କୋଟିସୂର୍ଯପ୍ରତୀକାଶଂ ଜ୍ଵଲନ୍ତମିଵ ପାଵକମ୍। ଦ୍ରୁତଂ ସୂତସମାଯୁକ୍ତଂ ଯୁକ୍ତାଷ୍ଟତୁରଗଂ ରଥମ୍। ଆରୁରୋହ ତଦା ଭୀମଂ ଦୀପ୍ଯମାନଂ ସ୍ଵତେଜସା
କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳମାନ, ଏବଂ ଆଠଟି ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗ ଥିବା ଏହି ଭୟଙ୍କର ରଥକୁ ସାରଥି ସହିତ ରାବଣ ଚଢ଼ିଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଯାତଃ ସହସା ରାକ୍ଷସୈର୍ବହୁଭିର୍ଵୃତଃ। ରାଵଣଃ ସତ୍ତ୍ଵଗାମ୍ଭୀର୍ଯାଦ୍ ଦାରଯନ୍ନିଵ ମେଦିନୀମ୍
ତାପରେ ରାବଣ, ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ଘେରି ଅତି ଗମ୍ଭୀର ମନୋଭାବରେ, ମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଭାଗିଦେଉଛି ଭଳି, ହଠାତ୍ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
ତତଶ୍ଚାସୀନ୍ମହାନାଦସ୍ତୂର୍ଯାଣାଂ ଚ ତତସ୍ତତଃ। ମୃଦଙ୍ଗୈଃ ପଟହୈଃ ଶଙ୍ଖୈଃ କଲହୈଃ ସହ ରକ୍ଷସାମ୍
ତାପରେ ବଡ଼ ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା, ବାରମ୍ବାର ତୁରୀ, ମୃଦଙ୍ଗ, ପଟହ, ଶଂଖ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ କୋଳାହଳରେ ପୃଥିବୀ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା।
ଆଗତୋ ରକ୍ଷସାଂ ରାଜା ଛତ୍ରଚାମରସଂଯୁତଃ। ସୀତାପହାରୀ ଦୁର୍ଵୃତ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଘ୍ନୋ ଦେଵକଣ୍ଟକଃ। ଯୋଦ୍ଧୁଂ ରଘୁଵରେଣେତି ଶୁଶ୍ରୁଵେ କଲହଧ୍ଵନିଃ
ଛତ୍ର ଓ ଚାମର ସହିତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରାଜା, ସୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କରିଥିବା, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା, ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ରଘୁବଂଶୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସୁଛି ବୋଲି କୋଳାହଳ ଶୁଣାଗଲା।
ତେନ ନାଦେନ ମହତା ପୃଥିଵୀ ସମକମ୍ପତ। ତଂ ଶବ୍ଦଂ ସହସା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାନରା ଦୁଦ୍ରୁଵୁର୍ଭଯାତ୍
ସେଇ ବଡ଼ ଧ୍ୱନିରେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଲା; ଏହି ଶବ୍ଦ ହଠାତ୍ ଶୁଣି ବାନରମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।
ରାଵଣସ୍ତୁ ମହାବାହୁଃ ସଚିଵୈଃ ପରିଵାରିତଃ। ଆଜଗାମ ମହାତେଜା ଜଯାଯ ଵିଜଯଂ ପ୍ରତି
କିନ୍ତୁ ରାବଣ, ବଳଶାଳୀ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଘେରିଥିବା, ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ଭାବରେ ବିଜୟ ଲାଗି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସିଲେ।
ରାଵଣେନାଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାତୌ ମହାପାର୍ଶ୍ଵମହୋଦରୌ। ଵିରୂପାକ୍ଷଶ୍ଚ ଦୁର୍ଧର୍ଷୋ ରଥାନାରୁରୁହୁସ୍ତଦା
ତାପରେ ରାବଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମହାପାର୍ଶ୍ୱ, ମହୋଦର ଓ ଭୟଙ୍କର ବିରୂପାକ୍ଷ ତାଙ୍କର ରଥକୁ ଚଢ଼ିଲେ।
ତେ ତୁ ହୃଷ୍ଟାଭିନର୍ଦନ୍ତୋ ଭିନ୍ଦନ୍ତ ଇଵ ମେଦିନୀମ୍। ନାଦଂ ଘୋରଂ ଵିମୁଞ୍ଚନ୍ତୋ ନିର୍ଯଯୁର୍ଜଯକାଙ୍କ୍ଷିଣଃ
ସେମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଘର୍ଜନା କରୁଥିଲେ, ପୃଥିବୀକୁ ଭାଗିଦେଉଛନ୍ତି ଭଳି, ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରି ବିଜୟ ଆଶାରେ ବାହାରିଆସିଲେ।
ତତୋ ଯୁଦ୍ଧାଯ ତେଜସ୍ଵୀ ରକ୍ଷୋଗଣବଲୈର୍ଵୃତଃ। ନିର୍ଯଯାଵୁଦ୍ଯତଧନୁଃ କାଲାନ୍ତକଯମୋପମଃ
ତାପରେ ତେଜସ୍ବୀ ରାକ୍ଷସ ଦଳରେ ଘିରିଥିବା ସେ, ଧନୁଷ ଉଠାଇ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ବାହାରିଲେ; ସେ ତାଳ ଶେଷର କାଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଜଵିତାଶ୍ଵେନ ରଥେନ ସ ମହାରଥଃ। ଦ୍ଵାରେଣ ନିର୍ଯଯୌ ତେନ ଯତ୍ର ତୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
ତାପରେ ସେ ମହାବୀର, ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ା ଯୋଜିଥିବା ରଥରେ, ଯେଉଁ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ବାହାରିଲେ।
ତତୋ ନଷ୍ଟପ୍ରଭଃ ସୂର୍ଯୋ ଦିଶଶ୍ଚ ତିମିରାଵୃତାଃ। ଦ୍ଵିଜାଶ୍ଚ ନେଦୁର୍ଘୋରାଶ୍ଚ ସଂଚଚାଲ ଚ ମେଦିନୀ
ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ହରାଇଗଲା, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଗଲା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଶୁଭ ଧ୍ୱନି କଲେ, ଏବଂ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଗଲା।
ଵଵର୍ଷ ରୁଧିରଂ ଦେଵଶ୍ଚସ୍ଖଲୁଶ୍ଚ ତୁରଂଗମାଃ। ଧ୍ଵଜାଗ୍ରେ ନ୍ଯପତଦ୍ ଗୃଧ୍ରୋ ଵିନେଦୁଶ୍ଚାଶିଵଂ ଶିଵାଃ
ଆକାଶରୁ ରକ୍ତ ବର୍ଷା ହେଲା, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଠୋକିଗଲେ, ଧ୍ୱଜର ଶୀର୍ଷରେ ଏକ ଗୃଧ୍ର ପଡ଼ିଲା, ଏବଂ ଶିଆଳମାନେ ଅଶୁଭ ଭାବେ ଚିତ୍କାର କଲେ।
ନଯନଂ ଚାସ୍ଫୁରଦ୍ ଵାମଂ ଵାମୋ ବାହୁରକମ୍ପତ। ଵିଵର୍ଣଵଦନଶ୍ଚାସୀତ୍ କିଂଚିଦଭ୍ରଶ୍ଯତ ସ୍ଵନଃ
ତାଙ୍କର ବାମ ଆଖି ଫଡ଼ିଲା, ବାମ ହାତ କମ୍ପିଗଲା, ମୁହଁ ଫିକା ହେଲା, ଏବଂ ସ୍ୱର କିଛି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଇଯିବା ପରି ହେଲା।
ତତୋ ନିଷ୍ପତତୋ ଯୁଦ୍ଧେ ଦଶଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ରକ୍ଷସଃ। ରଣେ ନିଧନଶଂସୀନି ରୂପାଣ୍ଯେତାନି ଜଜ୍ଞିରେ
ତାପରେ ଦଶମୁଖୀ ରାକ୍ଷସ ଯୁଦ୍ଧକୁ ବାହାରୁଥିବା ବେଳେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଦେଲା, ଯାହା ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁର ସୂଚନା ଦେଉଥିଲା।
ଅନ୍ତରିକ୍ଷାତ୍ ପପାତୋଲ୍କା ନିର୍ଘାତସମନିଃସ୍ଵନା। ଵିନେଦୁରଶିଵା ଗୃଧ୍ରା ଵାଯସୈରଭିମିଶ୍ରିତାଃ
ଆକାଶରୁ ଏକ ଉଲ୍କା ବଡ଼ ଗର୍ଜନ ସହିତ ପଡ଼ିଲା; ଗୃଧ୍ର ଓ କାଉଁଡ଼ାମାନେ ମିଶି ଅଶୁଭ ଧ୍ୱନି କଲେ।
ଏତାନଚିନ୍ତଯନ୍ ଘୋରାନୁତ୍ପାତାନ୍ ସମଵସ୍ଥିତାନ୍। ନିର୍ଯଯୌ ରାଵଣୋ ମୋହାଦ୍ ଵଧାର୍ଥଂ କାଲଚୋଦିତଃ
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖି ବି ଅବହେଳା କରି, ମୂଢ଼ ହୋଇ ଓ ଭାଗ୍ୟର ଚାପରେ, ରାବଣ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ବାହାରିଲେ।
ତେଷାଂ ତୁ ରଥଘୋଷେଣ ରାକ୍ଷସାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍। ଵାନରାଣାମପି ଚମୂର୍ଯୁଦ୍ଧାଯୈଵାଭ୍ଯଵର୍ତତ
ସେଇ ମହାତ୍ମା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ରଥର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ବାନର ସେନା ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା।
ତେଷାଂ ତୁ ତୁମୁଲଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ବଭୂଵ କପିରକ୍ଷସାମ୍। ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମାହ୍ଵଯାନାନାଂ କ୍ରୁଦ୍ଧାନାଂ ଜଯମିଚ୍ଛତାମ୍
ତାପରେ ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ସେମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରୁଥିଲେ, କ୍ରୋଧିତ ଓ ବିଜୟ ଆଶା କରୁଥିଲେ।
ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଦଶଗ୍ରୀଵଃ ଶରୈଃ କାଞ୍ଚନଭୂଷଣୈଃ। ଵାନରାଣାମନୀକେଷୁ ଚକାର କଦନଂ ମହତ୍
ତାପରେ କ୍ରୋଧିତ ଦଶମୁଖୀ, ସୁନାର ଅଳଙ୍କାରିତ ବାଣ ଦ୍ୱାରା, ବାନରମାନଙ୍କ ଦଳରେ ଭୟଙ୍କର ହତ୍ୟାଳୀଳା କଲେ।
ନିକୃତ୍ତଶିରସଃ କେଚିଦ୍ ରାଵଣେନ ଵଲୀମୁଖାଃ। କେଚିଦ୍ ଵିଚ୍ଛିନ୍ନହୃଦଯାଃ କେଚିଚ୍ଛ୍ରୋତ୍ରଵିଵର୍ଜିତାଃ
କିଛି ବାନରଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ରାବଣ ଦ୍ୱାରା ଛିନ୍ନ ହୋଇଗଲା, କିଛିର ହୃଦୟ ଫାଟିଗଲା, ଆଉ କିଛି ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବା ଶକ୍ତି ହରାଇଲେ।
ନିରୁଚ୍ଛ୍ଵାସା ହତାଃ କେଚିତ୍ କେଚିତ୍ ପାର୍ଶ୍ଵେଷୁ ଦାରିତାଃ। କେଚିଦ୍ ଵିଭିନ୍ନଶିରସଃ କେଚିଚ୍ଚକ୍ଷୁର୍ଵିନାକୃତାଃ
କିଛି ବାନର ନିଶ୍ୱାସ ହରାଇ ମୃତ ହେଲେ, କିଛି ପାଶ୍ୱରେ ଫାଟିଗଲେ, କିଛିର ମୁଣ୍ଡ ଫାଟିଗଲା, କିଛି ଆଖି ହରାଇଲେ।
ଦଶାନନଃ କ୍ରୋଧଵିଵୃତ୍ତନେତ୍ରୋ ଯତୋ ଯତୋଽଭ୍ଯେତି ରଥେନ ସଂଖ୍ଯେ। ତତସ୍ତତସ୍ତସ୍ଯ ଶରପ୍ରଵେଗଂ ସୋଢୁଂ ନ ଶେକୁର୍ହରିଯୂଥପାସ୍ତେ
ଯେଉଁଠି ଦଶମୁଖୀ, କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ଫାଟିଯାଇଥିବା, ରଥରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିଲେ, ସେଠି ବାନର ନାୟକମାନେ ତାଙ୍କର ବାଣର ତୀବ୍ର ଆଘାତ ସହିପାରୁନଥିଲେ।
thumb|ଷଣ୍ଣଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ଛଅନବେଁ ସର୍ଗ।
ତଥା ତୈଃ କୃତ୍ତଗାତ୍ରୈସ୍ତୁ ଦଶଗ୍ରୀଵେଣ ମାର୍ଗଣୈଃ। ବଭୂଵ ଵସୁଧା ତତ୍ର ପ୍ରକୀର୍ଣା ହରିଭିସ୍ତଦା
ଏଭଳି ଦଶମୁଖୀଙ୍କ ବାଣରେ ଶରୀର ଅନେକଠାରେ ଆହତ ହୋଇ, ସେଠି ପୃଥିବୀ ବାନରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଛିଟିଯାଇଥିଲା।
ରାଵଣସ୍ଯାପ୍ରସହ୍ଯଂ ତଂ ଶରସମ୍ପାତମେକତଃ। ନ ଶେକୁଃ ସହିତୁଂ ଦୀପ୍ତଂ ପତଙ୍ଗା ଜ୍ଵଲନଂ ଯଥା
ରାବଣଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅପରାଜିତ ବାଣ ବର୍ଷାକୁ ବାନରମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ସହିପାରିଲେନି, ଯେପରି ଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ପତଙ୍ଗା ସହିପାରେନି।
ତେଽର୍ଦିତା ନିଶିତୈର୍ବାଣୈଃ କ୍ରୋଶନ୍ତୋ ଵିପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ। ପାଵକାର୍ଚିଃ ସମାଵିଷ୍ଟା ଦହ୍ଯମାନା ଯଥା ଗଜାଃ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଚିତ୍କାର କରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଶିଖାରେ ଜଳୁଥିବା ହାତୀମାନେ ପଳାଇଯାଆନ୍ତି।
ପ୍ଲଵଂଗାନାମନୀକାନି ମହାଭ୍ରାଣୀଵ ମାରୁତଃ। ସଂଯଯୌ ସମରେ ତସ୍ମିନ୍ ଵିଧମନ୍ ରାଵଣଃ ଶରୈଃ
ରାବଣ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ୍ୟର ତୀରରେ ବାନର ସେନାକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇ, ସେଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧରେ ବଡ଼ ପରିବା ମେଘକୁ ବାୟୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥିବା ପରି ଚାଲିଗଲା।
କଦନଂ ତରସା କୃତ୍ଵା ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରୋ ଵନୌକସାମ୍। ଆସସାଦ ତତୋ ଯୁଦ୍ଧେ ତ୍ଵରିତଂ ରାଘଵଂ ରଣେ
ବନବାସୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ତୀବ୍ର ହମଲା କରି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ମହାରାଜ ରାବଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାଘବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ହେଇ ଆସିଲା।
ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ତାନ୍ କପୀନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭଗ୍ନାନ୍ ଵିଦ୍ରାଵିତାନ୍ ରଣେ। ଗୁଲ୍ମେ ସୁଷେଣଂ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଚକ୍ରେ ଯୁଦ୍ଧେ ଦ୍ରୁତଂ ମନଃ
ସୁଗ୍ରୀବ ଯୁଦ୍ଧରେ ବାନରମାନେ ଭାଙ୍ଗି ଏବଂ ଭୟରେ ପଳାଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ସେ ସୁଷେଣଙ୍କୁ ଏକ ଦଳର ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇ, ତୁରନ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲା।
ଆତ୍ମନଃ ସଦୃଶଂ ଵୀରଂ ସ ତଂ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଵାନରମ୍। ସୁଗ୍ରୀଵୋଽଭିମୁଖଂ ଶତ୍ରୁଂ ପ୍ରତସ୍ଥେ ପାଦପାଯୁଧଃ
ସୁଗ୍ରୀବ ନିଜ ପରି ଶୂର ବାନରକୁ ଦଳର ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇ, ଗଛ ହାତରେ ନେଇ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆଗେଇଯିବାକୁ ଲଗିଲା।