ନିକୃତ୍ତଶିରସଃ କେଚିଦ୍ ରାଵଣେନ ଵଲୀମୁଖାଃ। କେଚିଦ୍ ଵିଚ୍ଛିନ୍ନହୃଦଯାଃ କେଚିଚ୍ଛ୍ରୋତ୍ରଵିଵର୍ଜିତାଃ
କିଛି ବାନରଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ରାବଣ ଦ୍ୱାରା ଛିନ୍ନ ହୋଇଗଲା, କିଛିର ହୃଦୟ ଫାଟିଗଲା, ଆଉ କିଛି ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବା ଶକ୍ତି ହରାଇଲେ।
ନିରୁଚ୍ଛ୍ଵାସା ହତାଃ କେଚିତ୍ କେଚିତ୍ ପାର୍ଶ୍ଵେଷୁ ଦାରିତାଃ। କେଚିଦ୍ ଵିଭିନ୍ନଶିରସଃ କେଚିଚ୍ଚକ୍ଷୁର୍ଵିନାକୃତାଃ
କିଛି ବାନର ନିଶ୍ୱାସ ହରାଇ ମୃତ ହେଲେ, କିଛି ପାଶ୍ୱରେ ଫାଟିଗଲେ, କିଛିର ମୁଣ୍ଡ ଫାଟିଗଲା, କିଛି ଆଖି ହରାଇଲେ।
ଦଶାନନଃ କ୍ରୋଧଵିଵୃତ୍ତନେତ୍ରୋ ଯତୋ ଯତୋଽଭ୍ଯେତି ରଥେନ ସଂଖ୍ଯେ। ତତସ୍ତତସ୍ତସ୍ଯ ଶରପ୍ରଵେଗଂ ସୋଢୁଂ ନ ଶେକୁର୍ହରିଯୂଥପାସ୍ତେ
ଯେଉଁଠି ଦଶମୁଖୀ, କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ଫାଟିଯାଇଥିବା, ରଥରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିଲେ, ସେଠି ବାନର ନାୟକମାନେ ତାଙ୍କର ବାଣର ତୀବ୍ର ଆଘାତ ସହିପାରୁନଥିଲେ।
thumb|ଷଣ୍ଣଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ଛଅନବେଁ ସର୍ଗ।
ତଥା ତୈଃ କୃତ୍ତଗାତ୍ରୈସ୍ତୁ ଦଶଗ୍ରୀଵେଣ ମାର୍ଗଣୈଃ। ବଭୂଵ ଵସୁଧା ତତ୍ର ପ୍ରକୀର୍ଣା ହରିଭିସ୍ତଦା
ଏଭଳି ଦଶମୁଖୀଙ୍କ ବାଣରେ ଶରୀର ଅନେକଠାରେ ଆହତ ହୋଇ, ସେଠି ପୃଥିବୀ ବାନରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଛିଟିଯାଇଥିଲା।
ରାଵଣସ୍ଯାପ୍ରସହ୍ଯଂ ତଂ ଶରସମ୍ପାତମେକତଃ। ନ ଶେକୁଃ ସହିତୁଂ ଦୀପ୍ତଂ ପତଙ୍ଗା ଜ୍ଵଲନଂ ଯଥା
ରାବଣଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅପରାଜିତ ବାଣ ବର୍ଷାକୁ ବାନରମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ସହିପାରିଲେନି, ଯେପରି ଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ପତଙ୍ଗା ସହିପାରେନି।
ତେଽର୍ଦିତା ନିଶିତୈର୍ବାଣୈଃ କ୍ରୋଶନ୍ତୋ ଵିପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ। ପାଵକାର୍ଚିଃ ସମାଵିଷ୍ଟା ଦହ୍ଯମାନା ଯଥା ଗଜାଃ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଚିତ୍କାର କରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଶିଖାରେ ଜଳୁଥିବା ହାତୀମାନେ ପଳାଇଯାଆନ୍ତି।
ପ୍ଲଵଂଗାନାମନୀକାନି ମହାଭ୍ରାଣୀଵ ମାରୁତଃ। ସଂଯଯୌ ସମରେ ତସ୍ମିନ୍ ଵିଧମନ୍ ରାଵଣଃ ଶରୈଃ
ରାବଣ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ୍ୟର ତୀରରେ ବାନର ସେନାକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇ, ସେଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧରେ ବଡ଼ ପରିବା ମେଘକୁ ବାୟୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥିବା ପରି ଚାଲିଗଲା।
କଦନଂ ତରସା କୃତ୍ଵା ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରୋ ଵନୌକସାମ୍। ଆସସାଦ ତତୋ ଯୁଦ୍ଧେ ତ୍ଵରିତଂ ରାଘଵଂ ରଣେ
ବନବାସୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ତୀବ୍ର ହମଲା କରି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ମହାରାଜ ରାବଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାଘବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ହେଇ ଆସିଲା।
ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ତାନ୍ କପୀନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭଗ୍ନାନ୍ ଵିଦ୍ରାଵିତାନ୍ ରଣେ। ଗୁଲ୍ମେ ସୁଷେଣଂ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଚକ୍ରେ ଯୁଦ୍ଧେ ଦ୍ରୁତଂ ମନଃ
ସୁଗ୍ରୀବ ଯୁଦ୍ଧରେ ବାନରମାନେ ଭାଙ୍ଗି ଏବଂ ଭୟରେ ପଳାଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ସେ ସୁଷେଣଙ୍କୁ ଏକ ଦଳର ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇ, ତୁରନ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲା।
ଆତ୍ମନଃ ସଦୃଶଂ ଵୀରଂ ସ ତଂ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଵାନରମ୍। ସୁଗ୍ରୀଵୋଽଭିମୁଖଂ ଶତ୍ରୁଂ ପ୍ରତସ୍ଥେ ପାଦପାଯୁଧଃ
ସୁଗ୍ରୀବ ନିଜ ପରି ଶୂର ବାନରକୁ ଦଳର ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇ, ଗଛ ହାତରେ ନେଇ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆଗେଇଯିବାକୁ ଲଗିଲା।
ପାର୍ଶ୍ଵତଃ ପୃଷ୍ଠତଶ୍ଚାସ୍ଯ ସର୍ଵେ ଵାନରଯୂଥପାଃ। ଅନୁଜଗ୍ମୁର୍ମହାଶୈଲାନ୍ ଵିଵିଧାଂଶ୍ଚ ଵନସ୍ପତୀନ୍
ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଏବଂ ପଛରେ ସମସ୍ତ ବାନର ନାୟକମାନେ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଉଠାଇ ଅନୁସରଣ କରିଲେ।
ନନର୍ଦ ଯୁଧି ସୁଗ୍ରୀଵଃ ସ୍ଵରେଣ ମହତା ମହାନ୍। ପୋଥଯନ୍ ଵିଵିଧାଂଶ୍ଚାନ୍ଯାନ୍ ମମନ୍ଥୋତ୍ତମରାକ୍ଷସାନ୍
ସୁଗ୍ରୀବ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଗର୍ଜନ କରି, ବିଭିନ୍ନ ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭାଙ୍ଗି ଦେଲେ।
ମମର୍ଦ ଚ ମହାକାଯୋ ରାକ୍ଷସାନ୍ ଵାନରେଶ୍ଵରଃ। ଯୁଗାନ୍ତସମଯେ ଵାଯୁଃ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧାନଗମାନିଵ
ବାନରମାନଙ୍କର ମହାନ ନାୟକ ସୁଗ୍ରୀବ ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି, ଯୁଗ ଶେଷରେ ବାୟୁ ବଡ଼ ଗଛକୁ ଉପାଡ଼ି ଦେଇଥିବା ପରି ଭାଙ୍ଗି ଦେଲେ।
ରାକ୍ଷସାନାମନୀକେଷୁ ଶୈଲଵର୍ଷଂ ଵଵର୍ଷ ହ। ଅଶ୍ମଵର୍ଷଂ ଯଥା ମେଘଃ ପକ୍ଷିସଙ୍ଘେଷୁ କାନନେ
ରାକ୍ଷସ ସେନା ଉପରେ ସେ ପାହାଡ଼ର ବର୍ଷା କରିଲେ, ଜଙ୍ଗଲରେ ପକ୍ଷୀ ଦଳ ଉପରେ ମେଘ ର ପଥର ବର୍ଷା କରିଥିବା ପରି।
କପିରାଜଵିମୁକ୍ତୈସ୍ତୈଃ ଶୈଲଵର୍ଷୈସ୍ତୁ ରାକ୍ଷସାଃ। ଵିକୀର୍ଣଶିରସଃ ପେତୁର୍ଵିକୀର୍ଣା ଇଵ ପର୍ଵତାଃ
ବାନର ରାଜା ଛାଡ଼ିଥିବା ପାହାଡ଼ ବର୍ଷାରେ ଆକ୍ରମିତ ହୋଇ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଭାଙ୍ଗି ମୁଣ୍ଡ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ, ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥିବା ପାହାଡ଼ ଭଳି।
ଅଥ ସଂକ୍ଷୀଯମାଣେଷୁ ରାକ୍ଷସେଷୁ ସମନ୍ତତଃ। ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ପ୍ରଭଗ୍ନେଷୁ ନଦତ୍ସୁ ଚ ପତତ୍ସୁ ଚ
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ ଚାରିପାଖରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭାଙ୍ଗି ଯାଉଥିଲେ, କିଏ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, କିଏ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ।
ଵିରୂପାକ୍ଷଃ ସ୍ଵକଂ ନାମ ଧନ୍ଵୀ ଵିଶ୍ରାଵ୍ଯ ରାକ୍ଷସଃ। ରଥାଦାପ୍ଲୁତ୍ଯ ଦୁର୍ଧର୍ଷୋ ଗଜସ୍କନ୍ଧମୁପାରୁହତ୍
ବିରୂପାକ୍ଷ ନିଜ ନାମ ଚିଁତାଇ ଚିତ୍କାର କରି, ଧନୁଷ୍ୟ ହାତରେ ରାକ୍ଷସ, ରଥ ଛାଡ଼ି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ହାତୀର ପিঠିରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ସ ତଂ ଦ୍ଵିପମଥାରୁହ୍ଯ ଵିରୂପାକ୍ଷୋ ମହାବଲଃ। ନନର୍ଦ ଭୀମନିର୍ହ୍ରାଦଂ ଵାନରାନଭ୍ଯଧାଵତ
ବିରୂପାକ୍ଷ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ହାତୀରେ ଚଢ଼ି, ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରି, ବାନରମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ।
ସୁଗ୍ରୀଵେ ସ ଶରାନ୍ ଘୋରାନ୍ ଵିସସର୍ଜ ଚମୂମୁଖେ। ସ୍ଥାପଯାମାସ ଚୋଦ୍ଵିଗ୍ନାନ୍ ରାକ୍ଷସାନ୍ ସମ୍ପ୍ରହର୍ଷଯନ୍
ସେ ସୁଗ୍ରୀବ ଉପରେ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ତୀର ଛାଡ଼ି, ବାନରମାନେ ଭୟଭିତ ହେଲେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଖୁସି ହେଲେ।
ସୋଽତିଵିଦ୍ଧଃ ଶିତୈର୍ବାଣୈଃ କପୀନ୍ଦ୍ରସ୍ତେନ ରକ୍ଷସା। ଚୁକ୍ରୋଶ ଚ ମହାକ୍ରୋଧୋ ଵଧେ ଚାସ୍ଯ ମନୋ ଦଧେ
ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଆକ୍ରମିତ ହୋଇ, ବାନର ରାଜା ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କରି, ତାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲା।
ତତଃ ପାଦପମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଶୂରଃ ସମ୍ପ୍ରଧନୋ ହରିଃ। ଅଭିପତ୍ଯ ଜଘାନାସ୍ଯ ପ୍ରମୁଖେ ତଂ ମହାଗଜମ୍
ତାପରେ ଶୂର ବାନର ଗଛ ଉଠାଇ, ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ହୋଇ ଆଗେଇ ଗଲା ଏବଂ ସେହି ବଡ଼ ହାତୀକୁ ସମ୍ମୁଖରେ ଆକ୍ରମଣ କରି ମାରିଦେଲା।
ସ ତୁ ପ୍ରହାରାଭିହତଃ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ମହାଗଜଃ। ଅପାସର୍ପଦ୍ ଧନୁର୍ମାତ୍ରଂ ନିଷସାଦ ନନାଦ ଚ
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ ଆঘାତ ପାଇ, ବଡ଼ ହାତୀ ଧନୁଷ୍ୟର ଦୂରରେ ପଛକୁ ହଟିଗଲା, ଜମିଗଲା ଏବଂ ଗର୍ଜନ କଲା।
ଗଜାତ୍ ତୁ ମଥିତାତ୍ ତୂର୍ଣମପକ୍ରମ୍ଯ ସ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ରାକ୍ଷସୋଽଭିମୁଖଃ ଶତ୍ରୁଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଦ୍ଗମ୍ଯ ତତଃ କପିମ୍
ମାରିଦେଇଥିବା ହାତୀରୁ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ହୋଇ ଉତରି, ଶୂର ରାକ୍ଷସ ଶତ୍ରୁ ବାନର ଉପରେ ଆଗେଇ ଆସିଲା।
ଆର୍ଷଭଂ ଚର୍ମ ଖଡ୍ଗଂ ଚ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଲଘୁଵିକ୍ରମଃ। ଭର୍ତ୍ସଯନ୍ନିଵ ସୁଗ୍ରୀଵମାସସାଦ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍
ଏକ ମହିଷ ଚର୍ମ ଏବଂ ତାଲୱାର ନେଇ, ତ୍ୱରିତ ଚଳନରେ, ସୁଗ୍ରୀବକୁ ଭୟ ଦେଇବା ପରି ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଆଗେଇ ଆସିଲା।
ସ ହି ତସ୍ଯାଭିସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଵିପୁଲାଂ ଶିଲାମ୍। ଵିରୂପାକ୍ଷସ୍ଯ ଚିକ୍ଷେପ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଜଲଦୋପମାମ୍
ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଏକ ବଡ଼ ପାଥର ଉଠାଇ ଭୀଷଣ ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିରୂପାକ୍ଷଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ସ ତାଂ ଶିଲାମାପତନ୍ତୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାକ୍ଷସପୁଂଗଵଃ। ଅପକ୍ରମ୍ଯ ସୁଵିକ୍ରାନ୍ତଃ ଖଡ୍ଗେନ ପ୍ରାହରତ୍ ତଦା
ପାଥର ତାଙ୍କ ଦିଗକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ସେ ରାକ୍ଷସ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚତୁର୍ଯ୍ୟରେ ଏଡ଼ିଗଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ତଳୱାରରେ ଆଘାତ କଲେ।
ତେନ ଖଡ୍ଗପ୍ରହାରେଣ ରକ୍ଷସା ବଲିନା ହତଃ। ମୁହୂର୍ତମଭଵଦ୍ ଭୂମୌ ଵିସଂଜ୍ଞ ଇଵ ଵାନରଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ତଳୱାର ଆଘାତରେ ବାନର ଭୂମିରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଅଚେତନ ଭଳି ପଡ଼ି ରହିଲେ।
ସହସା ସ ତଦୋତ୍ପତ୍ଯ ରାକ୍ଷସସ୍ଯ ମହାହଵେ। ମୁଷ୍ଟିଂ ସଂଵର୍ତ୍ଯ ଵେଗେନ ପାତଯାମାସ ଵକ୍ଷସି
ସେ ହଠାତ୍ ଉଠି, ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତାଙ୍କ ମୁଷ୍ଟି ଭଳି କସି ବେଗରେ ଛାତିରେ ଆଘାତ କଲେ।
ମୁଷ୍ଟିପ୍ରହାରାଭିହତୋ ଵିରୂପାକ୍ଷୋ ନିଶାଚରଃ। ତେନ ଖଡ୍ଗେନ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ଚମୂମୁଖେ
ବିରୂପାକ୍ଷ, ଏହି ମୁଷ୍ଟି ଆଘାତରେ ଆକ୍ରନ୍ତ ହୋଇ, କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ତଳୱାର ନେଇ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସେନାମୁଖରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।