ଅଥ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ଚ ନୋଚ୍ଛ୍ଵସନ୍ ମୁନିପୁଂଗଵଃ। ତସ୍ଯାନୁଚ୍ଛ୍ଵସମାନସ୍ଯ ମୂର୍ଧ୍ନି ଧୂମୋ ଵ୍ଯଜାଯତ
ତାପରେ, ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଉ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧୂଆଁ ଉଠିଲା।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ଯେନ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତମାତାପିତମିଵାଭଵତ୍। ତତୋ ଦେଵର୍ଷିଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ପନ୍ନଗୋରଗରାକ୍ଷସାଃ
ସେ ଧୂଆଁରେ ତିନି ଭୁବନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ମାନେ ଯେପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି; ତାପରେ ଦେବତା, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସମାନେ—
ମୋହିତାସ୍ତପସା ତସ୍ଯ ତେଜସା ମନ୍ଦରଶ୍ମଯଃ। କଶ୍ମଲୋପହତାଃ ସର୍ଵେ ପିତାମହମଥାବ୍ରୁଵନ୍
ସେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଓ ତେଜସ୍ୱିତାରେ ମୁଗ୍ଧ ହେଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କର ତେଜ ମ୍ଲାନ ହେଲା; ସେମାନେ ସବୁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ପିତାମହଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ବହୁଭିଃ କାରଣୈର୍ଦେଵ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ। ଲୋଭିତଃ କ୍ରୋଧିତଶ୍ଚୈଵ ତପସା ଚାଭିଵର୍ଧତେ
ହେ ଦେବ, ବହୁ କାରଣରୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ଲୋଭ ଓ କ୍ରୋଧରେ ପଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ଆର୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି।
ନହ୍ଯସ୍ଯ ଵୃଜିନଂ କିଂଚିଦ୍ ଦୃଶ୍ଯତେ ସୂକ୍ଷ୍ମମପ୍ଯୁତ। ନ ଦୀଯତେ ଯଦି ତ୍ଵସ୍ଯ ମନସା ଯଦଭୀପ୍ସିତମ୍
ତାଙ୍କରେ କେବଳ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଯଦି ତାଙ୍କର ମନର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉନାହିଁ,
ଵିନାଶଯତି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ତପସା ସଚରାଚରମ୍। ଵ୍ଯାକୁଲାଶ୍ଚ ଦିଶଃ ସର୍ଵା ନ ଚ କିଂଚିତ୍ ପ୍ରକାଶତେ
ସେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଚରାଚର ସହିତ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବେ; ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ସାଗରାଃ କ୍ଷୁଭିତାଃ ସର୍ଵେ ଵିଶୀର୍ଯନ୍ତେ ଚ ପର୍ଵତାଃ। ପ୍ରକମ୍ପତେ ଚ ଵସୁଧା ଵାଯୁର୍ଵାତୀହ ସଂକୁଲଃ
ସମସ୍ତ ସାଗର ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହୁଏ, ବାତାସ ଜୋରେ ବହି ସବୁଠି ଅସ୍ଥିରତା ହେଉଛି।
ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନ ପ୍ରତିଜାନୀମୋ ନାସ୍ତିକୋ ଜାଯତେ ଜନଃ। ସମ୍ମୂଢମିଵ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସମ୍ପ୍ରକ୍ଷୁଭିତମାନସମ୍
ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଆମେ କଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ବୁଝିପାରୁନାହିଁ; କେହି ଅନାସ୍ଥିକ ହୁଏନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ମନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭ୍ରମିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି।
ଭାସ୍କରୋ ନିଷ୍ପ୍ରଭଶ୍ଚୈଵ ମହର୍ଷେସ୍ତସ୍ଯ ତେଜସା। ବୁଦ୍ଧିଂ ନ କୁରୁତେ ଯାଵନ୍ନାଶେ ଦେଵ ମହାମୁନିଃ
ମହାମୁନିଙ୍କର ତପସ୍ୟା ତେଜରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମଳ ହୋଇଯାଇଛି; ମହାମୁନି ସାନ୍ତ ହେଉନଥିଲେ, ହେ ଦେବ, କେହି ସଠିକ୍ ଭାବେ ବିଚାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ତାଵତ୍ ପ୍ରସାଦୋ ଭଗଵନ୍ନଗ୍ନିରୂପୋ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ। କାଲାଗ୍ନିନା ଯଥା ପୂର୍ଵଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ଦହ୍ଯତେଽଖିଲମ୍
ସେଉଁଠାରେ, ହେ ଭଗବାନ, ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ତେଜସ୍ବୀ ମୁନି, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି କାଳାଗ୍ନି ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ ଜଳାଇଦେଇଥିଲେ, ସେପରି ଏଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସବୁକିଛି ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବେ।
ଦେଵରାଜ୍ଯଂ ଚିକୀର୍ଷେତ ଦୀଯତାମସ୍ଯ ଯନ୍ମନଃ। ତତଃ ସୁରଗଣାଃ ସର୍ଵେ ପିତାମହପୁରୋଗମାଃ
ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ; ତାଙ୍କର ମନର ଯାହା ଇଚ୍ଛା ସେହି ଦିଅନ୍ତୁ। ଏହାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ, ପିତାମହଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ,
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ମହାତ୍ମାନଂ ଵାକ୍ଯଂ ମଧୁରମବ୍ରୁଵନ୍। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷେ ସ୍ଵାଗତଂ ତେଽସ୍ତୁ ତପସା ସ୍ମ ସୁତୋଷିତାଃ
ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମିଷ୍ଟ ଭାଷାରେ କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ତୁମକୁ ସ୍ବାଗତ! ତୁମ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସତ୍ୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲୁ।'
ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ତପସୋଗ୍ରେଣ ପ୍ରାପ୍ତଵାନସି କୌଶିକ। ଦୀର୍ଘମାଯୁଶ୍ଚ ତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଦଦାମି ସମରୁଦ୍ଗଣଃ
ହେ କୌଶିକ, ତୁମ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଲାଭ କରିଛ; ଏବଂ, ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ମୁଁ ଓ ସମସ୍ତ ମରୁତମାନେ ମିଶି ତୁମକୁ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ଦେଉଛୁ।
ସ୍ଵସ୍ତି ପ୍ରାପ୍ନୁହି ଭଦ୍ରଂ ତେ ଗଚ୍ଛ ସୌମ୍ଯ ଯଥାସୁଖମ୍। ପିତାମହଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵେଷାଂ ତ୍ରିଦିଵୌକସାମ୍
ତୁମେ ଶୁଭ ଲାଭ କର; ଭଲ ହେଉ, ହେ ସୌମ୍ୟ, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ତେପରି ଯାଅ। ପିତାମହଙ୍କ ଏହି କଥା ସବୁ ଦେବମାନେ କହିବା ପରେ,
କୃତ୍ଵା ପ୍ରଣାମଂ ମୁଦିତୋ ଵ୍ଯାଜହାର ମହାମୁନିଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ଯଦି ମେ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଦୀର୍ଘମାଯୁସ୍ତଥୈଵ ଚ
ମହାମୁନି ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ: 'ମୋତେ ଯଦି ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ମିଳିଛି,
ଓଁକାରୋଽଥ ଵଷଟ୍କାରୋ ଵେଦାଶ୍ଚ ଵରଯନ୍ତୁ ମାମ୍। କ୍ଷତ୍ରଵେଦଵିଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ବ୍ରହ୍ମଵେଦଵିଦାମପି
ତେବେ ଓଁକାର, ବଷଟ୍କାର ଓ ବେଦମାନେ ମୋତେ ଚୟନ କରନ୍ତୁ; କ୍ଷତ୍ରବେଦ ଓ ବ୍ରହ୍ମବେଦ ଜାଣିଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ହେଉ।'
ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରୋ ଵସିଷ୍ଠୋ ମାମେଵଂ ଵଦତୁ ଦେଵତାଃ। ଯଦ୍ଯେଵଂ ପରମଃ କାମଃ କୃତୋ ଯାନ୍ତୁ ସୁରର୍ଷଭାଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ବଶିଷ୍ଠ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏହି କଥା କହନ୍ତୁ; ଯଦି ଏହି ପରମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉଛି, ତେବେ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦେବମାନେ ଯାଅନ୍ତୁ।
ତତଃ ପ୍ରସାଦିତୋ ଦେଵୈର୍ଵସିଷ୍ଠୋ ଜପତାଂ ଵରଃ। ସଖ୍ଯଂ ଚକାର ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିରେଵମସ୍ତ୍ଵିତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ, ଦେବମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା ପରେ, ଜପକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବଶିଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କ ସହିତ ସଖ୍ୟତା କଲେ ଏବଂ 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିସ୍ତ୍ଵଂ ନ ସଂଦେହଃ ସର୍ଵଂ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ତଵ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଦେଵତାଶ୍ଚାପି ସର୍ଵା ଜଗ୍ମୁର୍ଯଥାଗତମ୍
'ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ତୁମ ପୂରଣ ହେଲା।' ଏହିପରି କହି ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽପି ଧର୍ମାତ୍ମା ଲବ୍ଧ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍। ପୂଜଯାମାସ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ଜପତାଂ ଵରମ୍
ଧର୍ମାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଲାଭ କରି, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ, ଜପକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
କୃତକାମୋ ମହୀଂ ସର୍ଵାଂ ଚଚାର ତପସି ସ୍ଥିତଃ। ଏଵଂ ତ୍ଵନେନ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ରାମ ମହାତ୍ମନା
ଏହିପରି ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବା ପରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହୋଇ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହିପରି ରୀତିରେ, ହେ ରାମ, ମହାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଲାଭ କଲେ।
ଏଷ ରାମ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏଷ ଵିଗ୍ରହଵାଂସ୍ତପଃ। ଏଷ ଧର୍ମଃ ପରୋ ନିତ୍ଯଂ ଵୀର୍ଯସ୍ଯୈଷ ପରାଯଣମ୍
ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ରାମ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଏହି ହେଉଛି ତପସ୍ୟାର ଅବତାର; ଏହି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ, ସଦା ଅଟୁଟ; ଏହି ହେଉଛି ସାହସର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରୟ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାତେଜା ଵିରରାମ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ। ଶତାନନ୍ଦଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣସଂନିଧୌ
ଏପରି କଥା କହି ଶତାନନ୍ଦ, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଜ କଥା ଅଟକାଇଲେ; ଏବଂ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶତାନନ୍ଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ।
ଜନକଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯମୁଵାଚ କୁଶିକାତ୍ମଜମ୍। ଧନ୍ଯୋଽସ୍ମ୍ଯନୁଗୃହୀତୋଽସ୍ମି ଯସ୍ଯ ମେ ମୁନିପୁଂଗଵ
ଜନକ, ହାତ ଜୋଡି ଶୁଭ କଥା କହିଲେ, 'ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୁଁ କୃପାପ୍ରାପ୍ତ; ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ—'
ଯଜ୍ଞଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥସହିତଃ ପ୍ରାପ୍ତଵାନସି କୌଶିକ। ପାଵିତୋଽହଂ ତ୍ଵଯା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଦର୍ଶନେନ ମହାମୁନେ
'କୌଶିକ, ଆପଣ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ରାମ ସହିତ ମୋର ଯଜ୍ଞକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ମହାମୁନି, ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ମୁଁ ପବିତ୍ର ହେଇଗଲି।'
ଗୁଣା ବହୁଵିଧାଃ ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ତଵ ସଂଦର୍ଶନାନ୍ମଯା। ଵିସ୍ତରେଣ ଚ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କୀର୍ତ୍ଯମାନଂ ମହତ୍ତପଃ
'ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ମୋତେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗୁଣ ମିଳିଛି; ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣଙ୍କ ମହାତପସ୍ୟା ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହେଇଛି।'
ଶ୍ରୁତଂ ମଯା ମହାତେଜୋ ରାମେଣ ଚ ମହାତ୍ମନା। ସଦସ୍ଯୈଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ଚ ସଦଃ ଶ୍ରୁତାସ୍ତେ ବହଵୋ ଗୁଣାଃ
'ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଠାରୁ, ମହାତ୍ମା ଏବଂ ସଭାସଦମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଆପଣଙ୍କ ଅନେକ ଗୁଣ ଶୁଣିଛି; ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକ ଶୁଣିଲି।'
ଅପ୍ରମେଯଂ ତପସ୍ତୁଭ୍ଯମପ୍ରମେଯଂ ଚ ତେ ବଲମ୍। ଅପ୍ରମେଯା ଗୁଣାଶ୍ଚୈଵ ନିତ୍ଯଂ ତେ କୁଶିକାତ୍ମଜ
'ଆପଣଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଅପରିମିତ, ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅପରିମିତ, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ସଦା ଅପରିମିତ, କୁଶିକାତ୍ମଜ।'
ତୃପ୍ତିରାଶ୍ଚର୍ଯଭୂତାନାଂ କଥାନାଂ ନାସ୍ତି ମେ ଵିଭୋ। କର୍ମକାଲୋ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲମ୍ବତେ ରଵିମଣ୍ଡଲମ୍
'ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଗଳ୍ପଗୁଡିକୁ ଶୁଣି ମୋର ଆନନ୍ଦର ଶେଷ ନାହିଁ, ମହାମୁନି; କିନ୍ତୁ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାର୍ଯ୍ୟର ସମୟ ଆସୁଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ମଣ୍ଡଳକୁ ଆସୁଛି।'
ଶ୍ଵଃ ପ୍ରଭାତେ ମହାତେଜୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମର୍ହସି ମାଂ ପୁନଃ। ସ୍ଵାଗତଂ ଜପତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାମନୁଜ୍ଞାତୁମର୍ହସି
'କାଲି ପ୍ରଭାତେ, ମହାତ୍ମା, ଆପଣ ମୋତେ ପୁନି ଦର୍ଶନ କରିବେ; ଜପକରିଥିବା ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଆଗମନ କରିଛନ୍ତି—ଦୟାକରି ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ।'