ତାମୁଵାଚ ସହସ୍ରାକ୍ଷୋ ଵେପମାନାଂ କୃତାଞ୍ଜଲିମ୍। ମା ଭୈଷୀ ରମ୍ଭେ ଭଦ୍ରଂ ତେ କୁରୁଷ୍ଵ ମମ ଶାସନମ୍
ତାକୁ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, 'ହେ ରମ୍ଭା, ଭୟ କରିନାହ, ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ ହେଉ। ମୋ ଆଦେଶ ପୂରଣ କର।'
କୋକିଲୋ ହୃଦଯଗ୍ରାହୀ ମାଧଵେ ରୁଚିରଦ୍ରୁମେ। ଅହଂ କନ୍ଦର୍ପସହିତଃ ସ୍ଥାସ୍ଯାମି ତଵ ପାର୍ଶ୍ଵତଃ
ବସନ୍ତ ଋତୁରେ, ସୁନ୍ଦର ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମୁଁ ଓ କାମଦେବ ତୁମ ସହିତ ରହିବୁ, ଏବଂ କୋଇଲି ପକ୍ଷୀ ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବ।
ତ୍ଵଂ ହି ରୂପଂ ବହୁଗୁଣଂ କୃତ୍ଵା ପରମଭାସ୍ଵରମ୍। ତମୃଷିଂ କୌଶିକଂ ଭଦ୍ରେ ଭେଦଯସ୍ଵ ତପସ୍ଵିନମ୍
ତୁମେ ତୁମ ଅନେକ ଗୁଣ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ରୂପ ଦେଖାଇ, ହେ ଭଦ୍ରେ, ସେ ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ କୌଶିକ ଋଷିଙ୍କ ମନ ଭଙ୍ଗ କର।
ସା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ କୃତ୍ଵା ରୂପମନୁତ୍ତମମ୍। ଲୋଭଯାମାସ ଲଲିତା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ଶୁଚିସ୍ମିତା
ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରମ୍ଭା ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଧାରଣ କଲେ। ସୁନ୍ଦର ହସ ଥିବା ରମ୍ଭା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମନ ମୋହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
କୋକିଲସ୍ଯ ତୁ ଶୁଶ୍ରାଵ ଵଲ୍ଗୁ ଵ୍ଯାହରତଃ ସ୍ଵନମ୍। ସମ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଟେନ ମନସା ସ ଚୈନାମନ୍ଵଵୈକ୍ଷତ
ସେ କୋଇଲିର ମଧୁର ସ୍ୱର ଶୁଣିଲେ, ମନ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା ଓ ସେ ରମ୍ଭାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଅଥ ତସ୍ଯ ଚ ଶବ୍ଦେନ ଗୀତେନାପ୍ରତିମେନ ଚ। ଦର୍ଶନେନ ଚ ରମ୍ଭାଯା ମୁନିଃ ସଂଦେହମାଗତଃ
ତାପରେ, ସେଇ ସ୍ୱର, ଅପୂର୍ବ ଗୀତ ଓ ରମ୍ଭାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦେଖି, ମୁନିଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।
ସହସ୍ରାକ୍ଷସ୍ଯ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ମୁନିପୁଂଗଵଃ। ରମ୍ଭାଂ କ୍ରୋଧସମାଵିଷ୍ଟଃ ଶଶାପ କୁଶିକାତ୍ମଜଃ
ସେଇ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି ବୋଲି ବୁଝି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌଶିକପୁତ୍ର କ୍ରୋଧରେ ରମ୍ଭାକୁ ଶାପ ଦେଲେ।
ଯନ୍ମାଂ ଲୋଭଯସେ ରମ୍ଭେ କାମକ୍ରୋଧଜଯୈଷିଣମ୍। ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଶୈଲୀ ସ୍ଥାସ୍ଯସି ଦୁର୍ଭଗେ
'ହେ ରମ୍ଭା, ମୁଁ ଯିଏ କାମ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ତୁମେ ମୋତେ ଲୋଭାଇଲା। ଏହି ଦୁଃଖରେ, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ପାଥର ହୋଇ ରହିବ।'
ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସୁମହାତେଜାସ୍ତପୋବଲସମନ୍ଵିତଃ। ଉଦ୍ଧରିଷ୍ଯତି ରମ୍ଭେ ତ୍ଵାଂ ମତ୍କ୍ରୋଧକଲୁଷୀକୃତାମ୍
'ଏହି କ୍ରୋଧରେ ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଦୁଷିତ ହେବ, ସେତେବେଳେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ତୁମକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବ।'
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାତେଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ। ଅଶକ୍ନୁଵନ୍ ଧାରଯିତୁଂ କୋପଂ ସଂତାପମାତ୍ମନଃ
ଏପରି କହି, ଅପାର ତପୋବଳ ଥିବା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି, ନିଜ ରୋଷ ଓ ଦୁଃଖକୁ ମନରେ ରଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତସ୍ଯ ଶାପେନ ମହତା ରମ୍ଭା ଶୈଲୀ ତଦାଭଵତ୍। ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ କନ୍ଦର୍ପୋ ମହର୍ଷେଃ ସ ଚ ନିର୍ଗତଃ
ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଶାପରେ, ସେ ସମୟରେ ରମ୍ଭା ପାହାଡ଼ରେ ପରିଣତ ହେଲେ; ଏବଂ ମହାମୁନିଙ୍କ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, କାମଦେବ ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ।
କୋପେନ ଚ ମହାତେଜାସ୍ତପୋଽପହରଣେ କୃତେ। ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈରଜିତୈ ରାମ ନ ଲେଭେ ଶାନ୍ତିମାତ୍ମନଃ
ହେ ରାମ, ରୋଷ ଓ ତପଶ୍ୟା ହ୍ରାସ ପାଇଁ, ଯିଏ ଏଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିନଥିଲେ, ସେ ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମନରେ କେବେ ଶାନ୍ତି ମିଳିଲା ନାହିଁ।
ବଭୂଵାସ୍ଯ ମନଶ୍ଚିନ୍ତା ତପୋଽପହରଣେ କୃତେ। ନୈଵଂ କ୍ରୋଧଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ନ ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ କଥଂଚନ
ତପସ୍ୟା ବିଘ୍ନିତ ହେବାରୁ ତାଙ୍କର ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଲା; ସେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—'ମୁଁ ଆଉ କେବେ ରୋଷ କରିବି ନାହିଁ, କିଛି କଥା କହିବି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।'
ଅଥଵା ନୋଚ୍ଛ୍ଵସିଷ୍ଯାମି ସଂଵତ୍ସରଶତାନ୍ଯପି। ଅହଂ ହି ଶୋଷଯିଷ୍ଯାମି ଆତ୍ମାନଂ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ନାହିଁ ହେଲେ, ଶତଶଃ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ମୁଁ ଶ୍ୱାସ ନେବି ନାହିଁ; ମୁଁ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରି, ନିଜକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେବି।
ତାଵଦ୍ ଯାଵଦ୍ଧି ମେ ପ୍ରାପ୍ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ତପସାର୍ଜିତମ୍। ଅନୁଚ୍ଛ୍ଵସନ୍ନଭୁଞ୍ଜାନସ୍ତିଷ୍ଠେଯଂ ଶାଶ୍ଵତୀଃ ସମାଃ
ମୋ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ମିଳିବ, ସେଯାଏଁ ମୁଁ ନ ଶ୍ୱାସ ନେବି, ନ ଖାଇବି, ଏଭଳି ଅନେକ ବର୍ଷ ଅବିଚଳ ରହିବି।
ନହି ମେ ତପ୍ଯମାନସ୍ଯ କ୍ଷଯଂ ଯାସ୍ଯନ୍ତି ମୂର୍ତଯଃ। ଏଵଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରସ୍ଯ ଦୀକ୍ଷାଂ ସ ମୁନିପୁଂଗଵଃ। ଚକାରାପ୍ରତିମାଂ ଲୋକେ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ରଘୁନନ୍ଦନ
ମୋ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ମୋ ଦେହ କେବେ ନଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ; ଏଭଳି, ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକ ଅପୂର୍ବ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନେଇ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ହଜାର ବର୍ଷ ଦୀକ୍ଷା ଧରିଲେ।
thumb|ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହା ହେଉଛି ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକିୟ ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ।
ଅଥ ହୈମଵତୀଂ ରାମ ଦିଶଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମହାମୁନିଃ। ପୂର୍ଵାଂ ଦିଶମନୁପ୍ରାପ୍ଯ ତପସ୍ତେପେ ସୁଦାରୁଣମ୍
ତାପରେ, ହେ ରାମ, ସେ ମହାମୁନି ହିମାଳୟ ଦିଗକୁ ଛାଡ଼ି, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ମୌନଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରସ୍ଯ କୃତ୍ଵା ଵ୍ରତମନୁତ୍ତମମ୍। ଚକାରାପ୍ରତିମଂ ରାମ ତପଃ ପରମଦୁଷ୍କରମ୍
ସେ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୌନବ୍ରତ ଧରି, ଅପୂର୍ବ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ, ହେ ରାମ।
ପୂର୍ଣେ ଵର୍ଷସହସ୍ରେ ତୁ କାଷ୍ଠଭୂତଂ ମହାମୁନିମ୍। ଵିଘ୍ନୈର୍ବହୁଭିରାଧୂତଂ କ୍ରୋଧୋ ନାନ୍ତରମାଵିଶତ୍
ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ମହାମୁନି କାଠ ଭଳି ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ଅନେକ ବିଘ୍ନରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ରୋଷକୁ ମନକୁ ଆସିବାକୁ ଦେଲେ ନାହିଁ।
ସ କୃତ୍ଵା ନିଶ୍ଚଯଂ ରାମ ତପ ଆତିଷ୍ଠତାଵ୍ଯଯମ୍। ତସ୍ଯ ଵର୍ଷସହସ୍ରସ୍ଯ ଵ୍ରତେ ପୂର୍ଣେ ମହାଵ୍ରତଃ
ସେ ଏଭଳି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଅବିନାଶୀ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗି ରହିଲେ; ଏକ ହଜାର ବର୍ଷର ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ସେ ମହାବ୍ରତୀ—
ଭୋକ୍ତୁମାରବ୍ଧଵାନନ୍ନଂ ତସ୍ମିନ୍ କାଲେ ରଘୂତ୍ତମ। ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଦ୍ଵିଜାତିର୍ଭୂତ୍ଵା ତଂ ସିଦ୍ଧମନ୍ନମଯାଚତ
—ସେ ସମୟରେ ଖାଇବା ପାଇଁ ଯୋଗୁଁ ଖାଦ୍ୟ ନେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ହେ ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଇନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଆସି, ତାଙ୍କଠାରୁ ସେ ପକା ଖାଦ୍ୟ ମାଗିଲେ।
ତସ୍ମୈ ଦତ୍ତ୍ଵା ତଦା ସିଦ୍ଧଂ ସର୍ଵଂ ଵିପ୍ରାଯ ନିଶ୍ଚିତଃ। ନିଃଶେଷିତେଽନ୍ନେ ଭଗଵାନଭୁକ୍ତ୍ଵୈଵ ମହାତପାଃ
ସେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସମସ୍ତ ପକା ଖାଦ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ; ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ନିଜେ କିଛି ଖାଇଲେ ନାହିଁ।
ନ କିଂଚିଦଵଦଦ୍ ଵିପ୍ରଂ ମୌନଵ୍ରତମୁପାସ୍ଥିତଃ। ତଥୈଵାସୀତ୍ ପୁନର୍ମୌନମନୁଚ୍ଛ୍ଵାସଂ ଚକାର ହ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ମୌନବ୍ରତ ରେହିଲେ; ପୁଣିଥରେ ମୌନ ଧରି, ଶ୍ୱାସ ନେବା ବନ୍ଦ କଲେ।
ଅଥ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ଚ ନୋଚ୍ଛ୍ଵସନ୍ ମୁନିପୁଂଗଵଃ। ତସ୍ଯାନୁଚ୍ଛ୍ଵସମାନସ୍ଯ ମୂର୍ଧ୍ନି ଧୂମୋ ଵ୍ଯଜାଯତ
ତାପରେ, ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଉ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧୂଆଁ ଉଠିଲା।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ଯେନ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତମାତାପିତମିଵାଭଵତ୍। ତତୋ ଦେଵର୍ଷିଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ପନ୍ନଗୋରଗରାକ୍ଷସାଃ
ସେ ଧୂଆଁରେ ତିନି ଭୁବନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ମାନେ ଯେପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି; ତାପରେ ଦେବତା, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସମାନେ—
ମୋହିତାସ୍ତପସା ତସ୍ଯ ତେଜସା ମନ୍ଦରଶ୍ମଯଃ। କଶ୍ମଲୋପହତାଃ ସର୍ଵେ ପିତାମହମଥାବ୍ରୁଵନ୍
ସେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଓ ତେଜସ୍ୱିତାରେ ମୁଗ୍ଧ ହେଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କର ତେଜ ମ୍ଲାନ ହେଲା; ସେମାନେ ସବୁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ପିତାମହଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ବହୁଭିଃ କାରଣୈର୍ଦେଵ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ। ଲୋଭିତଃ କ୍ରୋଧିତଶ୍ଚୈଵ ତପସା ଚାଭିଵର୍ଧତେ
ହେ ଦେବ, ବହୁ କାରଣରୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ଲୋଭ ଓ କ୍ରୋଧରେ ପଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ଆର୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି।
ନହ୍ଯସ୍ଯ ଵୃଜିନଂ କିଂଚିଦ୍ ଦୃଶ୍ଯତେ ସୂକ୍ଷ୍ମମପ୍ଯୁତ। ନ ଦୀଯତେ ଯଦି ତ୍ଵସ୍ଯ ମନସା ଯଦଭୀପ୍ସିତମ୍
ତାଙ୍କରେ କେବଳ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଯଦି ତାଙ୍କର ମନର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉନାହିଁ,
ଵିନାଶଯତି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ତପସା ସଚରାଚରମ୍। ଵ୍ଯାକୁଲାଶ୍ଚ ଦିଶଃ ସର୍ଵା ନ ଚ କିଂଚିତ୍ ପ୍ରକାଶତେ
ସେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଚରାଚର ସହିତ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବେ; ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।