ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ସୌମିତ୍ରିଂ ରାଘଵସ୍ତଦା। ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ତ୍ଵାଂ ଵୀର ପଶ୍ଯାମି ମରଣାତ୍ ପୁନରାଗତମ୍
ତାପରେ ରାଘବ, ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ, 'ହେ ବୀର, ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୁଁ ତୁମକୁ ମୃତ୍ୟୁରୁ ଫେରି ଦେଖୁଛି।'
ନହି ମେ ଜୀଵିତେନାର୍ଥଃ ସୀତଯା ଚ ଜଯେନ ଵା। କୋ ହି ମେ ଜୀଵିତେନାର୍ଥସ୍ତ୍ଵଯି ପଞ୍ଚତ୍ଵମାଗତେ
ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ, ସୀତା ବା ଜୟର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ; ତୁମେ ନ ଥିଲେ, ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ କିଏଁ ଦରକାର?
ଇତ୍ଯେଵଂ ବ୍ରୁଵତସ୍ତସ୍ଯ ରାଘଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ଖିନ୍ନଃ ଶିଥିଲଯା ଵାଚା ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ଏପରି ମହାତ୍ମା ରାଘବ ଦୁଃଖରେ, କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ କହୁଥିବା ବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ତାଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଯ ପୁରା ସତ୍ଯପରାକ୍ରମ। ଲଘୁଃ କଶ୍ଚିଦିଵାସତ୍ତ୍ଵୋ ନୈଵଂ ତ୍ଵଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
ପୂର୍ବେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଛ, ତୁମେ ଅଦମ୍ୟ ପ୍ରାକ୍ରମୀ, ଏଭଳି ଦୁର୍ବଳ ମନର ଲୋକ ଭଳି କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନହି ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ଵିତଥାଂ ସତ୍ଯଵାଦିନଃ। ଲକ୍ଷଣଂ ହି ମହତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ପ୍ରତିଜ୍ଞାପରିପାଲନମ୍
ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ମିଥ୍ୟା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ହେଉଛି ମହତ୍ତ୍ୱର ଚିହ୍ନ।
ନୈରାଶ୍ଯମୁପଗନ୍ତୁଂ ଚ ନାଲଂ ତେ ମତ୍କୃତେଽନଘ। ଵଧେନ ରାଵଣସ୍ଯାଦ୍ଯ ପ୍ରତିଜ୍ଞାମନୁପାଲଯ
ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ ନିରାଶାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ନିର୍ମଳ; ଆଜି ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କରି, ତୁମ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କର।
ନ ଜୀଵନ୍ ଯାସ୍ଯତେ ଶତ୍ରୁସ୍ତଵ ବାଣପଥଂ ଗତଃ। ନର୍ଦତସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣଦଂଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ସିଂହସ୍ଯେଵ ମହାଗଜଃ
ତୁମ ତୀରର ଆଗରେ ଯିଏ ଶତ୍ରୁ ଆସିଛି, ସେ କେବେ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଦାଢ଼ ଧାରି ଦହାଡ଼ୁଥିବା ସିଂହ ଆଗରେ ବଡ଼ ହାତୀ ରକ୍ଷା ପାଏ ନାହିଁ।
ଅହଂ ତୁ ଵଧମଚ୍ଛାମି ଶୀଘ୍ରମସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ। ଯାଵଦସ୍ତଂ ନ ଯାତ୍ଯେଷ କୃତକର୍ମା ଦିଵାକରଃ
ମୁଁ ଚାହେଁ ଏହି ଦୁଷ୍ଟର ଶୀଘ୍ର ବିନାଶ ହେଉ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି ଅସ୍ତ ହେଉନି।
ଯଦି ଵଧମିଚ୍ଛସି ରାଵଣସ୍ଯ ସଂଖ୍ଯେ ଯଦି ଚ କୃତାଂ ହି ତଵେଚ୍ଛସି ପ୍ରତିଜ୍ଞାମ୍। ଯଦି ତଵ ରାଜସୁତାଭିଲାଷ ଆର୍ଯ କୁରୁ ଚ ଵଚୋ ମମ ଶୀଘ୍ରମଦ୍ଯ ଵୀର
ଯଦି ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଚାହୁଁଛ, ଯଦି ତୁମର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ ହେଉ ବୋଲି ଚାହୁଁଛ, ଯଦି ରାଜାଙ୍କର କନ୍ୟାକୁ ପାଇବାକୁ ଆଶା କରୁଛ, ମହାନୁଭାବ, ତେବେ ଏହି ଦିନେ ମୋ କଥା ଶୀଘ୍ର କର, ବୀର।
thumb|ଦ୍ଵ୍ଯଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵ୍ଯଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶୁଣ, ଏହା ହେଉଛି ଶତ ଦୁଇ ନମ୍ବର ସର୍ଗ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ତୁ ତଦ୍ ଵାକ୍ଯମୁକ୍ତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ରାଘଵଃ। ସଂଦଧେ ପରଵୀରଘ୍ନୋ ଧନୁରାଦାଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁବିରୋଧୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଘବ ଧନୁଷ ଉଠାଇଲେ।
ରାଵଣାଯ ଶରାନ୍ ଘୋରାନ୍ ଵିସସର୍ଜ ଚମୂମୁଖେ। ଅଥାନ୍ଯଂ ରଥମାସ୍ଥାଯ ରାଵଣୋ ରାକ୍ଷସାଧିପଃ
ସେ ରାବଣଙ୍କୁ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ବାଣ ଛାଡିଲେ; ତାପରେ ରାକ୍ଷସମାନ୍ୟ ରାବଣ ଅନ୍ୟ ଗଡ଼ିରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ଅଭ୍ଯଧାଵତ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ସ୍ଵର୍ଭାନୁରିଵ ଭାସ୍କରମ୍। ଦଶଗ୍ରୀଵୋ ରଥସ୍ଥସ୍ତୁ ରାମଂ ଵଜ୍ରୋପମୈଃ ଶରୈଃ। ଆଜଘାନ ମହାଶୈଲଂ ଧାରାଭିରିଵ ତୋଯଦଃ
ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ଗଡ଼ିରେ ଦଢ଼ି ରହି, କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ରାହୁ ଯେମିତି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ, ସେମିତି ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ; ତାପରେ ବଜ୍ର ସମାନ ବାଣରେ ରାମଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ, ଯେପରି ମେଘ ଝରଣାରେ ବଡ଼ ପାହାଡ଼କୁ ଆଘାତ କରେ।
ଦୀପ୍ତପାଵକସଂକାଶୈଃ ଶରୈଃ କାଞ୍ଚନଭୂଷଣୈଃ। ଅଭ୍ଯଵର୍ଷଦ୍ ରଣେ ରାମୋ ଦଶଗ୍ରୀଵଂ ସମାହିତଃ
ରାମ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ସୁନାର ଗହନା ପିନ୍ଧିଥିବା ଅଗ୍ନି ସମାନ ତେଜସ୍ବୀ ବାଣରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦଶମୁଖୀ ଉପରେ ବର୍ଷା କଲେ।
ଭୂମୌ ସ୍ଥିତସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ରଥସ୍ଥସ୍ଯ ସ ରକ୍ଷସଃ। ନ ସମଂ ଯୁଦ୍ଧମିତ୍ଯାହୁର୍ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵକିଂନରାଃ
ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନରମାନେ କହିଲେ— ରାମ ଭୂମିରେ ଓ ରାକ୍ଷସ ଗଡ଼ିରେ ଥିବାରୁ ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ସମାନ ନୁହେଁ।
ତତୋ ଦେଵଵରଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତେଷାଂ ଵଚୋଽମୃତମ୍। ଆହୂଯ ମାତଲିଂ ଶକ୍ରୋ ଵଚନଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ଦେବମାନ୍ୟ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ର, ସେମାନଙ୍କର ମଧୁର କଥା ଶୁଣି, ମାତଳିଙ୍କୁ ଡାକି ଏହି କଥା କହିଲେ।
ରଥେନ ମମ ଭୂମିଷ୍ଠଂ ଶୀଘ୍ରଂ ଯାହି ରଘୂତ୍ତମମ୍। ଆହୂଯ ଭୂତଲଂ ଯାତ କୁରୁ ଦେଵହିତଂ ମହତ୍
ମୋର ଗଡ଼ି ନେଇ ଭୂମିରେ ଦଢ଼ିଥିବା ରଘୁବଂଶୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ; ପୃଥିବୀକୁ ଅବତରି ଦେବମାନେ ପାଇଁ ଏହି ବଡ଼ କାମ କର।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଦେଵରାଜେନ ମାତଲିର୍ଦେଵସାରଥିଃ। ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ଦେଵଂ ତତୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ଦେବରାଜଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦେବମାନେ ରଥଚାଳକ ମାତଳି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପରେ କହିଲେ—
ଶୀଘ୍ରଂ ଯାସ୍ଯାମି ଦେଵେନ୍ଦ୍ର ସାରଥ୍ଯଂ ଚ କରୋମ୍ଯହମ୍। ତତୋ ହଯୈଶ୍ଚ ସଂଯୋଜ୍ଯ ହରିତୈଃ ସ୍ଯନ୍ଦନୋତ୍ତମମ୍
ହେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର, ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଯିବି ଓ ରଥ ଚଳାଇବି; ତାପରେ ହରିତ ଘୋଡ଼ା ଲଗାଇ ଅତି ଉତ୍ତମ ଗଡ଼ି ତୟାରି କଲେ।
ତତଃ କାଞ୍ଚନଚିତ୍ରାଙ୍ଗଃ କିଙ୍କିଣୀଶତଭୂଷିତଃ। ତରୁଣାଦିତ୍ଯସଂକାଶୋ ଵୈଦୂର୍ଯମଯକୂବରଃ। ସଦଶ୍ଵୈଃ କାଞ୍ଚନାପୀଡୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ଶ୍ଵେତପ୍ରକୀର୍ଣକୈଃ
ତାପରେ ସୁନା ଓ ନନା ପ୍ରକାର ଆଳଙ୍କାରରେ ସଜିଥିବା, ଶତ ଶତ ଘଣ୍ଟି ଲାଗିଥିବା, ତରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ତେଜସ୍ବୀ, ବୈଦୂର୍ୟ ମଣିର ଦଣ୍ଡ ଥିବା, ସୁନା ମୁଣ୍ଡ ଓ ଧଳା ଖୁର ଥିବା ଅତି ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଗଡ଼ି ଦେଖାଗଲା।
ହରିଭିଃ ସୂର୍ଯସଂକାଶୈର୍ହେମଜାଲଵିଭୂଷିତୈଃ। ରୁକ୍ମଵେଣୁଧ୍ଵଜଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦେଵରାଜରଥୋ ଵରଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ତେଜସ୍ବୀ ହରିତ ଘୋଡ଼ା, ସୁନା ଜାଲରେ ଶୋଭିତ, ସୁନା ବାଁଶୀ ଓ ପତାକା ଲାଗିଥିବା, ଦେବରାଜଙ୍କ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଡ଼ି ଥିଲା।
ଦେଵରାଜେନ ସଂଦିଷ୍ଟୋ ରଥମାରୁହ୍ଯ ମାତଲିଃ। ଅଭ୍ଯଵର୍ତତ କାକୁତ୍ସ୍ଥମଵତୀର୍ଯ ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପାତ୍
ଦେବରାଜଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ମାତଳି ଗଡ଼ିରେ ଚଢ଼ି, ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଅବତରି କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ।
ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚ ତଦା ରାମଂ ସପ୍ରତୋଦୋ ରଥେ ସ୍ଥିତଃ। ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ମାତଲିର୍ଵାକ୍ଯଂ ସହସ୍ରାକ୍ଷସ୍ଯ ସାରଥିଃ
ତାପରେ ମାତଳି ଗଡ଼ିରେ ଦଢ଼ି, ହାତରେ ଅଙ୍କୁଶ ଧରି, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଦେବଙ୍କ ରଥଚାଳକ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସହସ୍ରାକ୍ଷେଣ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରଥୋଽଯଂ ଵିଜଯାଯ ତେ। ଦତ୍ତସ୍ତଵ ମହାସତ୍ତ୍ଵ ଶ୍ରୀମନ୍ ଶତ୍ରୁନିବର୍ହଣ
ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏହି ଗଡ଼ି ତୁମ ପାଇଁ ବିଜୟ ଦେବାକୁ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ର ଦାନ କରିଛନ୍ତି, ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଶ୍ରୀମାନ।
ଇଦମୈନ୍ଦ୍ରଂ ମହଚ୍ଚାପଂ କଵଚଂ ଚାଗ୍ନିସଂନିଭମ୍। ଶରାଶ୍ଚାଦିତ୍ଯସଂକାଶାଃ ଶକ୍ତିଶ୍ଚ ଵିମଲା ଶିଵା
ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମହାଧନୁଷ, ଅଗ୍ନି ସମାନ ତେଜସ୍ବୀ କବଚ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବାଣ ଓ ନିର୍ମଳ ଶୁଭ ଶକ୍ତି ଅଛି।
ଆରୁହ୍ଯେମଂ ରଥଂ ଵୀର ରାକ୍ଷସଂ ଜହି ରାଵଣମ୍। ମଯା ସାରଥିନା ଦେଵ ମହେନ୍ଦ୍ର ଇଵ ଦାନଵାନ୍
ବୀର, ଏହି ଗଡ଼ିରେ ଚଢ଼ି ମୋତେ ରଥଚାଳକ କରି ରାକ୍ଷସ ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କର; ଯେପରି ମହେନ୍ଦ୍ର ଦାନବମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କରିଥିଲେ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସମ୍ପରିକ୍ରମ୍ଯ ରଥଂ ତମଭିଵାଦ୍ଯ ଚ। ଆରୁରୋହ ତଦା ରାମୋ ଲୋକାଁଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଵିରାଜଯନ୍
ଏପରି କହିବା ପରେ ରାମ ଗଡ଼ିକୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ ତାପରେ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ତେଜରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଥିଲେ।
ତଦ୍ ବଭୌ ଚାଦ୍ଭୁତଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଦ୍ଵୈରଥଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍। ରାମସ୍ଯ ଚ ମହାବାହୋ ରାଵଣସ୍ଯ ଚ ରକ୍ଷସଃ
ତାହା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖାଯାଉଥିଲା— ରାମଙ୍କ ଏବଂ ରାବଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରଥରେ ହେଉଥିବା ଏହି ଦୁଇଝଣ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିଲେ ଶରୀର କଂପିଯାଏ।
ସ ଗାନ୍ଧର୍ଵେଣ ଗାନ୍ଧର୍ଵଂ ଦୈଵଂ ଦୈଵେନ ରାଘଵଃ। ଅସ୍ତ୍ରଂ ରାକ୍ଷସରାଜସ୍ଯ ଜଘାନ ପରମାସ୍ତ୍ରଵିତ୍
ରାଘବ, ଯିଏ ଦେବାସ୍ତ୍ରର ଅଦ୍ଭୁତ ଜ୍ଞାନୀ, ଗାନ୍ଧର୍ବାସ୍ତ୍ରକୁ ଗାନ୍ଧର୍ବାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଦେବାସ୍ତ୍ରକୁ ଦେବାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିହତ କଲେ ଏବଂ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ।
ଅସ୍ତ୍ରଂ ତୁ ପରମଂ ଘୋରଂ ରାକ୍ଷସଂ ରାକ୍ଷସାଧିପଃ। ସସର୍ଜ ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପୁନରେଵ ନିଶାଚରଃ
ତେବେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ରାବଣ, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଆସି, ପୁନିଥରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସୀ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ।