ଭ୍ରାତରଂ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଵଣେନ ଦୁରାତ୍ମନା। ଵିଷ୍ଟନନ୍ତଂ ତୁ ଦୁଃଖାର୍ତଂ ମର୍ମଣ୍ଯଭିହତଂ ଭୃଶମ୍
ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣଙ୍କ ହାତରେ ମୋ ଭାଇ ଭୟଙ୍କର ଆଘାତ ପାଇ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ନଡ଼ିଉଥିବା ଦେଖି, ମୋର ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି।
ରାଘଵୋ ଭ୍ରାତରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରିଯଂ ପ୍ରାଣଂ ବହିଶ୍ଚରମ୍। ଦୁଃଖେନ ମହତାଵିଷ୍ଟୋ ଧ୍ଯାନଶୋକପରାଯଣଃ
ରାଘବ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଭାଇ, ନିଜ ପ୍ରାଣ ସମାନ, ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇ, ଶୋକ ଏବଂ ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହେଲେ।
ପରଂ ଵିଷାଦମାପନ୍ନୋ ଵିଲଲାପାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ଭ୍ରାତରଂ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ରଣପାଂସୁଷୁ
ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଅତି ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ରାମ ଯୁଦ୍ଧ ମାଟିରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି ବିଳାପ କରିଲେ।
ଵିଜଯୋଽପି ହି ମେ ଶୂର ନ ପ୍ରିଯାଯୋପକଲ୍ପତେ। ଅଚକ୍ଷୁର୍ଵିଷଯଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଃ କାଂ ପ୍ରୀତିଂ ଜନଯିଷ୍ଯତି
ହେ ବୀର, ଏବେ ଜିତିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ; ଯେପରି ଆଖି ଦେଖିନଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ।
କିଂ ମେ ଯୁଦ୍ଧେନ କିଂ ପ୍ରାଣୈର୍ଯୁଦ୍ଧକାର୍ଯଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଯତ୍ରାଯଂ ନିହତଃ ଶେତେ ରଣମୂର୍ଧନି ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ
ମୋ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ପ୍ରାଣର କଣ ଦରକାର? ଯେଉଁଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯୁଦ୍ଧ ମଝିରେ ମୃତ ହୋଇ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ।
ଯଥୈଵ ମାଂ ଵନଂ ଯାନ୍ତମନୁଯାତି ମହାଦ୍ଯୁତିଃ। ଅହମପ୍ଯନୁଯାସ୍ଯାମି ତଥୈଵୈନଂ ଯମକ୍ଷଯମ୍
ଯେପରି ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାବେଳେ ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାଇ ମୋ ସହ ଚାଲିଥିଲେ, ସେପରି ଏବେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଯମଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯିବି।
ଇଷ୍ଟବନ୍ଧୁଜନୋ ନିତ୍ଯଂ ମାଂ ସ ନିତ୍ଯମନୁଵ୍ରତଃ। ଇମାମଵସ୍ଥାଂ ଗମିତୋ ରାକ୍ଷସୈଃ କୂଟଯୋଧିଭିଃ
ଏହି ଭାଇ ସଦା ମୋ ସହ ଥିଲେ, ସଦା ମୋ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଥିଲେ; ଏବେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଚାଳାକି ଯୁଦ୍ଧ କରି ତାଙ୍କୁ ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି।
ଦେଶେ ଦେଶେ କଲତ୍ରାଣି ଦେଶେ ଦେଶେ ଚ ବାନ୍ଧଵାଃ। ତଂ ତୁ ଦେଶଂ ନ ପଶ୍ଯାମି ଯତ୍ର ଭ୍ରାତା ସହୋଦରଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶରେ ଜନମାନେ ଝିଅ ଓ ବନ୍ଧୁ ମିଳିଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏମିତି କୌଣସି ଦେଶ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ସହଓଦର ଭାଇ ମିଳେ।
କିଂ ନୁ ରାଜ୍ଯେନ ଦୁର୍ଧର୍ଷଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଵିନା ମମ। କଥଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ତ୍ଵମ୍ବାଂ ସୁମିତ୍ରାଂ ପୁତ୍ରଵତ୍ସଲାମ୍
ଅଦମ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା ମୋ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର କଣ ମୂଲ୍ୟ? ହେ ସୁମିତ୍ରା, ତୁମେ ଯିଏ ପୁଅକୁ ଅତି ଭଲପାଉଛ, ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ କିପରି କଥା କହିବି?
ଉପାଲମ୍ଭଂ ନ ଶକ୍ଷ୍ଯାମି ସୋଢୁଂ ଦତ୍ତଂ ସୁମିତ୍ରଯା। କିଂ ନୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି କୌସଲ୍ଯାଂ ମାତରଂ କିଂ ନୁ କୈକଯୀମ୍
ସୁମିତ୍ରା ଯଦି ମୋତେ ଦୋଷାରୋପ କରନ୍ତି, ମୁଁ ସେଥିରେ ସହିପାରିବି ନାହିଁ; କୌଶଲ୍ୟା କିମ୍ବା କୈକେୟୀ ମାତାଙ୍କୁ ମୁଁ କଣ କହିବି?
ଭରତଂ କିଂ ନୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଚ ମହାବଲମ୍। ସହ ତେନ ଵନଂ ଯାତୋ ଵିନା ତେନାଗତଃ କଥମ୍
ଭରତ କିମ୍ବା ଶତୃଘ୍ନ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କୁ ମୁଁ କଣ କହିବି? ଯେଉଁଠି ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲିଥିଲି, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ବିନା କିପରି ଫେରିବି?
ଇହୈଵ ମରଣଂ ଶ୍ରେଯୋ ନ ତୁ ବନ୍ଧୁଵିଗର୍ହଣମ୍। କିଂ ମଯା ଦୁଷ୍କୃତଂ କର୍ମ କୃତମନ୍ଯତ୍ର ଜନ୍ମନି
ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ବନ୍ଧୁମାନେ ଦୋଷ ଦେବାଠାରୁ ଭଲ; ମୁଁ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ କଣ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିଲି,
ଯେନ ମେ ଧାର୍ମିକୋ ଭ୍ରାତା ନିହତଶ୍ଚାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତଃ। ହା ଭ୍ରାତର୍ମନୁଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୂରାଣାଂ ପ୍ରଵର ପ୍ରଭୋ
ଯେଉଁ କାରଣରେ ମୋର ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାଇ, ଯିଏ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ଥିଲେ, ସେ ଏବେ ନିହତ ହେଲେ? ହା ଭାଇ, ଛୋଟ ଭାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୂରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ପ୍ରଭୁ!
ଏକାକୀ କିଂ ନୁ ମାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପରଲୋକାଯ ଗଚ୍ଛସି। ଵିଲପନ୍ତଂ ଚ ମାଂ ଭ୍ରାତଃ କିମର୍ଥଂ ନାଵଭାଷସେ
ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଏକାକି ପରଲୋକକୁ ଯାଉଛ? ମୁଁ ଯେଉଁଠାରେ କନ୍ଦୁଛି, ଭାଇ, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋ ସହ କଥା ନକହୁଛ?
ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ପଶ୍ଯ କିଂ ଶେଷେ ଦୀନଂ ମାଂ ପଶ୍ଯ ଚକ୍ଷୁଷା। ଶୋକାର୍ତସ୍ଯ ପ୍ରମତ୍ତସ୍ଯ ପର୍ଵତେଷୁ ଵନେଷୁ ଚ
ଉଠ, ଦେଖ, ଏମିତି କାହିଁକି ପଡ଼ି ରହିଛ? ମୋତେ ତୁମର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛି, ମନ ଭ୍ରମିତ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି।
ଵିଷଣ୍ଣସ୍ଯ ମହାବାହୋ ସମାଶ୍ଵାସଯିତା ମମ। ରାମମେଵଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ତୁ ଶୋକଵ୍ଯାକୁଲିତେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍
ଓ ବଳଶାଳୀ, ମୁଁ ଏମିତି ମନମରା ହେବାବେଳେ କିଏ ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେବ? ରାମ ଏମିତି କହିଲେ, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିଲା।
ଆଶ୍ଵାସଯନ୍ନୁଵାଚେଦଂ ସୁଷେଣଃ ପରମଂ ଵଚଃ। ତ୍ଯଜେମାଂ ନରଶାର୍ଦୂଲ ବୁଦ୍ଧିଂ ଵୈକ୍ଲଵ୍ଯକାରିଣୀମ୍
ସୁଷେଣ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହିଲେ, 'ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ଭାବନାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।'
ଶୋକସଂଜନନୀଂ ଚିନ୍ତାଂ ତୁଲ୍ଯାଂ ବାଣୈଶ୍ଚମୂମୁଖେ। ନୈଵ ପଞ୍ଚତ୍ଵମାପନ୍ନୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଲକ୍ଷ୍ମିଵର୍ଧନଃ
ଏହି ଚିନ୍ତା ଦୁଃଖକୁ ଜନ୍ମ ଦେଉଛି, ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧମଝିରେ ବାଣ ହୋଇଥାଏ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶ୍ରୀବୃଦ୍ଧି କରୁଥିବା, ସେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇନାହାନ୍ତି।
ନହ୍ଯସ୍ଯ ଵିକୃତଂ ଵକ୍ତ୍ରଂ ନ ଚ ଶ୍ଯାମତ୍ଵମାଗତମ୍। ସୁପ୍ରଭଂ ଚ ପ୍ରସନ୍ନଂ ଚ ମୁଖମସ୍ଯ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯତାମ୍
ତାଙ୍କର ମୁହଁ ବାଙ୍କା ହୋଇନାହିଁ, ନାହିଁ କଳା ହୋଇଛି; ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଦେଖ, ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଶାନ୍ତ।
ପଦ୍ମପତ୍ରତଲୌ ହସ୍ତୌ ସୁପ୍ରସନ୍ନେ ଚ ଲୋଚନେ। ନେଦୃଶଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ରୂପଂ ଗତାସୂନାଂ ଵିଶାଂ ପତେ
ତାଙ୍କର ହାତ ଗୋଲାପ ଗୋଟିର ପତ୍ର ପରି, ଆଖି ଅତି ସ୍ପଷ୍ଟ; ଏପରି ରୂପ ମୃତ ଲୋକଙ୍କୁ କେବେ ଦେଖାଯାଏନି, ଓ ନରପତି।
ଵିଷାଦଂ ମା କୃଥା ଵୀର ସପ୍ରାଣୋଽଯମରିଂଦମ। ଆଖ୍ଯାତି ତୁ ପ୍ରସୁପ୍ତସ୍ଯ ସ୍ରସ୍ତଗାତ୍ରସ୍ଯ ଭୂତଲେ
ବୀର, ଦୁଃଖକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନାହଁ; ଏହି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏଉଁ ଅଜୁଣ୍ଡ ଅଛନ୍ତି। ଯିଏ ଘୁମେ ପଡ଼ିଛି, ତାଙ୍କର ଦେହ ଭୂମିରେ ଢିଲା ହୋଇ ରହିଛି, ଏହି ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଛି।
ସୋଚ୍ଛ୍ଵାସଂ ହୃଦଯଂ ଵୀର କମ୍ପମାନଂ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସୁଷେଣୋ ରାଘଵଂ ଵଚଃ
ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଉଶ୍ୱାସ ନେଉଛି, ବୀର, ପୁନିପୁନି କମ୍ପିତ ହେଉଛି। ଏପରି କହି, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ସୁଷେଣ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ—
ସମୀପସ୍ଥମୁଵାଚେଦଂ ହନୂମନ୍ତଂ ମହାକପିମ୍। ସୌମ୍ଯ ଶୀଘ୍ରମିତୋ ଗତ୍ଵା ପର୍ଵତଂ ହି ମହୋଦଯମ୍
ସେ ସମ୍ନିକଟରେ ଦଢ଼ିଥିବା ମହାବାନର ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ସାନ୍ତ୍ ମନେ, ଶୀଘ୍ର ଏଠାରୁ ଯାଇ, ମହୋଦୟ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚ।'
ପୂର୍ଵଂ ତୁ କଥିତୋ ଯୋଽସୌ ଵୀର ଜାମ୍ବଵତା ତଵ। ଦକ୍ଷିଣେ ଶିଖରେ ଜାତାଂ ମହୌଷଧିମିହାନଯ
ବୀର, ଯେଉଁଥିରେ ଜାମ୍ବବାନ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲେ, ଦକ୍ଷିଣ ଶିଖରରେ ଯେଉଁ ମହାଔଷଧି ଉଗୁଛି, ସେଠାରୁ ଏଠାକୁ ଆଣ।
ଵିଶଲ୍ଯକରଣୀଂ ନାମ୍ନା ସାଵର୍ଣ୍ଯକରଣୀଂ ତଥା। ସଂଜୀଵକରଣୀଂ ଵୀର ସଂଧାନୀଂ ଚ ମହୌଷଧୀମ୍
ବୀର, ଯେଉଁ ଔଷଧିମାନେ—ବିଶଳ୍ୟକରଣୀ, ସାବର୍ଣ୍ୟକରଣୀ, ସଞ୍ଜୀବକରଣୀ ଓ ସନ୍ଧାନୀ—ସେ ମହାଔଷଧିମାନେ ଆଣ।
ସଂଜୀଵନାର୍ଥଂ ଵୀରସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ତ୍ଵମାନଯ। ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତୋ ହନୁମାନ୍ ଗତ୍ଵା ଚୌଷଧିପର୍ଵତମ୍। ଚିନ୍ତାମଭ୍ଯଗମଚ୍ଛ୍ରୀମାନଜାନଂସ୍ତା ମହୌଷଧୀଃ
ବୀର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁନଃଜୀବନ ଦେବା ପାଇଁ ଏହି ଔଷଧିମାନେ ଆଣ। ଏପରି କହିବା ପରେ, ହନୁମାନ ଔଷଧି ପାହାଡ଼କୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀମାନ୍ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମହାଔଷଧିମାନେ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନା ମାରୁତେରମିତୌଜସଃ। ଇଦମେଵ ଗମିଷ୍ଯାମି ଗୃହୀତ୍ଵା ଶିଖରଂ ଗିରେଃ
ତାପରେ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଭାବ ଆସିଲା—'ମୁଁ ଏହି ପାହାଡ଼ର ଶିଖରଟିକୁ ନେଇଯିବି।'
ଅସ୍ମିଂସ୍ତୁ ଶିଖରେ ଜାତାମୋଷଧୀଂ ତାଂ ସୁଖାଵହାମ୍। ପ୍ରତର୍କେଣାଵଗଚ୍ଛାମି ସୁଷେଣୋ ହ୍ଯେଵମବ୍ରଵୀତ୍
'ଅନୁମାନରେ ମୁଁ ବୁଝୁଛି, ଏହି ଶିଖରରେ ସେ ଉପକାରୀ ଔଷଧି ଉଗୁଛି, କାରଣ ସୁଷେଣ ଏମିତି କହିଛନ୍ତି।'
ଅଗୃହ୍ଯ ଯଦି ଗଚ୍ଛାମି ଵିଶଲ୍ଯକରଣୀମହମ୍। କାଲାତ୍ଯଯେନ ଦୋଷଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଵୈକ୍ଲଵ୍ଯଂ ଚ ମହଦ୍ଭଵେତ୍
'ଯଦି ମୁଁ ବିଶଳ୍ୟକରଣୀ ନ ନେଇଯିବି, ତେବେ ବିଳମ୍ବରେ କ୍ଷତି ହେବ ଓ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ହେବ।'
ଇତି ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ହନୁମାନ୍ ଗତ୍ଵା କ୍ଷିପ୍ରଂ ମହାବଲଃ। ଆସାଦ୍ଯ ପର୍ଵତଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ତ୍ରିଃ ପ୍ରକମ୍ପ୍ଯ ଗିରେଃ ଶିରଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ମହାବଳୀ ହନୁମାନ ଶୀଘ୍ର ଗଲେ, ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚି, ତାର ଶିଖରକୁ ତିନିଥର ହଲାଇଲେ।