ତସ୍ଯ ଶାପେନ ମହତା ରମ୍ଭା ଶୈଲୀ ତଦାଭଵତ୍। ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ କନ୍ଦର୍ପୋ ମହର୍ଷେଃ ସ ଚ ନିର୍ଗତଃ
ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଶାପରେ, ସେ ସମୟରେ ରମ୍ଭା ପାହାଡ଼ରେ ପରିଣତ ହେଲେ; ଏବଂ ମହାମୁନିଙ୍କ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, କାମଦେବ ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ।
କୋପେନ ଚ ମହାତେଜାସ୍ତପୋଽପହରଣେ କୃତେ। ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈରଜିତୈ ରାମ ନ ଲେଭେ ଶାନ୍ତିମାତ୍ମନଃ
ହେ ରାମ, ରୋଷ ଓ ତପଶ୍ୟା ହ୍ରାସ ପାଇଁ, ଯିଏ ଏଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିନଥିଲେ, ସେ ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମନରେ କେବେ ଶାନ୍ତି ମିଳିଲା ନାହିଁ।
ବଭୂଵାସ୍ଯ ମନଶ୍ଚିନ୍ତା ତପୋଽପହରଣେ କୃତେ। ନୈଵଂ କ୍ରୋଧଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ନ ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ କଥଂଚନ
ତପସ୍ୟା ବିଘ୍ନିତ ହେବାରୁ ତାଙ୍କର ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଲା; ସେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—'ମୁଁ ଆଉ କେବେ ରୋଷ କରିବି ନାହିଁ, କିଛି କଥା କହିବି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।'
ଅଥଵା ନୋଚ୍ଛ୍ଵସିଷ୍ଯାମି ସଂଵତ୍ସରଶତାନ୍ଯପି। ଅହଂ ହି ଶୋଷଯିଷ୍ଯାମି ଆତ୍ମାନଂ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ନାହିଁ ହେଲେ, ଶତଶଃ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ମୁଁ ଶ୍ୱାସ ନେବି ନାହିଁ; ମୁଁ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରି, ନିଜକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେବି।
ତାଵଦ୍ ଯାଵଦ୍ଧି ମେ ପ୍ରାପ୍ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ତପସାର୍ଜିତମ୍। ଅନୁଚ୍ଛ୍ଵସନ୍ନଭୁଞ୍ଜାନସ୍ତିଷ୍ଠେଯଂ ଶାଶ୍ଵତୀଃ ସମାଃ
ମୋ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ମିଳିବ, ସେଯାଏଁ ମୁଁ ନ ଶ୍ୱାସ ନେବି, ନ ଖାଇବି, ଏଭଳି ଅନେକ ବର୍ଷ ଅବିଚଳ ରହିବି।
ନହି ମେ ତପ୍ଯମାନସ୍ଯ କ୍ଷଯଂ ଯାସ୍ଯନ୍ତି ମୂର୍ତଯଃ। ଏଵଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରସ୍ଯ ଦୀକ୍ଷାଂ ସ ମୁନିପୁଂଗଵଃ। ଚକାରାପ୍ରତିମାଂ ଲୋକେ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ରଘୁନନ୍ଦନ
ମୋ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ମୋ ଦେହ କେବେ ନଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ; ଏଭଳି, ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକ ଅପୂର୍ବ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନେଇ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ହଜାର ବର୍ଷ ଦୀକ୍ଷା ଧରିଲେ।
thumb|ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହା ହେଉଛି ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକିୟ ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ।
ଅଥ ହୈମଵତୀଂ ରାମ ଦିଶଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମହାମୁନିଃ। ପୂର୍ଵାଂ ଦିଶମନୁପ୍ରାପ୍ଯ ତପସ୍ତେପେ ସୁଦାରୁଣମ୍
ତାପରେ, ହେ ରାମ, ସେ ମହାମୁନି ହିମାଳୟ ଦିଗକୁ ଛାଡ଼ି, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ମୌନଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରସ୍ଯ କୃତ୍ଵା ଵ୍ରତମନୁତ୍ତମମ୍। ଚକାରାପ୍ରତିମଂ ରାମ ତପଃ ପରମଦୁଷ୍କରମ୍
ସେ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୌନବ୍ରତ ଧରି, ଅପୂର୍ବ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ, ହେ ରାମ।
ପୂର୍ଣେ ଵର୍ଷସହସ୍ରେ ତୁ କାଷ୍ଠଭୂତଂ ମହାମୁନିମ୍। ଵିଘ୍ନୈର୍ବହୁଭିରାଧୂତଂ କ୍ରୋଧୋ ନାନ୍ତରମାଵିଶତ୍
ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ମହାମୁନି କାଠ ଭଳି ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ଅନେକ ବିଘ୍ନରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ରୋଷକୁ ମନକୁ ଆସିବାକୁ ଦେଲେ ନାହିଁ।
ସ କୃତ୍ଵା ନିଶ୍ଚଯଂ ରାମ ତପ ଆତିଷ୍ଠତାଵ୍ଯଯମ୍। ତସ୍ଯ ଵର୍ଷସହସ୍ରସ୍ଯ ଵ୍ରତେ ପୂର୍ଣେ ମହାଵ୍ରତଃ
ସେ ଏଭଳି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଅବିନାଶୀ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗି ରହିଲେ; ଏକ ହଜାର ବର୍ଷର ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ସେ ମହାବ୍ରତୀ—
ଭୋକ୍ତୁମାରବ୍ଧଵାନନ୍ନଂ ତସ୍ମିନ୍ କାଲେ ରଘୂତ୍ତମ। ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଦ୍ଵିଜାତିର୍ଭୂତ୍ଵା ତଂ ସିଦ୍ଧମନ୍ନମଯାଚତ
—ସେ ସମୟରେ ଖାଇବା ପାଇଁ ଯୋଗୁଁ ଖାଦ୍ୟ ନେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ହେ ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଇନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଆସି, ତାଙ୍କଠାରୁ ସେ ପକା ଖାଦ୍ୟ ମାଗିଲେ।
ତସ୍ମୈ ଦତ୍ତ୍ଵା ତଦା ସିଦ୍ଧଂ ସର୍ଵଂ ଵିପ୍ରାଯ ନିଶ୍ଚିତଃ। ନିଃଶେଷିତେଽନ୍ନେ ଭଗଵାନଭୁକ୍ତ୍ଵୈଵ ମହାତପାଃ
ସେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସମସ୍ତ ପକା ଖାଦ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ; ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ନିଜେ କିଛି ଖାଇଲେ ନାହିଁ।
ନ କିଂଚିଦଵଦଦ୍ ଵିପ୍ରଂ ମୌନଵ୍ରତମୁପାସ୍ଥିତଃ। ତଥୈଵାସୀତ୍ ପୁନର୍ମୌନମନୁଚ୍ଛ୍ଵାସଂ ଚକାର ହ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ମୌନବ୍ରତ ରେହିଲେ; ପୁଣିଥରେ ମୌନ ଧରି, ଶ୍ୱାସ ନେବା ବନ୍ଦ କଲେ।
ଅଥ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ଚ ନୋଚ୍ଛ୍ଵସନ୍ ମୁନିପୁଂଗଵଃ। ତସ୍ଯାନୁଚ୍ଛ୍ଵସମାନସ୍ଯ ମୂର୍ଧ୍ନି ଧୂମୋ ଵ୍ଯଜାଯତ
ତାପରେ, ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଉ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧୂଆଁ ଉଠିଲା।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ଯେନ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତମାତାପିତମିଵାଭଵତ୍। ତତୋ ଦେଵର୍ଷିଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ପନ୍ନଗୋରଗରାକ୍ଷସାଃ
ସେ ଧୂଆଁରେ ତିନି ଭୁବନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ମାନେ ଯେପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି; ତାପରେ ଦେବତା, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସମାନେ—
ମୋହିତାସ୍ତପସା ତସ୍ଯ ତେଜସା ମନ୍ଦରଶ୍ମଯଃ। କଶ୍ମଲୋପହତାଃ ସର୍ଵେ ପିତାମହମଥାବ୍ରୁଵନ୍
ସେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଓ ତେଜସ୍ୱିତାରେ ମୁଗ୍ଧ ହେଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କର ତେଜ ମ୍ଲାନ ହେଲା; ସେମାନେ ସବୁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ପିତାମହଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ବହୁଭିଃ କାରଣୈର୍ଦେଵ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ। ଲୋଭିତଃ କ୍ରୋଧିତଶ୍ଚୈଵ ତପସା ଚାଭିଵର୍ଧତେ
ହେ ଦେବ, ବହୁ କାରଣରୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ଲୋଭ ଓ କ୍ରୋଧରେ ପଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ଆର୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି।
ନହ୍ଯସ୍ଯ ଵୃଜିନଂ କିଂଚିଦ୍ ଦୃଶ୍ଯତେ ସୂକ୍ଷ୍ମମପ୍ଯୁତ। ନ ଦୀଯତେ ଯଦି ତ୍ଵସ୍ଯ ମନସା ଯଦଭୀପ୍ସିତମ୍
ତାଙ୍କରେ କେବଳ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଯଦି ତାଙ୍କର ମନର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉନାହିଁ,
ଵିନାଶଯତି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ତପସା ସଚରାଚରମ୍। ଵ୍ଯାକୁଲାଶ୍ଚ ଦିଶଃ ସର୍ଵା ନ ଚ କିଂଚିତ୍ ପ୍ରକାଶତେ
ସେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଚରାଚର ସହିତ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବେ; ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ସାଗରାଃ କ୍ଷୁଭିତାଃ ସର୍ଵେ ଵିଶୀର୍ଯନ୍ତେ ଚ ପର୍ଵତାଃ। ପ୍ରକମ୍ପତେ ଚ ଵସୁଧା ଵାଯୁର୍ଵାତୀହ ସଂକୁଲଃ
ସମସ୍ତ ସାଗର ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହୁଏ, ବାତାସ ଜୋରେ ବହି ସବୁଠି ଅସ୍ଥିରତା ହେଉଛି।
ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନ ପ୍ରତିଜାନୀମୋ ନାସ୍ତିକୋ ଜାଯତେ ଜନଃ। ସମ୍ମୂଢମିଵ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସମ୍ପ୍ରକ୍ଷୁଭିତମାନସମ୍
ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଆମେ କଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ବୁଝିପାରୁନାହିଁ; କେହି ଅନାସ୍ଥିକ ହୁଏନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ମନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭ୍ରମିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି।
ଭାସ୍କରୋ ନିଷ୍ପ୍ରଭଶ୍ଚୈଵ ମହର୍ଷେସ୍ତସ୍ଯ ତେଜସା। ବୁଦ୍ଧିଂ ନ କୁରୁତେ ଯାଵନ୍ନାଶେ ଦେଵ ମହାମୁନିଃ
ମହାମୁନିଙ୍କର ତପସ୍ୟା ତେଜରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମଳ ହୋଇଯାଇଛି; ମହାମୁନି ସାନ୍ତ ହେଉନଥିଲେ, ହେ ଦେବ, କେହି ସଠିକ୍ ଭାବେ ବିଚାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ତାଵତ୍ ପ୍ରସାଦୋ ଭଗଵନ୍ନଗ୍ନିରୂପୋ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ। କାଲାଗ୍ନିନା ଯଥା ପୂର୍ଵଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ଦହ୍ଯତେଽଖିଲମ୍
ସେଉଁଠାରେ, ହେ ଭଗବାନ, ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ତେଜସ୍ବୀ ମୁନି, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି କାଳାଗ୍ନି ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ ଜଳାଇଦେଇଥିଲେ, ସେପରି ଏଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସବୁକିଛି ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବେ।
ଦେଵରାଜ୍ଯଂ ଚିକୀର୍ଷେତ ଦୀଯତାମସ୍ଯ ଯନ୍ମନଃ। ତତଃ ସୁରଗଣାଃ ସର୍ଵେ ପିତାମହପୁରୋଗମାଃ
ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ; ତାଙ୍କର ମନର ଯାହା ଇଚ୍ଛା ସେହି ଦିଅନ୍ତୁ। ଏହାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ, ପିତାମହଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ,
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ମହାତ୍ମାନଂ ଵାକ୍ଯଂ ମଧୁରମବ୍ରୁଵନ୍। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷେ ସ୍ଵାଗତଂ ତେଽସ୍ତୁ ତପସା ସ୍ମ ସୁତୋଷିତାଃ
ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମିଷ୍ଟ ଭାଷାରେ କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ତୁମକୁ ସ୍ବାଗତ! ତୁମ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସତ୍ୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲୁ।'
ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ତପସୋଗ୍ରେଣ ପ୍ରାପ୍ତଵାନସି କୌଶିକ। ଦୀର୍ଘମାଯୁଶ୍ଚ ତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଦଦାମି ସମରୁଦ୍ଗଣଃ
ହେ କୌଶିକ, ତୁମ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଲାଭ କରିଛ; ଏବଂ, ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ମୁଁ ଓ ସମସ୍ତ ମରୁତମାନେ ମିଶି ତୁମକୁ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ଦେଉଛୁ।
ସ୍ଵସ୍ତି ପ୍ରାପ୍ନୁହି ଭଦ୍ରଂ ତେ ଗଚ୍ଛ ସୌମ୍ଯ ଯଥାସୁଖମ୍। ପିତାମହଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵେଷାଂ ତ୍ରିଦିଵୌକସାମ୍
ତୁମେ ଶୁଭ ଲାଭ କର; ଭଲ ହେଉ, ହେ ସୌମ୍ୟ, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ତେପରି ଯାଅ। ପିତାମହଙ୍କ ଏହି କଥା ସବୁ ଦେବମାନେ କହିବା ପରେ,
କୃତ୍ଵା ପ୍ରଣାମଂ ମୁଦିତୋ ଵ୍ଯାଜହାର ମହାମୁନିଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ଯଦି ମେ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଦୀର୍ଘମାଯୁସ୍ତଥୈଵ ଚ
ମହାମୁନି ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ: 'ମୋତେ ଯଦି ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ମିଳିଛି,
ଓଁକାରୋଽଥ ଵଷଟ୍କାରୋ ଵେଦାଶ୍ଚ ଵରଯନ୍ତୁ ମାମ୍। କ୍ଷତ୍ରଵେଦଵିଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ବ୍ରହ୍ମଵେଦଵିଦାମପି
ତେବେ ଓଁକାର, ବଷଟ୍କାର ଓ ବେଦମାନେ ମୋତେ ଚୟନ କରନ୍ତୁ; କ୍ଷତ୍ରବେଦ ଓ ବ୍ରହ୍ମବେଦ ଜାଣିଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ହେଉ।'