ଭରତଂ କିଂ ନୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଚ ମହାବଲମ୍। ସହ ତେନ ଵନଂ ଯାତୋ ଵିନା ତେନାଗତଃ କଥମ୍
ଭରତ କିମ୍ବା ଶତୃଘ୍ନ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କୁ ମୁଁ କଣ କହିବି? ଯେଉଁଠି ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲିଥିଲି, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ବିନା କିପରି ଫେରିବି?
ଇହୈଵ ମରଣଂ ଶ୍ରେଯୋ ନ ତୁ ବନ୍ଧୁଵିଗର୍ହଣମ୍। କିଂ ମଯା ଦୁଷ୍କୃତଂ କର୍ମ କୃତମନ୍ଯତ୍ର ଜନ୍ମନି
ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ବନ୍ଧୁମାନେ ଦୋଷ ଦେବାଠାରୁ ଭଲ; ମୁଁ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ କଣ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିଲି,
ଯେନ ମେ ଧାର୍ମିକୋ ଭ୍ରାତା ନିହତଶ୍ଚାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତଃ। ହା ଭ୍ରାତର୍ମନୁଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୂରାଣାଂ ପ୍ରଵର ପ୍ରଭୋ
ଯେଉଁ କାରଣରେ ମୋର ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇ, ଯିଏ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ଥିଲେ, ସେ ଏବେ ନିହତ ହେଲେ? ହା ଭାଇ, ଛୋଟ ଭାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୂରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ପ୍ରଭୁ!
ଏକାକୀ କିଂ ନୁ ମାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପରଲୋକାଯ ଗଚ୍ଛସି। ଵିଲପନ୍ତଂ ଚ ମାଂ ଭ୍ରାତଃ କିମର୍ଥଂ ନାଵଭାଷସେ
ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଏକାକି ପରଲୋକକୁ ଯାଉଛ? ମୁଁ ଯେଉଁଠାରେ କନ୍ଦୁଛି, ଭାଇ, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋ ସହ କଥା ନକହୁଛ?
ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ପଶ୍ଯ କିଂ ଶେଷେ ଦୀନଂ ମାଂ ପଶ୍ଯ ଚକ୍ଷୁଷା। ଶୋକାର୍ତସ୍ଯ ପ୍ରମତ୍ତସ୍ଯ ପର୍ଵତେଷୁ ଵନେଷୁ ଚ
ଉଠ, ଦେଖ, ଏମିତି କାହିଁକି ପଡ଼ି ରହିଛ? ମୋତେ ତୁମର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛି, ମନ ଭ୍ରମିତ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି।
ଵିଷଣ୍ଣସ୍ଯ ମହାବାହୋ ସମାଶ୍ଵାସଯିତା ମମ। ରାମମେଵଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ତୁ ଶୋକଵ୍ଯାକୁଲିତେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍
ଓ ବଳଶାଳୀ, ମୁଁ ଏମିତି ମନମରା ହେବାବେଳେ କିଏ ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେବ? ରାମ ଏମିତି କହିଲେ, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିଲା।
ଆଶ୍ଵାସଯନ୍ନୁଵାଚେଦଂ ସୁଷେଣଃ ପରମଂ ଵଚଃ। ତ୍ଯଜେମାଂ ନରଶାର୍ଦୂଲ ବୁଦ୍ଧିଂ ଵୈକ୍ଲଵ୍ଯକାରିଣୀମ୍
ସୁଷେଣ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହିଲେ, 'ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ଭାବନାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।'
ଶୋକସଂଜନନୀଂ ଚିନ୍ତାଂ ତୁଲ୍ଯାଂ ବାଣୈଶ୍ଚମୂମୁଖେ। ନୈଵ ପଞ୍ଚତ୍ଵମାପନ୍ନୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଲକ୍ଷ୍ମିଵର୍ଧନଃ
ଏହି ଚିନ୍ତା ଦୁଃଖକୁ ଜନ୍ମ ଦେଉଛି, ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧମଝିରେ ବାଣ ହୋଇଥାଏ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶ୍ରୀବୃଦ୍ଧି କରୁଥିବା, ସେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇନାହାନ୍ତି।
ନହ୍ଯସ୍ଯ ଵିକୃତଂ ଵକ୍ତ୍ରଂ ନ ଚ ଶ୍ଯାମତ୍ଵମାଗତମ୍। ସୁପ୍ରଭଂ ଚ ପ୍ରସନ୍ନଂ ଚ ମୁଖମସ୍ଯ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯତାମ୍
ତାଙ୍କର ମୁହଁ ବାଙ୍କା ହୋଇନାହିଁ, ନାହିଁ କଳା ହୋଇଛି; ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଦେଖ, ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଶାନ୍ତ।
ପଦ୍ମପତ୍ରତଲୌ ହସ୍ତୌ ସୁପ୍ରସନ୍ନେ ଚ ଲୋଚନେ। ନେଦୃଶଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ରୂପଂ ଗତାସୂନାଂ ଵିଶାଂ ପତେ
ତାଙ୍କର ହାତ ଗୋଲାପ ଗୋଟିର ପତ୍ର ପରି, ଆଖି ଅତି ସ୍ପଷ୍ଟ; ଏପରି ରୂପ ମୃତ ଲୋକଙ୍କୁ କେବେ ଦେଖାଯାଏନି, ଓ ନରପତି।
ଵିଷାଦଂ ମା କୃଥା ଵୀର ସପ୍ରାଣୋଽଯମରିଂଦମ। ଆଖ୍ଯାତି ତୁ ପ୍ରସୁପ୍ତସ୍ଯ ସ୍ରସ୍ତଗାତ୍ରସ୍ଯ ଭୂତଲେ
ବୀର, ଦୁଃଖକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନାହଁ; ଏହି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏଉଁ ଅଜୁଣ୍ଡ ଅଛନ୍ତି। ଯିଏ ଘୁମେ ପଡ଼ିଛି, ତାଙ୍କର ଦେହ ଭୂମିରେ ଢିଲା ହୋଇ ରହିଛି, ଏହି ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଛି।
ସୋଚ୍ଛ୍ଵାସଂ ହୃଦଯଂ ଵୀର କମ୍ପମାନଂ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସୁଷେଣୋ ରାଘଵଂ ଵଚଃ
ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଉଶ୍ୱାସ ନେଉଛି, ବୀର, ପୁନିପୁନି କମ୍ପିତ ହେଉଛି। ଏପରି କହି, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ସୁଷେଣ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ—
ସମୀପସ୍ଥମୁଵାଚେଦଂ ହନୂମନ୍ତଂ ମହାକପିମ୍। ସୌମ୍ଯ ଶୀଘ୍ରମିତୋ ଗତ୍ଵା ପର୍ଵତଂ ହି ମହୋଦଯମ୍
ସେ ସମ୍ନିକଟରେ ଦଢ଼ିଥିବା ମହାବାନର ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ସାନ୍ତ୍ ମନେ, ଶୀଘ୍ର ଏଠାରୁ ଯାଇ, ମହୋଦୟ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚ।'
ପୂର୍ଵଂ ତୁ କଥିତୋ ଯୋଽସୌ ଵୀର ଜାମ୍ବଵତା ତଵ। ଦକ୍ଷିଣେ ଶିଖରେ ଜାତାଂ ମହୌଷଧିମିହାନଯ
ବୀର, ଯେଉଁଥିରେ ଜାମ୍ବବାନ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲେ, ଦକ୍ଷିଣ ଶିଖରରେ ଯେଉଁ ମହାଔଷଧି ଉଗୁଛି, ସେଠାରୁ ଏଠାକୁ ଆଣ।
ଵିଶଲ୍ଯକରଣୀଂ ନାମ୍ନା ସାଵର୍ଣ୍ଯକରଣୀଂ ତଥା। ସଂଜୀଵକରଣୀଂ ଵୀର ସଂଧାନୀଂ ଚ ମହୌଷଧୀମ୍
ବୀର, ଯେଉଁ ଔଷଧିମାନେ—ବିଶଳ୍ୟକରଣୀ, ସାବର୍ଣ୍ୟକରଣୀ, ସଞ୍ଜୀବକରଣୀ ଓ ସନ୍ଧାନୀ—ସେ ମହାଔଷଧିମାନେ ଆଣ।
ସଂଜୀଵନାର୍ଥଂ ଵୀରସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ତ୍ଵମାନଯ। ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତୋ ହନୁମାନ୍ ଗତ୍ଵା ଚୌଷଧିପର୍ଵତମ୍। ଚିନ୍ତାମଭ୍ଯଗମଚ୍ଛ୍ରୀମାନଜାନଂସ୍ତା ମହୌଷଧୀଃ
ବୀର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁନଃଜୀବନ ଦେବା ପାଇଁ ଏହି ଔଷଧିମାନେ ଆଣ। ଏପରି କହିବା ପରେ, ହନୁମାନ ଔଷଧି ପାହାଡ଼କୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀମାନ୍ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମହାଔଷଧିମାନେ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନା ମାରୁତେରମିତୌଜସଃ। ଇଦମେଵ ଗମିଷ୍ଯାମି ଗୃହୀତ୍ଵା ଶିଖରଂ ଗିରେଃ
ତାପରେ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଭାବ ଆସିଲା—'ମୁଁ ଏହି ପାହାଡ଼ର ଶିଖରଟିକୁ ନେଇଯିବି।'
ଅସ୍ମିଂସ୍ତୁ ଶିଖରେ ଜାତାମୋଷଧୀଂ ତାଂ ସୁଖାଵହାମ୍। ପ୍ରତର୍କେଣାଵଗଚ୍ଛାମି ସୁଷେଣୋ ହ୍ଯେଵମବ୍ରଵୀତ୍
'ଅନୁମାନରେ ମୁଁ ବୁଝୁଛି, ଏହି ଶିଖରରେ ସେ ଉପକାରୀ ଔଷଧି ଉଗୁଛି, କାରଣ ସୁଷେଣ ଏମିତି କହିଛନ୍ତି।'
ଅଗୃହ୍ଯ ଯଦି ଗଚ୍ଛାମି ଵିଶଲ୍ଯକରଣୀମହମ୍। କାଲାତ୍ଯଯେନ ଦୋଷଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଵୈକ୍ଲଵ୍ଯଂ ଚ ମହଦ୍ଭଵେତ୍
'ଯଦି ମୁଁ ବିଶଳ୍ୟକରଣୀ ନ ନେଇଯିବି, ତେବେ ବିଳମ୍ବରେ କ୍ଷତି ହେବ ଓ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ହେବ।'
ଇତି ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ହନୁମାନ୍ ଗତ୍ଵା କ୍ଷିପ୍ରଂ ମହାବଲଃ। ଆସାଦ୍ଯ ପର୍ଵତଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ତ୍ରିଃ ପ୍ରକମ୍ପ୍ଯ ଗିରେଃ ଶିରଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ମହାବଳୀ ହନୁମାନ ଶୀଘ୍ର ଗଲେ, ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚି, ତାର ଶିଖରକୁ ତିନିଥର ହଲାଇଲେ।
ଫୁଲ୍ଲନାନାତରୁଗଣଂ ସମୁତ୍ପାଟ୍ଯ ମହାବଲଃ। ଗୃହୀତ୍ଵା ହରିଶାର୍ଦୂଲୋ ହସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ସମତୋଲଯତ୍
ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନ୍ ଫୁଲେଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଡ଼ି, ପାହାଡ଼ର ଶିଖରକୁ ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି ସମତୁଳିତ କଲେ।
ସ ନୀଲମିଵ ଜୀମୂତଂ ତୋଯପୂର୍ଣଂ ନଭସ୍ତଲାତ୍। ଉତ୍ପପାତ ଗୃହୀତ୍ଵା ତୁ ହନୂମାନ୍ ଶିଖରଂ ଗିରେଃ
ହନୁମାନ୍ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରକୁ ଧରି, ଆକାଶରୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗାଢ଼ ନୀଳ ମେଘ ଭଳି ଉଡ଼ିଗଲେ।
ସମାଗମ୍ଯ ମହାଵେଗଃ ସଂନ୍ଯସ୍ଯ ଶିଖରଂ ଗିରେଃ। ଵିଶ୍ରମ୍ଯ କିଂଚିଦ୍ଧନୁମାନ୍ ସୁଷେଣମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ବେଗରେ ଆସି, ପାହାଡ଼ର ଶିଖରକୁ ଭୂମିରେ ରଖି, ହନୁମାନ୍ କିଛି ଖଣ୍ଡ ଶାନ୍ତି ନେଲେ ଏବଂ ସୁଷେଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଔଷଧୀର୍ନାଵଗଚ୍ଛାମି ତା ଅହଂ ହରିପୁଙ୍ଗଵ। ତଦିଦଂ ଶିଖରଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଗିରେସ୍ତସ୍ଯାହୃତଂ ମଯା
ହେ ବନରାଜ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ସେଉଁଠି ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲିନି, ତେଣୁ ମୁଁ ସମଗ୍ର ପାହାଡ଼ର ଏହି ଶିଖରକୁ ଆଣିଛି।
ଏଵଂ କଥଯମାନଂ ତୁ ପ୍ରଶସ୍ଯ ପଵନାତ୍ମଜମ୍। ସୁଷେଣୋ ଵାନରଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଜଗ୍ରାହୋତ୍ପାଟ୍ଯ ଚୌଷଧୀଃ
ଏପରି କହୁଥିବା ବେଳେ, ବନରାଜ ସୁଷେଣ, ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଡ଼ି ନେଲେ।
ଵିସ୍ମିତାସ୍ତୁ ବଭୂଵୁସ୍ତେ ସର୍ଵେ ଵାନରପୁଙ୍ଗଵାଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ହନୁମତ୍କର୍ମ ସୁରୈରପି ସୁଦୁଷ୍କରମ୍
ହନୁମାନ୍ଙ୍କ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଦେଖି ସମସ୍ତ ବନରାଜ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ।
ତତଃ ସଂକ୍ଷୋଦଯିତ୍ଵା ତାମୋଷଧୀଂ ଵାନରୋତ୍ତମଃ। ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଦଦୌ ନସ୍ତଃ ସୁଷେଣଃ ସୁମହାଦ୍ଯୁତିଃ
ତାପରେ, ସୁଷେଣ, ବନରାଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଔଷଧିକୁ ଚୁଣି ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟରେ ରଖିଦେଲେ।
ସଶଲ୍ଯଃ ସ ସମାଘ୍ରାଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପରଵୀରହା। ଵିଶଲ୍ଯୋ ଵିରୁଜଃ ଶୀଘ୍ରମୁଦତିଷ୍ଠନ୍ମହୀତଲାତ୍
ତୀରରେ ବେଧିତ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ଔଷଧି ଘ୍ରାଣ କରି, ତୁରନ୍ତ ଆଘାତ ଓ ବେଦନାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ, ଭୂମିରୁ ଉଠିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ।
ତମୁତ୍ଥିତଂ ତୁ ହରଯୋ ଭୂତଲାତ୍ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍। ସାଧୁସାଧ୍ଵିତି ସୁପ୍ରୀତା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପ୍ରତ୍ଯପୂଜଯନ୍
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୂମିରୁ ଉଠୁଥିବା ଦେଖି, ବନରାଜମାନେ ଖୁସିରେ 'ଭଲ କଲେ! ଭଲ କଲେ!' ବୋଲି ଉଲ୍ଲାସରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ଏହ୍ଯେହୀତ୍ଯବ୍ରଵୀଦ୍ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପରଵୀରହା। ସସ୍ଵଜେ ଗାଢମାଲିଙ୍ଗଯ ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲେକ୍ଷଣଃ
ଶତ୍ରୁସଂହାରୀ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ 'ଆସ, ଆସ!' ବୋଲି ଡାକି, ଦୃଢ଼ଭାବେ ବାହୁପାଶରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଗଲା।