ଯଦର୍ଥଂ ଵାନରଂ ସୈନ୍ଯଂ ସମାନୀତମିଦଂ ମଯା। ସୁଗ୍ରୀଵଶ୍ଚ କୃତୋ ରାଜ୍ଯେ ନିହତ୍ଵା ଵାଲିନଂ ରଣେ। ଯଦର୍ଥଂ ସାଗରଃ କ୍ରାନ୍ତଃ ସେତୁର୍ବଦ୍ଧଶ୍ଚ ସାଗରେ
ଏହି କାରଣ ପାଇଁ ମୁଁ ବାନର ସେନା ଏକତ୍ର କରିଥିଲି, ଏହି କାରଣ ପାଇଁ ବାଲିଙ୍କୁ ବଧ କରି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ରାଜା କରିଥିଲି, ଏହି କାରଣ ପାଇଁ ସାଗର ଅତିକ୍ରମ କରି ସେତୁ ବନାଇଥିଲି।
ସୋଽଯମଦ୍ଯ ରଣେ ପାପଶ୍ଚକ୍ଷୁର୍ଵିଷଯମାଗତଃ। ଚକ୍ଷୁର୍ଵିଷଯମାଗତ୍ଯ ନାଯଂ ଜୀଵିତୁମର୍ହତି
ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଆଜି ରଣରେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ସୀମାରେ ଆସିଛି; ଯେଉଁଠାରେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ପହଞ୍ଚିଛି, ସେଠାରେ ସେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଦୃଷ୍ଟିଂ ଦୃଷ୍ଟିଵିଷସ୍ଯେଵ ସର୍ପସ୍ଯ ମମ ରାଵଣଃ। ଯଥା ଵା ଵୈନତେଯସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟିଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଭୁଜଂଗମଃ
ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ସୀମାରେ ରାବଣ ଆସିଛି, ଯେପରି ଅନ୍ୟ ସର୍ପର ବିଷ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସିଥାଏ କିମ୍ବା ଯେପରି ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସର୍ପ ପଡ଼ିଯାଏ।
ସୁଖଂ ପଶ୍ଯତ ଦୁର୍ଧର୍ଷା ଯୁଦ୍ଧଂ ଵାନରପୁଙ୍ଗଵାଃ। ଆସୀନାଃ ପର୍ଵତାଗ୍ରେଷୁ ମମେଦଂ ରାଵଣସ୍ଯ ଚ
ହେ ବାନରମାନେ, ତମେ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ବସି ଆରାମରେ ମୋ ଏବଂ ରାବଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି କଠିନ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖ।
ଅଦ୍ଯ ପଶ୍ଯନ୍ତୁ ରାମସ୍ଯ ରାମତ୍ଵଂ ମମ ସଂଯୁଗେ। ତ୍ରଯୋ ଲୋକାଃ ସଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସଦେଵାଃ ସର୍ଷିଚାରଣାଃ
ଆଜି ତିନି ଲୋକ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦେବତା, ଋଷି ଓ ଚାରଣମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ରାମତ୍ୱକୁ ଦେଖନ୍ତୁ।
ଅଦ୍ଯ କର୍ମ କରିଷ୍ଯାମି ଯଲ୍ଲୋକାଃ ସଚରାଚରାଃ। ସଦେଵାଃ କଥଯିଷ୍ଯନ୍ତି ଯାଵଦ୍ ଭୂମିର୍ଧରିଷ୍ଯତି। ସମାଗମ୍ଯ ସଦା ଲୋକେ ଯଥା ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରଵର୍ତିତମ୍
ଆଜି ମୁଁ ଏମିତି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀ ରହିବ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ମରଣ କରି କହିବେ— କିପରି ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଶିତୈର୍ବାଣୈସ୍ତପ୍ତକାଞ୍ଚନଭୂଷଣୈଃ। ଆଜଘାନ ରଣେ ରାମୋ ଦଶଗ୍ରୀଵଂ ସମାହିତଃ
ଏପରି କହି, ରାମ ମନୋଯୋଗ ଦେଇ, ତୀବ୍ର ଧନୁଷ ତାରରେ ତାପିତ ସୁନାର ଅଳଙ୍କାର ଥିବା ତୀର ଦ୍ୱାରା ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଘାତ କଲେ।
ତଥା ପ୍ରଦୀପ୍ତୈର୍ନାରାଚୈର୍ମୁସଲୈଶ୍ଚାପି ରାଵଣଃ। ଅଭ୍ଯଵର୍ଷତ୍ ତଦା ରାମଂ ଧାରାଭିରିଵ ତୋଯଦଃ
ତାପରେ, ରାବଣ ଜ୍ୱଳନ୍ତୀ ବାଣ ଓ ମୁସଳ ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ଏମିତି ବର୍ଷା କଲେ, ଯେପରି ମେଘ ଜଳଧାରା ବର୍ଷା କରେ।
ରାମରାଵଣମୁକ୍ତାନାମନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିନିଘ୍ନତାମ୍। ଵରାଣାଂ ଚ ଶରାଣାଂ ଚ ବଭୂଵ ତୁମୁଲଃ ସ୍ଵନଃ
ରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କ ଛାଡ଼ିଥିବା ଉତ୍ତମ ବାଣମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଆଘାତ କରୁଥିବାବେଳେ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।
ଵିଚ୍ଛିନ୍ନାଶ୍ଚ ଵିକୀର୍ଣାଶ୍ଚ ରାମରାଵଣଯୋଃ ଶରାଃ। ଅନ୍ତରିକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରଦୀପ୍ତାଗ୍ରା ନିପେତୁର୍ଧରଣୀତଲେ
ରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କ ବାଣମାନେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ଛିଟିଯାଇ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଶିଖା ସହିତ ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଲେ।
ତଯୋର୍ଜ୍ଯାତଲନିର୍ଘୋଷୋ ରାମରାଵଣଯୋର୍ମହାନ୍। ତ୍ରାସନଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ସମ୍ବଭୂଵାଦ୍ଭୁତୋପମଃ
ରାମ ଓ ରାବଣଙ୍କ ଧନୁଷ ତାରର ଭୟଙ୍କର ନାଦ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କଲା, ଏହା ଅଦ୍ଭୁତ ଶବ୍ଦ ହେଲା।
ସ କୀର୍ଯମାଣଃ ଶରଜାଲଵୃଷ୍ଟିଭି- ର୍ମହାତ୍ମନା ଦୀପ୍ତଧନୁଷ୍ମତାର୍ଦିତଃ। ଭଯାତ୍ ପ୍ରଦୁଦ୍ରାଵ ସମେତ୍ଯ ରାଵଣୋ ଯଥାନିଲେନାଭିହତୋ ବଲାହକଃ
ମହାବଳୀ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଧନୁଷ ଧାରୀ ରାମଙ୍କ ତୀରବର୍ଷାରେ ଅତିକ୍ରମିତ ହୋଇ, ଭୟରେ ରାବଣ ପଳାଇଗଲେ, ଯେପରି ବାୟୁ ଆଘାତରେ ମେଘ ଚିଁଡ଼ିଯାଏ।
thumb|ଏକାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଏକାଧିକଶତତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଏକଶ ଅଧିକ ଶତତମ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣ।
ଶକ୍ତ୍ଯା ନିପାତିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଵଣେନ ବଲୀଯସା। ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ସମରେ ଶୂରଂ ଶୋଣିତୌଘପରିପ୍ଲୁତମ୍
ରାବଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ରକ୍ତଧାରାରେ ଭିଜି ଚିତ୍ପଡ଼ି ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି—
ସ ଦତ୍ତ୍ଵା ତୁମୁଲଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ରାଵଣସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ। ଵିସୃଜନ୍ନେଵ ବାଣୌଘାନ୍ ସୁଷେଣମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ରାମ ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣ ସହ ବେପରୁଆ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ସମୟରେ, ତୀରର ଝଡ଼ ଛାଡ଼ି, ସୁଷେଣଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ:
ଏଷ ରାଵଣଵୀର୍ଯେଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପତିତୋ ଭୁଵି। ସର୍ପଵଚ୍ଚେଷ୍ଟତେ ଵୀରୋ ମମ ଶୋକମୁଦୀରଯନ୍
ଏହି ବୀର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାବଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; ସେ ସାପ ଭଳି ନଡ଼ିଉଛନ୍ତି, ଏହା ଦେଖି ମୋର ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି।
ଶୋଣିତାର୍ଦ୍ରମିମଂ ଵୀରଂ ପ୍ରାଣୈଃ ପ୍ରିଯତରଂ ମମ। ପଶ୍ଯତୋ ମମ କା ଶକ୍ତିର୍ଯୋଦ୍ଧୁଂ ପର୍ଯାକୁଲାତ୍ମନଃ
ଏହି ରକ୍ତରେ ଭିଜା ବୀର, ଯିଏ ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି; ଏପରି ସମୟରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ମୋର କେଉଁ ଶକ୍ତି ରହିଛି?
ଅଯଂ ସ ସମରଶ୍ଲାଘୀ ଭ୍ରାତା ମେ ଶୁଭଲକ୍ଷଣଃ। ଯଦି ପଞ୍ଚତ୍ଵମାପନ୍ନଃ ପ୍ରାଣୈର୍ମେ କିଂ ସୁଖେନ ଵା
ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ମୋ ଭାଇ, ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରଶଂସିତ ଏବଂ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣର ଧାରକ; ଯଦି ସେ ଏବେ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ କିମ୍ବା ସୁଖର କଣ ମୂଲ୍ୟ ରହିଲା?
ଲଜ୍ଜତୀଵ ହି ମେ ଵୀର୍ଯଂ ଭ୍ରଶ୍ଯତୀଵ କରାଦ୍ ଧନୁଃ। ସାଯକା ଵ୍ଯଵସୀଦନ୍ତି ଦୃଷ୍ଟିର୍ବାଷ୍ପଵଶଂ ଗତା
ମୋର ଶକ୍ତି ଲଜ୍ଜା ପାଉଛି ଭଳି ଲାଗୁଛି, ଧନୁଷ ହାତରୁ ଖସିଯାଉଛି, ତୀରମାନେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ଆଖି ଜଳରେ ଭିଜିଯାଇଛି।
ଅଵସୀଦନ୍ତି ଗାତ୍ରାଣି ସ୍ଵପ୍ନଯାନେ ନୃଣାମିଵ। ଚିନ୍ତା ମେ ଵର୍ଧତେ ତୀଵ୍ରା ମୁମୂର୍ଷାପି ଚ ଜାଯତେ
ମୋ ଦେହ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଉଛି, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଥିବା ଭଳି ଲାଗୁଛି; ଭୟଙ୍କର ଚିନ୍ତା ବଢ଼ିଯାଉଛି, ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରୁଛି।
ଭ୍ରାତରଂ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଵଣେନ ଦୁରାତ୍ମନା। ଵିଷ୍ଟନନ୍ତଂ ତୁ ଦୁଃଖାର୍ତଂ ମର୍ମଣ୍ଯଭିହତଂ ଭୃଶମ୍
ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣଙ୍କ ହାତରେ ମୋ ଭାଇ ଭୟଙ୍କର ଆଘାତ ପାଇ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ନଡ଼ିଉଥିବା ଦେଖି, ମୋର ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି।
ରାଘଵୋ ଭ୍ରାତରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରିଯଂ ପ୍ରାଣଂ ବହିଶ୍ଚରମ୍। ଦୁଃଖେନ ମହତାଵିଷ୍ଟୋ ଧ୍ଯାନଶୋକପରାଯଣଃ
ରାଘବ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଭାଇ, ନିଜ ପ୍ରାଣ ସମାନ, ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇ, ଶୋକ ଏବଂ ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହେଲେ।
ପରଂ ଵିଷାଦମାପନ୍ନୋ ଵିଲଲାପାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ଭ୍ରାତରଂ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ରଣପାଂସୁଷୁ
ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଅତି ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ରାମ ଯୁଦ୍ଧ ମାଟିରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି ବିଳାପ କରିଲେ।
ଵିଜଯୋଽପି ହି ମେ ଶୂର ନ ପ୍ରିଯାଯୋପକଲ୍ପତେ। ଅଚକ୍ଷୁର୍ଵିଷଯଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଃ କାଂ ପ୍ରୀତିଂ ଜନଯିଷ୍ଯତି
ହେ ବୀର, ଏବେ ଜିତିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ; ଯେପରି ଆଖି ଦେଖିନଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ।
କିଂ ମେ ଯୁଦ୍ଧେନ କିଂ ପ୍ରାଣୈର୍ଯୁଦ୍ଧକାର୍ଯଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଯତ୍ରାଯଂ ନିହତଃ ଶେତେ ରଣମୂର୍ଧନି ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ
ମୋ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ପ୍ରାଣର କଣ ଦରକାର? ଯେଉଁଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯୁଦ୍ଧ ମଝିରେ ମୃତ ହୋଇ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ।
ଯଥୈଵ ମାଂ ଵନଂ ଯାନ୍ତମନୁଯାତି ମହାଦ୍ଯୁତିଃ। ଅହମପ୍ଯନୁଯାସ୍ଯାମି ତଥୈଵୈନଂ ଯମକ୍ଷଯମ୍
ଯେପରି ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାବେଳେ ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାଇ ମୋ ସହ ଚାଲିଥିଲେ, ସେପରି ଏବେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଯମଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯିବି।
ଇଷ୍ଟବନ୍ଧୁଜନୋ ନିତ୍ଯଂ ମାଂ ସ ନିତ୍ଯମନୁଵ୍ରତଃ। ଇମାମଵସ୍ଥାଂ ଗମିତୋ ରାକ୍ଷସୈଃ କୂଟଯୋଧିଭିଃ
ଏହି ଭାଇ ସଦା ମୋ ସହ ଥିଲେ, ସଦା ମୋ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଥିଲେ; ଏବେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଚାଳାକି ଯୁଦ୍ଧ କରି ତାଙ୍କୁ ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି।
ଦେଶେ ଦେଶେ କଲତ୍ରାଣି ଦେଶେ ଦେଶେ ଚ ବାନ୍ଧଵାଃ। ତଂ ତୁ ଦେଶଂ ନ ପଶ୍ଯାମି ଯତ୍ର ଭ୍ରାତା ସହୋଦରଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶରେ ଜନମାନେ ଝିଅ ଓ ବନ୍ଧୁ ମିଳିଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏମିତି କୌଣସି ଦେଶ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ସହଓଦର ଭାଇ ମିଳେ।
କିଂ ନୁ ରାଜ୍ଯେନ ଦୁର୍ଧର୍ଷଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଵିନା ମମ। କଥଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ତ୍ଵମ୍ବାଂ ସୁମିତ୍ରାଂ ପୁତ୍ରଵତ୍ସଲାମ୍
ଅଦମ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା ମୋ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର କଣ ମୂଲ୍ୟ? ହେ ସୁମିତ୍ରା, ତୁମେ ଯିଏ ପୁଅକୁ ଅତି ଭଲପାଉଛ, ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ କିପରି କଥା କହିବି?
ଉପାଲମ୍ଭଂ ନ ଶକ୍ଷ୍ଯାମି ସୋଢୁଂ ଦତ୍ତଂ ସୁମିତ୍ରଯା। କିଂ ନୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି କୌସଲ୍ଯାଂ ମାତରଂ କିଂ ନୁ କୈକଯୀମ୍
ସୁମିତ୍ରା ଯଦି ମୋତେ ଦୋଷାରୋପ କରନ୍ତି, ମୁଁ ସେଥିରେ ସହିପାରିବି ନାହିଁ; କୌଶଲ୍ୟା କିମ୍ବା କୈକେୟୀ ମାତାଙ୍କୁ ମୁଁ କଣ କହିବି?