ ରାଘଵାଭିମୁଖଂ ନଯ। ନାହତ୍ଵା ସମରେ ଶତ୍ରୂନ୍ ନିଵର୍ତିଷ୍ଯତି ରାଵଣଃ
ହେ ସାରଥି, ଏହି ରଥଟିକୁ ଶୀଘ୍ର ରାଘବଙ୍କ ଦିଗକୁ ନେଇଯାଅ; ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ହରାଇନଥିଲେ ରାବଣ ଫେରିବେ ନାହିଁ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ରଥସ୍ଥସ୍ଯ ରାଵଣୋ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରଃ। ଦଦୌ ତସ୍ଯ ଶୁଭଂ ହ୍ଯେକଂ ହସ୍ତାଭରଣମୁତ୍ତମମ୍। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଵଣଵାକ୍ଯାନି ସାରଥିଃ ସଂନ୍ଯଵର୍ତତ
ଏପରି କହି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ମହାପତି ରାବଣ ରଥରେ ବସିଥିବା ସାରଥିଙ୍କୁ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହସ୍ତାଭୂଷଣ ଦେଲେ; ରାବଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସାରଥି ରଥଟିକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇଲେ।
ତତୋ ଦ୍ରୁତଂ ରାଵଣଵାକ୍ଯଚୋଦିତଃ ପ୍ରଚୋଦଯାମାସ ହଯାନ୍ ସ ସାରଥିଃ। ସ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ତତୋ ମହାରଥଃ କ୍ଷଣେନ ରାମସ୍ଯ ରଣାଗ୍ରତୋଽଭଵତ୍
ତାପରେ, ରାବଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସାରଥି ତୁରନ୍ତ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ହଂକାଇଲେ; ଏଭଳି ରାକ୍ଷସମହାରାଜଙ୍କ ମହାରଥ ଦ୍ରୁତରେ ଯୁଦ୍ଧମଞ୍ଚରେ ରାମଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଆସିପହଞ୍ଚିଲା।