ଆପତନ୍ତଂ ଶରୌଘେଣ ଵାରଯାମାସ ରାଘଵଃ। ଉତ୍ପତନ୍ତଂ ଯୁଗାନ୍ତାଗ୍ନିଂ ଜଲୌଘୈରିଵ ଵାସଵଃ
ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଆସୁଥିବା ଶୂଳଟିକୁ ବାଣର ବର୍ଷାରେ ରାଘବ ଅଟକାଇଦେଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଯୁଗାନ୍ତର ଅଗ୍ନିକୁ ପାଣିର ଧାରାରେ ନିବାଇଦିଅନ୍ତି।
ନିର୍ଦଦାହ ସ ତାନ୍ ବାଣାନ୍ ରାମକାର୍ମୁକନିଃସୃତାନ୍। ରାଵଣସ୍ଯ ମହାନ୍ ଶୂଲଃ ପତଙ୍ଗାନିଵ ପାଵକଃ
ରାବଣଙ୍କ ବଡ଼ ଶୂଳଟି, ରାମଙ୍କ ଧନୁଷରୁ ନିସ୍କୃତ ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅଗ୍ନି ପରି ପତଙ୍ଗାକୁ ଦହିଦେଉଥିବା ଭଳି ଜଳାଇଦେଲା।
ତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭସ୍ମସାଦ୍ଭୂତାନ୍ ଶୂଲସଂସ୍ପର୍ଶଚୂର୍ଣିତାନ୍। ସାଯକାନନ୍ତରିକ୍ଷସ୍ଥାନ୍ ରାଘଵଃ କ୍ରୋଧମାହରତ୍
ଆକାଶରେ ଥିବା ତାଙ୍କ ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଶୂଳର ସ୍ପର୍ଶରେ ଭସ୍ମ ଓ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯିବା ଦେଖି, ରାଘବ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲେ।
ସ ତାଂ ମାତଲିନା ନୀତାଂ ଶକ୍ତିଂ ଵାସଵସମ୍ମତାମ୍। ଜଗ୍ରାହ ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରାଘଵୋ ରଘୁନନ୍ଦନଃ
ତାପରେ ରଘୁବଂଶର ଗର୍ବ ରାଘବ, ମାତଳି ଆଣିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଶଂସିତ ଶକ୍ତିକୁ ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ରୋଧରେ ଧରିଲେ।
ସା ତୋଲିତା ବଲଵତା ଶକ୍ତିର୍ଘଣ୍ଟାକୃତସ୍ଵନା। ନଭଃ ପ୍ରଜ୍ଵାଲଯାମାସ ଯୁଗାନ୍ତୋଲ୍କେଵ ସପ୍ରଭା
ମହାବଳି ଦ୍ୱାରା ଉଠାଯାଇଥିବା, ଘଣ୍ଟା ଶବ୍ଦ କରୁଥିବା, ସେଇ ଶକ୍ତି ଆକାଶରେ ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତର ଧୂମକେତୁ।
ସା କ୍ଷିପ୍ତା ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ତସ୍ମିଞ୍ଛୂଲେ ପପାତ ହ। ଭିନ୍ନଃ ଶକ୍ତ୍ଯା ମହାନ୍ ଶୂଲୋ ନିପପାତ ଗତଦ୍ଯୁତିଃ
ସେଇ ଶକ୍ତି ରାକ୍ଷସମହାରାଜଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ାଯାଇ, ତାଙ୍କର ଶୂଳରେ ପଡ଼ିଲା; ଶକ୍ତିରେ ଭାଙ୍ଗି, ସେ ବଡ଼ ଶୂଳଟି ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।
ନିର୍ବିଭେଦ ତତୋ ବାଣୈର୍ହଯାନସ୍ଯ ମହାଜଵାନ୍। ରାମସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ମହାଵେଗୈର୍ଵଜ୍ରକଲ୍ପୈରଜିହ୍ମଗୈଃ
ତାପରେ ରାମ, ବଜ୍ରପରି କଠିନ ଓ ସିଧା ଚାଲୁଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ, ରାବଣଙ୍କ ରଥର ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ାଗୁଡ଼ିକୁ ବିଦ୍ରୁତ କରିଦେଲେ।
ନିର୍ବିଭେଦୋରସି ତଦା ରାଵଣଂ ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ। ରାଘଵଃ ପରମାଯତ୍ତୋ ଲଲାଟେ ପତ୍ତ୍ରିଭିସ୍ତ୍ରିଭିଃ
ସେ ସମୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୟାନରେ ଥିବା ରାଘବ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ରାବଣଙ୍କୁ ଛାତିରେ ବିଦ୍ରୁତ କଲେ, ଏବଂ ତିନିଟି ବାଣରେ ତାଙ୍କ ଲଳାଟକୁ ଘାତ କଲେ।
ସ ଶରୈର୍ଭିନ୍ନସର୍ଵାଙ୍ଗୋ ଗାତ୍ରପ୍ରସ୍ରୁତଶୋଣିତଃ। ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରଃ ସମୂହସ୍ଥଃ ଫୁଲ୍ଲାଶୋକ ଇଵାବଭୌ
ସମଗ୍ର ଶରୀର ବାଣରେ ବିଦ୍ରୁତ, ଅଙ୍ଗରୁ ରକ୍ତ ବହୁଥିବା, ରାକ୍ଷସମହାରାଜ ସେଇ ସେନାମଧ୍ୟରେ ଫୁଲିଥିବା ଅଶୋକ ଗଛ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଲାଗୁଥିଲେ।
ସ ରାମବାଣୈରତିଵିଦ୍ଧଗାତ୍ରୋ ନିଶାଚରେନ୍ଦ୍ରଃ କ୍ଷତଜାର୍ଦ୍ରଗାତ୍ରଃ। ଜଗାମ ଖେଦଂ ଚ ସମାଜମଧ୍ଯେ କ୍ରୋଧଂ ଚ ଚକ୍ରେ ସୁଭୃଶଂ ତଦାନୀମ୍
ରାମଙ୍କ ବାଣରେ ଗଭୀର ଭାବେ ଆହତ ଶରୀର, ରକ୍ତରେ ଭିଜା ଅଙ୍ଗ, ନିଶାଚରମହାରାଜ ସେଇ ସମାବେଶର ମଧ୍ୟରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ସେ ସମୟରେ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଆବୃତ ହେଲେ।
thumb|ତ୍ର୍ଯଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ତ୍ର୍ଯଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶୁଣ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏକଶଏ ତିନିତମ ସର୍ଗ।
ସ ତୁ ତେନ ତଦା କ୍ରୋଧାତ୍ କାକୁତ୍ସ୍ଥେନାର୍ଦିତୋ ଭୃଶମ୍। ରାଵଣଃ ସମରଶ୍ଲାଘୀ ମହାକ୍ରୋଧମୁପାଗମତ୍
ତେବେ, କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ରୋଷରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଗର୍ବିତ ରାବଣ ବହୁତ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲେ।
ସ ଦୀପ୍ତନଯନୋଽମର୍ଷାଚ୍ଚାପମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଅଭ୍ଯର୍ଦଯତ୍ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରାଘଵଂ ପରମାହଵେ
ତାଙ୍କର ଆଖି ଜ୍ୱଳିଉଠିଲା, ରାଗରେ ତିବ୍ର ହୋଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ ଧନୁଷ ଉଠାଇ, ଏହି ମହାଯୁଦ୍ଧରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ବାଣଧାରାସହସ୍ରୈସ୍ତୈଃ ସ ତୋଯଦ ଇଵାମ୍ବରାତ୍। ରାଘଵଂ ରାଵଣୋ ବାଣୈସ୍ତଟାକମିଵ ପୂରଯନ୍
ସେ ହଜାର ହଜାର ବାଣର ଝରଣା ଝରି, ଆକାଶରୁ ବର୍ଷା ପଡୁଥିବା ମେଘ ପରି, ରାଘବଙ୍କୁ ବାଣରେ ବୁଡ଼ାଇଦେଲେ, ଯେପରି ଜଳ ଦେଇ ଗଡ଼ାକୁ ପୂରିଦେଉଛି।
ପୂରିତଃ ଶରଜାଲେନ ଧନୁର୍ମୁକ୍ତେନ ସଂଯୁଗେ। ମହାଗିରିରିଵାକମ୍ପ୍ଯଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥୋ ନ ପ୍ରକମ୍ପତେ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଧନୁଷରୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ବାଣର ଜାଲରେ ଘେରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଏମିତି ଅଡ଼ିଗ ରହିଲେ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ କେବେ ହଲେଇ ନାହିଁ।
ସ ଶରୈଃ ଶରଜାଲାନି ଵାରଯନ୍ ସମରେ ସ୍ଥିତଃ। ଗଭସ୍ତୀନିଵ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଦଢ଼ିଅଛି, ନିଜ ବାଣରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ବାଣ ରୋକିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ପରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ କମିଲା ନାହିଁ।
ତତଃ ଶରସହସ୍ରାଣି କ୍ଷିପ୍ରହସ୍ତୋ ନିଶାଚରଃ। ନିଜଘାନୋରସି କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରାଘଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ତାପରେ, ରାତିର ଦାନବ, ତିବ୍ର ହସ୍ତ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ଛାତିରେ ହଜାର ହଜାର ବାଣ ମାରିଦେଲେ।
ସ ଶୋଣିତସମାଦିଗ୍ଧଃ ସମରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣାଗ୍ରଜଃ। ଦୃଷ୍ଟଃ ଫୁଲ୍ଲ ଇଵାରଣ୍ଯେ ସୁମହାନ୍ କିଂଶୁକଦ୍ରୁମଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଫୁଲିଥିବା ବଡ଼ କିଂଶୁକ ଗଛ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଶରାଭିଘାତସଂରବ୍ଧଃ ସୋଽଭିଜଗ୍ରାହ ସାଯକାନ୍। କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ସୁମହାତେଜା ଯୁଗାନ୍ତାଦିତ୍ଯଵର୍ଚସଃ
ବାଣର ଆଘାତରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ବଡ଼ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଯେଉଁଠି ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ନିଜ ବାଣ ଧରିଲେ।
ତତୋଽନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ସୁସଂରବ୍ଧୌ ତାଵୁଭୌ ରାମରାଵଣୌ। ଶରାନ୍ଧକାରେ ସମରେ ନୋପଲକ୍ଷଯତାଂ ତଦା
ତାପରେ, ଦୁହେଁ ରାମ ଓ ରାବଣ, ତିବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ବାଣର ଅନ୍ଧାରରେ, ଏକାଉଁକୁ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ।
ତତଃ କ୍ରୋଧସମାଵିଷ୍ଟୋ ରାମୋ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ। ଉଵାଚ ରାଵଣଂ ଵୀରଃ ପ୍ରହସ୍ଯ ପରୁଷଂ ଵଚଃ
ତାପରେ, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ, କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ହସି ରାବଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧମଝିରେ କଠୋର କଥା କହିଲେ।
ମମ ଭାର୍ଯା ଜନସ୍ଥାନାଦଜ୍ଞାନାଦ୍ ରାକ୍ଷସାଧମ। ହୃତା ତେ ଵିଵଶା ଯସ୍ମାତ୍ ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ନାସି ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ମୋ ଜନସ୍ଥାନରୁ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅସହାୟତାରେ, ରାକ୍ଷସମଧ୍ୟମ, ତୁମେ ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଚୁରି କରିନେଲୁ, ଏହିଥିରୁ ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୁହଁ।
ମଯା ଵିରହିତାଂ ଦୀନାଂ ଵର୍ତମାନାଂ ମହାଵନେ। ଵୈଦେହୀଂ ପ୍ରସଭଂ ହୃତ୍ଵା ଶୂରୋଽହମିତି ମନ୍ଯସେ
ମୋ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ଦୁଃଖିତ ଥିବା ବେଳେ, ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଥିବା ବେଳେ, ତୁମେ ବଳଜୋରି ଭାଇଦେହୀକୁ ନେଇଗଲ, ଏବଂ ଭାବୁଛ, ତୁମେ ବଡ଼ ଶୂର।
ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଶୂର ଵିନାଥାସୁ ପରଦାରାଭିମର୍ଶନମ୍। କୃତ୍ଵା କାପୁରୁଷଂ କର୍ମ ଶୂରୋଽହମିତି ମନ୍ଯସେ
ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁଠି ରକ୍ଷା ନାହିଁ, ଏମିତି ନାରୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରି, ଅନ୍ୟର ଜଣେ ଜଣାଣୀ ପାଖକୁ ଯାଇ, ତୁମେ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରି, ନିଜକୁ ଶୂର ଭାବୁଛ।
ଭିନ୍ନମର୍ଯାଦ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଚାରିତ୍ରେଷ୍ଵନଵସ୍ଥିତ। ଦର୍ପାନ୍ମୃତ୍ଯୁମୁପାଦାଯ ଶୂରୋଽହମିତି ମନ୍ଯସେ
ମର୍ୟାଦା ଭଙ୍ଗ କରିଛ, ଲଜ୍ଜା ନାହିଁ, ଚରିତ୍ରରେ ଅସ୍ଥିର, ଅହଂକାରରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଆଣିଛ, ତଥାପି ନିଜକୁ ଶୂର ଭାବୁଛ।
ଶୂରେଣ ଧନଦଭ୍ରାତ୍ରା ବଲୈଃ ସମୁଦିତେନ ଚ। ଶ୍ଲାଘନୀଯଂ ମହତ୍କର୍ମ ଯଶସ୍ଯଂ ଚ କୃତଂ ତ୍ଵଯା
ଧନର ଓ ଭାଇଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟରେ, ତୁମେ ଏକ ବଡ଼, ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ କାମ କରିଛ, ଯାହା ପ୍ରଶଂସିତ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଉତ୍ସେକେନାଭିପନ୍ନସ୍ଯ ଗର୍ହିତସ୍ଯାହିତସ୍ଯ ଚ। କର୍ମଣଃ ପ୍ରାପ୍ନୁହୀଦାନୀଂ ତସ୍ଯାଦ୍ଯ ସୁମହତ୍ ଫଲମ୍
ଅହଂକାରରେ, ନିନ୍ଦିତ ଓ ହାନିକାରକ କାମ କରିଛ, ଏବେ ତାହାର ବଡ଼ ଫଳ ତୁମେ ପାଉଛ।
ଶୂରୋଽହମିତି ଚାତ୍ମାନମଵଗଚ୍ଛସି ଦୁର୍ମତେ। ନୈଵ ଲଜ୍ଜାସ୍ତି ତେ ସୀତାଂ ଚୌରଵଦ୍ ଵ୍ଯପକର୍ଷତଃ
ଦୁଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି, ତୁମେ ନିଜକୁ ଶୂର ଭାବୁଛ, କିନ୍ତୁ ଚୋର ପରି ସୀତାକୁ ଚୁରି କରି ତୁମେ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରୁନାହଁ।
ଯଦି ମତ୍ସଂନିଧୌ ସୀତା ଧର୍ଷିତା ସ୍ଯାତ୍ ତ୍ଵଯା ବଲାତ୍। ଭ୍ରାତରଂ ତୁ ଖରଂ ପଶ୍ଯେସ୍ତଦା ମତ୍ସାଯକୈର୍ହତଃ
ଯଦି ମୋ ସାମ୍ନାରେ ତୁମେ ସୀତାଙ୍କୁ ଜବରଦସ୍ତି କିଛି କରିଥାନ୍ତ, ତେବେ ମୋର ତୀରରେ ମୃତ ହୋଇଥିବା ତୁମ ଭାଇ ଖରଙ୍କୁ ଦେଖିଥାନ୍ତ।
ଦିଷ୍ଟ୍ଯାସି ମମ ମନ୍ଦାତ୍ମଂଶ୍ଚକ୍ଷୁର୍ଵିଷଯମାଗତଃ। ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵାଂ ସାଯକୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ନଯାମି ଯମସାଦନମ୍
ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମେ ଆଜି ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଛ, ମୂଢ଼ମତି। ଏହି ଦିନ ମୁଁ ତୁମକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଘାୟଲ କରି ଯମଲୋକକୁ ପଠାଇଦେବି।