ଅଦ୍ଯ ତେ ମଚ୍ଛରୈଶ୍ଛିନ୍ନଂ ଶିରୋ ଜ୍ଵଲିତକୁଣ୍ଡଲମ୍। କ୍ରଵ୍ଯାଦା ଵ୍ଯପକର୍ଷନ୍ତୁ ଵିକୀର୍ଣଂ ରଣପାଂସୁଷୁ
ଆଜି ମୋର ବାଣରେ ତୁମ ଜଳନ୍ତ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିବା ମୁଣ୍ଡ କଟାଯିବ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧର ଧୂଳିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏହାକୁ ମାଂସଭୋଜୀ ପଶୁମାନେ ଟାଣିନେବେ।
ନିପତ୍ଯୋରସି ଗୃଧ୍ରାସ୍ତେ କ୍ଷିତୌ କ୍ଷିପ୍ତସ୍ଯ ରାଵଣ। ପିବନ୍ତୁ ରୁଧିରଂ ତର୍ଷାଦ୍ ବାଣଶଲ୍ଯାନ୍ତରୋତ୍ଥିତମ୍
ରାବଣ, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିପଡ଼ିବ, ତୁମ ଶର ଘାୟଲ ରୁ ଝରୁଥିବା ରକ୍ତକୁ ତୃଷ୍ଣାରେ ଗୃଧ୍ରମାନେ ପିଇବେ।
ଅଦ୍ଯ ମଦ୍ବାଣଭିନ୍ନସ୍ଯ ଗତାସୋଃ ପତିତସ୍ଯ ତେ। କର୍ଷନ୍ ତ୍ଵନ୍ତ୍ରାଣି ପତଗା ଗରୁତ୍ମନ୍ତ ଇଵୋରଗାନ୍
ଆଜି ମୋ ବାଣରେ ଘାୟଲ ହୋଇ ମୃତ ହେବା ପରେ, ପକ୍ଷୀମାନେ ତୁମ ଅନ୍ତ୍ର ଟାଣିନେବେ, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ସାପକୁ ଧରେ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ସ ଵଦନ୍ ଵୀରୋ ରାମଃ ଶତ୍ରୁନିବର୍ହଣଃ। ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରଂ ସମୀପସ୍ଥଂ ଶରଵର୍ଷୈରଵାକିରତ୍
ଏଭଳି କହି, ଶତ୍ରୁନାଶକ ବୀର ରାମ ନିକଟରେ ଦଁଡାଇଥିବା ରାକ୍ଷସରାଜ ଉପରେ ବାଣର ବର୍ଷା କରିଲେ।
ବଭୂଵ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଵୀର୍ଯଂ ବଲଂ ହର୍ଷଶ୍ଚ ସଂଯୁଗେ। ରାମସ୍ଯାସ୍ତ୍ରବଲଂ ଚୈଵ ଶତ୍ରୋର୍ନିଧନକାଂକ୍ଷିଣଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କର ଶକ୍ତି, ପରାକ୍ରମ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦୁଇଗୁଣା ହେଲା, ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା, କାରଣ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶ ଆଶା କରୁଥିଲେ।
ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୂଵୁରସ୍ତ୍ରାଣି ସର୍ଵାଣି ଵିଦିତାତ୍ମନଃ। ପ୍ରହର୍ଷାଚ୍ଚ ମହାତେଜାଃ ଶୀଘ୍ରହସ୍ତତରୋଽଭଵତ୍
ତାଙ୍କ ଜଣାଶୁଣା ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଖାଦେଲା, ଏବଂ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଅଧିକ ଦ୍ରୁତ ହସ୍ତ ହେଲେ।
ଶୁଭାନ୍ଯେତାନି ଚିହ୍ନାନି ଵିଜ୍ଞାଯାତ୍ମଗତାନି ସଃ। ଭୂଯ ଏଵାର୍ଦଯଦ୍ ରାମୋ ରାଵଣଂ ରାକ୍ଷସାନ୍ତକୃତ୍
ସେ ନିଜ ମନରେ ଏହି ଶୁଭ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ଏବଂ ରାକ୍ଷସନାଶୀ ରାମ ରାବଣଙ୍କୁ ଆଉ ଅଧିକ ଦମନ କରିଲେ।
ହରୀଣାଂ ଚାଶ୍ମନିକରୈଃ ଶରଵର୍ଷୈଶ୍ଚ ରାଘଵାତ୍। ହନ୍ଯମାନୋ ଦଶଗ୍ରୀଵୋ ଵିଘୂର୍ଣହୃଦଯୋଽଭଵତ୍
ବାନରମାନେ ପଥର ବର୍ଷା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ରାଘବଙ୍କ ବାଣରେ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ମନେ ଅତି ଅଶାନ୍ତ ଓ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ଯଦା ଚ ଶସ୍ତ୍ରଂ ନାରେଭେ ନ ଚକର୍ଷ ଶରାସନମ୍। ନାସ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯକରୋଦ୍ ଵୀର୍ଯଂ ଵିକ୍ଲଵେନାନ୍ତରାତ୍ମନା
ଯେତେବେଳେ ସେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିପାରୁନଥିଲେ, ବାଣ ଟାଣିପାରୁନଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମନୋବଳ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଏବଂ ସେ ପ୍ରତିରୋଧ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
କ୍ଷିପ୍ତାଶ୍ଚାଶୁ ଶରାସ୍ତେନ ଶସ୍ତ୍ରାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ। ମରଣାର୍ଥାଯ ଵର୍ତନ୍ତେ ମୃତ୍ଯୁକାଲୋଽଭ୍ଯଵର୍ତତ
ସେ ଯେଉଁ ବେଳେ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ବାଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଇଥିଲା; ମୃତ୍ୟୁର ସମୟ ଆସିଯାଇଥିଲା।
ସୂତସ୍ତୁ ରଥନେତାସ୍ଯ ତଦଵସ୍ଥଂ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ତମ୍। ଶନୈର୍ଯୁଦ୍ଧାଦସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତୋ ରଥଂ ତସ୍ଯାପଵାହଯତ୍
ସାରଥି ତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ଶାନ୍ତ ଓ ଅସ୍ତିର ହୋଇନଥିବା ଭାବରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ରଥକୁ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ହଟାଇଲେ।
ରଥଂ ଚ ତସ୍ଯାଥ ଜଵେନ ସାରଥି- ର୍ନିଵାର୍ଯ ଭୀମଂ ଜଲଦସ୍ଵନଂ ତଦା। ଜଗାମ ଭୀତ୍ଯା ସମରାନ୍ମହୀପତିଂ ନିରସ୍ତଵୀର୍ଯଂ ପତିତଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ
ତାପରେ ସାରଥି ତୀବ୍ର ବେଗରେ ଭୟଙ୍କର ମେଘର ଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ରଥକୁ ରୋକି, ଭୟରେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର ଛାଡ଼ିଦେଲେ, କାରଣ ରାଜାଙ୍କୁ ଶକ୍ତିହୀନ ଓ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଥିଲେ।
thumb|ଚତୁରଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଚତୁରଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ ଏକଶତ ଚାରି ନମ୍ବର ସର୍ଗ।
ସ ତୁ ମୋହାତ୍ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ କୃତାନ୍ତବଲଚୋଦିତଃ। କ୍ରୋଧସଂରକ୍ତନଯନୋ ରାଵଣଃ ସୂତମବ୍ରଵୀତ୍
କିନ୍ତୁ ମୃତ୍ୟୁର ଶକ୍ତିରେ ଚଳିତ, ଭୟଙ୍କର ରୋଷରେ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ହୋଇ, ଭ୍ରମରେ ଭରିଥିବା ରାବଣ ତାଙ୍କ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ହୀନଵୀର୍ଯମିଵାଶକ୍ତଂ ପୌରୁଷେଣ ଵିଵର୍ଜିତମ୍। ଭୀରୁଂ ଲଘୁମିଵାସତ୍ତ୍ଵଂ ଵିହୀନମିଵ ତେଜସା
ତୁମେ ଦୁର୍ବଳ, ଅଶକ୍ତ, ପୁରୁଷ ଗୁଣ ନଥିବା, ଭୟଭୀତ, ହୃଦୟରେ ହାଲୁକା ଓ ତେଜ ଶୂନ୍ୟ ଲାଗୁଛ।
ଵିମୁକ୍ତମିଵ ମାଯାଭିରସ୍ତ୍ରୈରିଵ ବହିଷ୍କୃତମ୍। ମାମଵଜ୍ଞାଯ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେ ସ୍ଵଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିଚେଷ୍ଟସେ
ମନେ ହେଉଛି ମୋ ମାୟା ଛାଡ଼ିଦେଇଛ, ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବାହାର କରାଯାଇଛ। ମୋତେ ଅବହେଳା କରି, ତୁମ ମନରେ ଯେପରି ଭାବୁଛ, ସେପରି କରୁଛ, ମୂଢ଼।
କିମର୍ଥଂ ମାମଵଜ୍ଞାଯ ମଚ୍ଛନ୍ଦମନଵେକ୍ଷ୍ଯ ଚ। ତ୍ଵଯା ଶତ୍ରୁସମକ୍ଷଂ ମେ ରଥୋଽଯମପଵାହିତଃ
ମୋ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅଗଣା କରି, ମୋ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନଦେଖା କରି, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏହି ରଥକୁ ପଛକୁ ନେଇଗଲା?
ତ୍ଵଯାଦ୍ଯ ହି ମମାନାର୍ଯ ଚିରକାଲମୁପାର୍ଜିତମ୍। ଯଶୋ ଵୀର୍ଯଂ ଚ ତେଜଶ୍ଚ ପ୍ରତ୍ଯଯଶ୍ଚ ଵିନାଶିତଃ
ଆଜି ତୁମ ଦ୍ୱାରା, ଅସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତି, ମୋର ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଅର୍ଜିତ ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ପ୍ରତାପ, ଶକ୍ତି ଓ ବିଶ୍ୱାସ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା।
ଶତ୍ରୋଃ ପ୍ରଖ୍ଯାତଵୀର୍ଯସ୍ଯ ରଞ୍ଜନୀଯସ୍ଯ ଵିକ୍ରମୈଃ। ପଶ୍ଯତୋ ଯୁଦ୍ଧଲୁବ୍ଧୋଽହଂ କୃତଃ କାପୁରୁଷସ୍ତ୍ଵଯା
ମୋ ଶତ୍ରୁ, ଯିଏ ଶୂରତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ଯେଉଁବେଳେ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲି, ତୁମେ ମୋତେ ଦୁର୍ବଳ କରିଦେଲା।
ଯତ୍ ତ୍ଵଂ କଥମିଦଂ ମୋହାନ୍ନ ଚେଦ୍ ଵହସି ଦୁର୍ମତେ। ସତ୍ଯୋଽଯଂ ପ୍ରତିତର୍କୋ ମେ ପରେଣ ତ୍ଵମୁପସ୍କୃତଃ
ଯଦି ତୁମେ ମୂଢତାରେ ଏହି କାମ କରିନଥିଲ, ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି, ତେବେ ମୋ ସନ୍ଦେହ ସତ୍ୟ—ତୁମେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋଭିତ ହେଇଛ।
ନହି ତଦ୍ ଵିଦ୍ଯତେ କର୍ମ ସୁହୃଦୋ ହିତକାଂକ୍ଷିଣଃ। ରିପୂଣାଂ ସଦୃଶଂ ତ୍ଵେତଦ୍ ଯତ୍ ତ୍ଵଯୈତଦନୁଷ୍ଠିତମ୍
ଏପରି କାମ କେବେ ମିତ୍ର ଓ ଭଲ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ କରିନଥାଏ; ଏହା ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ଯାହା ତୁମେ କରିଛ।
ନିଵର୍ତଯ ରଥଂ ଶୀଘ୍ରଂ ଯାଵନ୍ନାପୈତି ମେ ରିପୁଃ। ଯଦି ଵାଧ୍ଯୁଷିତୋଽସି ତ୍ଵଂ ସ୍ମର୍ଯତେ ଯଦି ମେ ଗୁଣଃ
ମୋ ଶତ୍ରୁ ଯାଉଅଗରୁ, ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ରଥକୁ ଫେରାଇଦିଅ, ଯଦି କେବେ ମୋ ସହିତ ରହିଛ କିମ୍ବା ମୋର କୌଣସି ଗୁଣ ମନେ ପଡ଼େ।
ଏଵଂ ପରୁଷମୁକ୍ତସ୍ତୁ ହିତବୁଦ୍ଧିରବୁଦ୍ଧିନା। ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ରାଵଣଂ ସୂତୋ ହିତଂ ସାନୁନଯଂ ଵଚଃ
ଏପରି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଭଲ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ସାରଥି, ଅବିବେକୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, ରାବଣଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଓ ଉପକାରୀ କଥା କହିଲେ।
ନ ଭୀତୋଽସ୍ମି ନ ମୂଢୋଽସ୍ମି ନୋପଜପ୍ତୋଽସ୍ମି ଶତ୍ରୁଭିଃ। ନ ପ୍ରମତ୍ତୋ ନ ନିଃସ୍ନେହୋ ଵିସ୍ମୃତା ନ ଚ ସତ୍କ୍ରିଯା
ମୁଁ ଭୟଭୀତ ନୁହେଁ, ମୁଁ ମୂଢ଼ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିତ ହୋଇନି, ମୁଁ ଅସାବଧାନ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଅନୁରାଗହୀନ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଭଲ ବ୍ୟବହାର ଭୁଲିଯାଇନି।
ମଯା ତୁ ହିତକାମେନ ଯଶଶ୍ଚ ପରିରକ୍ଷତା। ସ୍ନେହପ୍ରସ୍କନ୍ନମନସା ହିତମିତ୍ଯପ୍ରିଯଂ କୃତମ୍
ମୁଁ ତୁମର ଭଲ ଚାହିଁ, ତୁମର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରିବାକୁ, ଏବଂ ଭଲପାଇବାରୁ ମନ ଦୟାଳୁ ହୋଇ, ଏହି ଅପ୍ରିୟ କାମ କରିଛି।
ନାସ୍ମିନ୍ନର୍ଥେ ମହାରାଜ ତ୍ଵଂ ମାଂ ପ୍ରିଯହିତେ ରତମ୍। କଶ୍ଚିଲ୍ଲଘୁରିଵାନାର୍ଯୋ ଦୋଷତୋ ଗନ୍ତୁମର୍ହସି
ମହାରାଜ, ଏହି କଥାରେ, ତୁମେ ମୋତେ ତୁମ ଭଲ ଓ ପ୍ରିୟରେ ଲାଗିଥିବା ଲୋକ ବୋଲି ଅମୂଲ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନାଚାରୀ ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଶ୍ରୂଯତାଂ ପ୍ରତି ଦାସ୍ଯାମି ଯନ୍ନିମିତ୍ତଂ ମଯା ରଥଃ। ନଦୀଵେଗ ଇଵାମ୍ଭୋଭିଃ ସଂଯୁଗେ ଵିନିଵର୍ତିତଃ
ଶୁଣ, ଯେଉଁ କାରଣରୁ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ରଥକୁ ପଛକୁ ନେଇଥିଲି, ଏହା ନଦୀର ପାଣି ଭଳି ଫେରାଯିବା ପରି, ସେ କାରଣ ମୁଁ କହିଦେବି।
ଶ୍ରମଂ ତଵାଵଗଚ୍ଛାମି ମହତା ରଣକର୍ମଣା। ନହି ତେ ଵୀର୍ଯସୌମୁଖ୍ଯଂ ପ୍ରକର୍ଷଂ ନୋପଧାରଯେ
ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମର କ୍ଲାନ୍ତିକୁ ମୁଁ ବୁଝିପାରୁଛି; କିନ୍ତୁ ତୁମର ପ୍ରତାପ କିମ୍ବା ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ କୌଣସି କମି ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ।
ରଥୋଦ୍ଵହନଖିନ୍ନାଶ୍ଚ ଭଗ୍ନା ମେ ରଥଵାଜିନଃ। ଦୀନା ଘର୍ମପରିଶ୍ରାନ୍ତା ଗାଵୋ ଵର୍ଷହତା ଇଵ
ମୋ ରଥର ଘୋଡ଼ାମାନେ ରଥ ଟାଣି ଟାଣି କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଦୁଃଖିତ ଓ ତାପରେ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ, ବର୍ଷାରେ ଅସୁବିଧା ଭୋଗୁଥିବା ଗାଈମାନେ ପରି।
ନିମିତ୍ତାନି ଚ ଭୂଯିଷ୍ଠଂ ଯାନି ପ୍ରାଦୁର୍ଭଵନ୍ତି ନଃ। ତେଷୁ ତେଷ୍ଵଭିପନ୍ନେଷୁ ଲକ୍ଷଯାମ୍ଯପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍
ଅନେକ ଅପଶକୁନ ଦେଖାଦେଉଛି; ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଯାଇଛି, ସେମାନେ ଶୁଭ ନୁହେଁ ବୋଲି ମୁଁ ଦେଖୁଛି।