ଵିଷାଦଂ ମା କୃଥା ଵୀର ସପ୍ରାଣୋଽଯମରିଂଦମ। ଆଖ୍ଯାତି ତୁ ପ୍ରସୁପ୍ତସ୍ଯ ସ୍ରସ୍ତଗାତ୍ରସ୍ଯ ଭୂତଲେ
ବୀର, ଦୁଃଖକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନାହଁ; ଏହି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏଉଁ ଅଜୁଣ୍ଡ ଅଛନ୍ତି। ଯିଏ ଘୁମେ ପଡ଼ିଛି, ତାଙ୍କର ଦେହ ଭୂମିରେ ଢିଲା ହୋଇ ରହିଛି, ଏହି ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଛି।
ସୋଚ୍ଛ୍ଵାସଂ ହୃଦଯଂ ଵୀର କମ୍ପମାନଂ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସୁଷେଣୋ ରାଘଵଂ ଵଚଃ
ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଉଶ୍ୱାସ ନେଉଛି, ବୀର, ପୁନିପୁନି କମ୍ପିତ ହେଉଛି। ଏପରି କହି, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ସୁଷେଣ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ—
ସମୀପସ୍ଥମୁଵାଚେଦଂ ହନୂମନ୍ତଂ ମହାକପିମ୍। ସୌମ୍ଯ ଶୀଘ୍ରମିତୋ ଗତ୍ଵା ପର୍ଵତଂ ହି ମହୋଦଯମ୍
ସେ ସମ୍ନିକଟରେ ଦଢ଼ିଥିବା ମହାବାନର ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ସାନ୍ତ୍ ମନେ, ଶୀଘ୍ର ଏଠାରୁ ଯାଇ, ମହୋଦୟ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚ।'
ପୂର୍ଵଂ ତୁ କଥିତୋ ଯୋଽସୌ ଵୀର ଜାମ୍ବଵତା ତଵ। ଦକ୍ଷିଣେ ଶିଖରେ ଜାତାଂ ମହୌଷଧିମିହାନଯ
ବୀର, ଯେଉଁଥିରେ ଜାମ୍ବବାନ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲେ, ଦକ୍ଷିଣ ଶିଖରରେ ଯେଉଁ ମହାଔଷଧି ଉଗୁଛି, ସେଠାରୁ ଏଠାକୁ ଆଣ।
ଵିଶଲ୍ଯକରଣୀଂ ନାମ୍ନା ସାଵର୍ଣ୍ଯକରଣୀଂ ତଥା। ସଂଜୀଵକରଣୀଂ ଵୀର ସଂଧାନୀଂ ଚ ମହୌଷଧୀମ୍
ବୀର, ଯେଉଁ ଔଷଧିମାନେ—ବିଶଳ୍ୟକରଣୀ, ସାବର୍ଣ୍ୟକରଣୀ, ସଞ୍ଜୀବକରଣୀ ଓ ସନ୍ଧାନୀ—ସେ ମହାଔଷଧିମାନେ ଆଣ।
ସଂଜୀଵନାର୍ଥଂ ଵୀରସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ତ୍ଵମାନଯ। ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତୋ ହନୁମାନ୍ ଗତ୍ଵା ଚୌଷଧିପର୍ଵତମ୍। ଚିନ୍ତାମଭ୍ଯଗମଚ୍ଛ୍ରୀମାନଜାନଂସ୍ତା ମହୌଷଧୀଃ
ବୀର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁନଃଜୀବନ ଦେବା ପାଇଁ ଏହି ଔଷଧିମାନେ ଆଣ। ଏପରି କହିବା ପରେ, ହନୁମାନ ଔଷଧି ପାହାଡ଼କୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀମାନ୍ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମହାଔଷଧିମାନେ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନା ମାରୁତେରମିତୌଜସଃ। ଇଦମେଵ ଗମିଷ୍ଯାମି ଗୃହୀତ୍ଵା ଶିଖରଂ ଗିରେଃ
ତାପରେ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଭାବ ଆସିଲା—'ମୁଁ ଏହି ପାହାଡ଼ର ଶିଖରଟିକୁ ନେଇଯିବି।'
ଅସ୍ମିଂସ୍ତୁ ଶିଖରେ ଜାତାମୋଷଧୀଂ ତାଂ ସୁଖାଵହାମ୍। ପ୍ରତର୍କେଣାଵଗଚ୍ଛାମି ସୁଷେଣୋ ହ୍ଯେଵମବ୍ରଵୀତ୍
'ଅନୁମାନରେ ମୁଁ ବୁଝୁଛି, ଏହି ଶିଖରରେ ସେ ଉପକାରୀ ଔଷଧି ଉଗୁଛି, କାରଣ ସୁଷେଣ ଏମିତି କହିଛନ୍ତି।'
ଅଗୃହ୍ଯ ଯଦି ଗଚ୍ଛାମି ଵିଶଲ୍ଯକରଣୀମହମ୍। କାଲାତ୍ଯଯେନ ଦୋଷଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଵୈକ୍ଲଵ୍ଯଂ ଚ ମହଦ୍ଭଵେତ୍
'ଯଦି ମୁଁ ବିଶଳ୍ୟକରଣୀ ନ ନେଇଯିବି, ତେବେ ବିଳମ୍ବରେ କ୍ଷତି ହେବ ଓ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ହେବ।'
ଇତି ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ହନୁମାନ୍ ଗତ୍ଵା କ୍ଷିପ୍ରଂ ମହାବଲଃ। ଆସାଦ୍ଯ ପର୍ଵତଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ତ୍ରିଃ ପ୍ରକମ୍ପ୍ଯ ଗିରେଃ ଶିରଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ମହାବଳୀ ହନୁମାନ ଶୀଘ୍ର ଗଲେ, ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚି, ତାର ଶିଖରକୁ ତିନିଥର ହଲାଇଲେ।
ଫୁଲ୍ଲନାନାତରୁଗଣଂ ସମୁତ୍ପାଟ୍ଯ ମହାବଲଃ। ଗୃହୀତ୍ଵା ହରିଶାର୍ଦୂଲୋ ହସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ସମତୋଲଯତ୍
ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନ୍ ଫୁଲେଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଡ଼ି, ପାହାଡ଼ର ଶିଖରକୁ ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି ସମତୁଳିତ କଲେ।
ସ ନୀଲମିଵ ଜୀମୂତଂ ତୋଯପୂର୍ଣଂ ନଭସ୍ତଲାତ୍। ଉତ୍ପପାତ ଗୃହୀତ୍ଵା ତୁ ହନୂମାନ୍ ଶିଖରଂ ଗିରେଃ
ହନୁମାନ୍ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରକୁ ଧରି, ଆକାଶରୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗାଢ଼ ନୀଳ ମେଘ ଭଳି ଉଡ଼ିଗଲେ।
ସମାଗମ୍ଯ ମହାଵେଗଃ ସଂନ୍ଯସ୍ଯ ଶିଖରଂ ଗିରେଃ। ଵିଶ୍ରମ୍ଯ କିଂଚିଦ୍ଧନୁମାନ୍ ସୁଷେଣମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ବେଗରେ ଆସି, ପାହାଡ଼ର ଶିଖରକୁ ଭୂମିରେ ରଖି, ହନୁମାନ୍ କିଛି ଖଣ୍ଡ ଶାନ୍ତି ନେଲେ ଏବଂ ସୁଷେଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଔଷଧୀର୍ନାଵଗଚ୍ଛାମି ତା ଅହଂ ହରିପୁଙ୍ଗଵ। ତଦିଦଂ ଶିଖରଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଗିରେସ୍ତସ୍ଯାହୃତଂ ମଯା
ହେ ବନରାଜ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ସେଉଁଠି ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲିନି, ତେଣୁ ମୁଁ ସମଗ୍ର ପାହାଡ଼ର ଏହି ଶିଖରକୁ ଆଣିଛି।
ଏଵଂ କଥଯମାନଂ ତୁ ପ୍ରଶସ୍ଯ ପଵନାତ୍ମଜମ୍। ସୁଷେଣୋ ଵାନରଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଜଗ୍ରାହୋତ୍ପାଟ୍ଯ ଚୌଷଧୀଃ
ଏପରି କହୁଥିବା ବେଳେ, ବନରାଜ ସୁଷେଣ, ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଡ଼ି ନେଲେ।
ଵିସ୍ମିତାସ୍ତୁ ବଭୂଵୁସ୍ତେ ସର୍ଵେ ଵାନରପୁଙ୍ଗଵାଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ହନୁମତ୍କର୍ମ ସୁରୈରପି ସୁଦୁଷ୍କରମ୍
ହନୁମାନ୍ଙ୍କ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଦେଖି ସମସ୍ତ ବନରାଜ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ।
ତତଃ ସଂକ୍ଷୋଦଯିତ୍ଵା ତାମୋଷଧୀଂ ଵାନରୋତ୍ତମଃ। ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଦଦୌ ନସ୍ତଃ ସୁଷେଣଃ ସୁମହାଦ୍ଯୁତିଃ
ତାପରେ, ସୁଷେଣ, ବନରାଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଔଷଧିକୁ ଚୁଣି ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟରେ ରଖିଦେଲେ।
ସଶଲ୍ଯଃ ସ ସମାଘ୍ରାଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପରଵୀରହା। ଵିଶଲ୍ଯୋ ଵିରୁଜଃ ଶୀଘ୍ରମୁଦତିଷ୍ଠନ୍ମହୀତଲାତ୍
ତୀରରେ ବେଧିତ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ଔଷଧି ଘ୍ରାଣ କରି, ତୁରନ୍ତ ଆଘାତ ଓ ବେଦନାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ, ଭୂମିରୁ ଉଠିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ।
ତମୁତ୍ଥିତଂ ତୁ ହରଯୋ ଭୂତଲାତ୍ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍। ସାଧୁସାଧ୍ଵିତି ସୁପ୍ରୀତା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପ୍ରତ୍ଯପୂଜଯନ୍
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୂମିରୁ ଉଠୁଥିବା ଦେଖି, ବନରାଜମାନେ ଖୁସିରେ 'ଭଲ କଲେ! ଭଲ କଲେ!' ବୋଲି ଉଲ୍ଲାସରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ଏହ୍ଯେହୀତ୍ଯବ୍ରଵୀଦ୍ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପରଵୀରହା। ସସ୍ଵଜେ ଗାଢମାଲିଙ୍ଗଯ ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲେକ୍ଷଣଃ
ଶତ୍ରୁସଂହାରୀ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ 'ଆସ, ଆସ!' ବୋଲି ଡାକି, ଦୃଢ଼ଭାବେ ବାହୁପାଶରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଗଲା।
ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ସୌମିତ୍ରିଂ ରାଘଵସ୍ତଦା। ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ତ୍ଵାଂ ଵୀର ପଶ୍ଯାମି ମରଣାତ୍ ପୁନରାଗତମ୍
ତାପରେ ରାଘବ, ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ, 'ହେ ବୀର, ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୁଁ ତୁମକୁ ମୃତ୍ୟୁରୁ ଫେରି ଦେଖୁଛି।'
ନହି ମେ ଜୀଵିତେନାର୍ଥଃ ସୀତଯା ଚ ଜଯେନ ଵା। କୋ ହି ମେ ଜୀଵିତେନାର୍ଥସ୍ତ୍ଵଯି ପଞ୍ଚତ୍ଵମାଗତେ
ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ, ସୀତା ବା ଜୟର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ; ତୁମେ ନ ଥିଲେ, ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ କିଏଁ ଦରକାର?
ଇତ୍ଯେଵଂ ବ୍ରୁଵତସ୍ତସ୍ଯ ରାଘଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ଖିନ୍ନଃ ଶିଥିଲଯା ଵାଚା ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ଏପରି ମହାତ୍ମା ରାଘବ ଦୁଃଖରେ, କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ କହୁଥିବା ବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ତାଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଯ ପୁରା ସତ୍ଯପରାକ୍ରମ। ଲଘୁଃ କଶ୍ଚିଦିଵାସତ୍ତ୍ଵୋ ନୈଵଂ ତ୍ଵଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
ପୂର୍ବେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇଛ, ତୁମେ ଅଦମ୍ୟ ପ୍ରାକ୍ରମୀ, ଏଭଳି ଦୁର୍ବଳ ମନର ଲୋକ ଭଳି କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନହି ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ଵିତଥାଂ ସତ୍ଯଵାଦିନଃ। ଲକ୍ଷଣଂ ହି ମହତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ପ୍ରତିଜ୍ଞାପରିପାଲନମ୍
ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ମିଥ୍ୟା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ହେଉଛି ମହତ୍ତ୍ୱର ଚିହ୍ନ।
ନୈରାଶ୍ଯମୁପଗନ୍ତୁଂ ଚ ନାଲଂ ତେ ମତ୍କୃତେଽନଘ। ଵଧେନ ରାଵଣସ୍ଯାଦ୍ଯ ପ୍ରତିଜ୍ଞାମନୁପାଲଯ
ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ ନିରାଶାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ନିର୍ମଳ; ଆଜି ରାବଣଙ୍କୁ ବଧ କରି, ତୁମ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କର।
ନ ଜୀଵନ୍ ଯାସ୍ଯତେ ଶତ୍ରୁସ୍ତଵ ବାଣପଥଂ ଗତଃ। ନର୍ଦତସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣଦଂଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ସିଂହସ୍ଯେଵ ମହାଗଜଃ
ତୁମ ତୀରର ଆଗରେ ଯିଏ ଶତ୍ରୁ ଆସିଛି, ସେ କେବେ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଦାଢ଼ ଧାରି ଦହାଡ଼ୁଥିବା ସିଂହ ଆଗରେ ବଡ଼ ହାତୀ ରକ୍ଷା ପାଏ ନାହିଁ।
ଅହଂ ତୁ ଵଧମଚ୍ଛାମି ଶୀଘ୍ରମସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ। ଯାଵଦସ୍ତଂ ନ ଯାତ୍ଯେଷ କୃତକର୍ମା ଦିଵାକରଃ
ମୁଁ ଚାହେଁ ଏହି ଦୁଷ୍ଟର ଶୀଘ୍ର ବିନାଶ ହେଉ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି ଅସ୍ତ ହେଉନି।
ଯଦି ଵଧମିଚ୍ଛସି ରାଵଣସ୍ଯ ସଂଖ୍ଯେ ଯଦି ଚ କୃତାଂ ହି ତଵେଚ୍ଛସି ପ୍ରତିଜ୍ଞାମ୍। ଯଦି ତଵ ରାଜସୁତାଭିଲାଷ ଆର୍ଯ କୁରୁ ଚ ଵଚୋ ମମ ଶୀଘ୍ରମଦ୍ଯ ଵୀର
ଯଦି ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଚାହୁଁଛ, ଯଦି ତୁମର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ ହେଉ ବୋଲି ଚାହୁଁଛ, ଯଦି ରାଜାଙ୍କର କନ୍ୟାକୁ ପାଇବାକୁ ଆଶା କରୁଛ, ମହାନୁଭାବ, ତେବେ ଏହି ଦିନେ ମୋ କଥା ଶୀଘ୍ର କର, ବୀର।
thumb|ଦ୍ଵ୍ଯଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵ୍ଯଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶୁଣ, ଏହା ହେଉଛି ଶତ ଦୁଇ ନମ୍ବର ସର୍ଗ।