ଯତସ୍ଵ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତ୍ରିଦିଵଂ ଗତଃ। ଵିପ୍ରସ୍ଥିତେଷୁ ଦେଵେଷୁ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ
"ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚେଷ୍ଟା କର," କହି, ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଦେବତାମାନେ ଚାଲିଗଲାପରେ, ବଡ଼ ମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର—
ଊର୍ଧ୍ଵବାହୁର୍ନିରାଲମ୍ବୋ ଵାଯୁଭକ୍ଷସ୍ତପଶ୍ଚରନ୍। ଘର୍ମେ ପଞ୍ଚତପା ଭୂତ୍ଵା ଵର୍ଷାସ୍ଵାକାଶସଂଶ୍ରଯଃ
ଉପରକୁ ହାତ ଉଠାଇ, କିଛିକୁ ଧରିନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ବାୟୁ ଖାଇ ଉପବାସ କରି, ସେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ଗରମ ଦିନରେ, ପାଞ୍ଚଟି ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ, ବର୍ଷା ହେଲେ ଆକାଶ ତଳେ ଖୋଲା ଅବସ୍ଥାରେ ରହୁଥିଲେ।
ଶିଶିରେ ସଲିଲେଶାଯୀ ରାତ୍ର୍ଯହାନି ତପୋଧନଃ। ଏଵଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ହି ତପୋ ଘୋରମୁପାଗମତ୍
ଶୀତକାଳରେ, ଦିନ ଓ ରାତି ପାଣି ମଧ୍ୟରେ ଶୋଇ ରହୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା ସେ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ ସଂତପ୍ଯମାନେ ତୁ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେ ମହାମୁନୌ। ସଂତାପଃ ସୁମହାନାସୀତ୍ ସୁରାଣାଂ ଵାସଵସ୍ଯ ଚ
ଏଭଳି ଭାବେ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ହେବା ସମୟରେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନରେ ବଡ ଚିନ୍ତା ଓ ଅଶାନ୍ତି ହେଲା।
ରମ୍ଭାମପ୍ସରସଂ ଶକ୍ରଃ ସର୍ଵୈଃ ସହ ମରୁଦ୍ଗଣୈଃ। ଉଵାଚାତ୍ମହିତଂ ଵାକ୍ଯମହିତଂ କୌଶିକସ୍ଯ ଚ
ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ମରୁତମାନେ ମିଶି, ରମ୍ଭା ନାମକ ଅପ୍ସରାଙ୍କୁ ନିଜ ଉପକାର ପାଇଁ ଏବଂ କୌଶିକଙ୍କ ଅପକାର ପାଇଁ କଥା କହିଲେ।
thumb|ଚତୁଃଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଚଉଷଠିଏ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସୁରକାର୍ଯମିଦଂ ରମ୍ଭେ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସୁମହତ୍ ତ୍ଵଯା। ଲୋଭନଂ କୌଶିକସ୍ଯେହ କାମମୋହସମନ୍ଵିତମ୍
ହେ ରମ୍ଭା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ବଡ କାମ। ତୁମେ ଏଠାରେ କୌଶିକଙ୍କୁ ମନ ମୋହିତ କରି, ତାଙ୍କୁ ଲୋଭ ଓ ମାୟାରେ ପକାଇବାକୁ ପଡିବ।
ତଥୋକ୍ତା ସାପ୍ସରା ରାମ ସହସ୍ରାକ୍ଷେଣ ଧୀମତା। ଵ୍ରୀଡିତା ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସୁରେଶ୍ଵରମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଲଜ୍ଜାରେ ହସୁଥିବା ରମ୍ଭା ହାତ ଜୋଡି ଦେବତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଅଯଂ ସୁରପତେ ଘୋରୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ। କ୍ରୋଧମୁତ୍ସ୍ରକ୍ଷ୍ଯତେ ଘୋରଂ ମଯି ଦେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ହେ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ, ଏହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର। ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ମୋତେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଦେଖାଇବେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତତୋ ହି ମେ ଭଯଂ ଦେଵ ପ୍ରସାଦଂ କର୍ତୁୁମର୍ହସି। ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତଯା ରାମ ସଭଯଂ ଭୀତଯା ତଦା
ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ଦେବ, ମୁଁ ଭୟଭୀତ। ଆପଣ ମୋତେ ଦୟା କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଭୟ ଓ କମ୍ପିତ ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ଏହିପରି କହିଲେ।
ତାମୁଵାଚ ସହସ୍ରାକ୍ଷୋ ଵେପମାନାଂ କୃତାଞ୍ଜଲିମ୍। ମା ଭୈଷୀ ରମ୍ଭେ ଭଦ୍ରଂ ତେ କୁରୁଷ୍ଵ ମମ ଶାସନମ୍
ତାକୁ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, 'ହେ ରମ୍ଭା, ଭୟ କରିନାହ, ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ ହେଉ। ମୋ ଆଦେଶ ପୂରଣ କର।'
କୋକିଲୋ ହୃଦଯଗ୍ରାହୀ ମାଧଵେ ରୁଚିରଦ୍ରୁମେ। ଅହଂ କନ୍ଦର୍ପସହିତଃ ସ୍ଥାସ୍ଯାମି ତଵ ପାର୍ଶ୍ଵତଃ
ବସନ୍ତ ଋତୁରେ, ସୁନ୍ଦର ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମୁଁ ଓ କାମଦେବ ତୁମ ସହିତ ରହିବୁ, ଏବଂ କୋଇଲି ପକ୍ଷୀ ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବ।
ତ୍ଵଂ ହି ରୂପଂ ବହୁଗୁଣଂ କୃତ୍ଵା ପରମଭାସ୍ଵରମ୍। ତମୃଷିଂ କୌଶିକଂ ଭଦ୍ରେ ଭେଦଯସ୍ଵ ତପସ୍ଵିନମ୍
ତୁମେ ତୁମ ଅନେକ ଗୁଣ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ରୂପ ଦେଖାଇ, ହେ ଭଦ୍ରେ, ସେ ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ କୌଶିକ ଋଷିଙ୍କ ମନ ଭଙ୍ଗ କର।
ସା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ କୃତ୍ଵା ରୂପମନୁତ୍ତମମ୍। ଲୋଭଯାମାସ ଲଲିତା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ଶୁଚିସ୍ମିତା
ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରମ୍ଭା ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଧାରଣ କଲେ। ସୁନ୍ଦର ହସ ଥିବା ରମ୍ଭା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମନ ମୋହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
କୋକିଲସ୍ଯ ତୁ ଶୁଶ୍ରାଵ ଵଲ୍ଗୁ ଵ୍ଯାହରତଃ ସ୍ଵନମ୍। ସମ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଟେନ ମନସା ସ ଚୈନାମନ୍ଵଵୈକ୍ଷତ
ସେ କୋଇଲିର ମଧୁର ସ୍ୱର ଶୁଣିଲେ, ମନ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା ଓ ସେ ରମ୍ଭାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଅଥ ତସ୍ଯ ଚ ଶବ୍ଦେନ ଗୀତେନାପ୍ରତିମେନ ଚ। ଦର୍ଶନେନ ଚ ରମ୍ଭାଯା ମୁନିଃ ସଂଦେହମାଗତଃ
ତାପରେ, ସେଇ ସ୍ୱର, ଅପୂର୍ବ ଗୀତ ଓ ରମ୍ଭାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦେଖି, ମୁନିଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।
ସହସ୍ରାକ୍ଷସ୍ଯ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ମୁନିପୁଂଗଵଃ। ରମ୍ଭାଂ କ୍ରୋଧସମାଵିଷ୍ଟଃ ଶଶାପ କୁଶିକାତ୍ମଜଃ
ସେଇ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି ବୋଲି ବୁଝି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌଶିକପୁତ୍ର କ୍ରୋଧରେ ରମ୍ଭାକୁ ଶାପ ଦେଲେ।
ଯନ୍ମାଂ ଲୋଭଯସେ ରମ୍ଭେ କାମକ୍ରୋଧଜଯୈଷିଣମ୍। ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଶୈଲୀ ସ୍ଥାସ୍ଯସି ଦୁର୍ଭଗେ
'ହେ ରମ୍ଭା, ମୁଁ ଯିଏ କାମ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ତୁମେ ମୋତେ ଲୋଭାଇଲା। ଏହି ଦୁଃଖରେ, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ପାଥର ହୋଇ ରହିବ।'
ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସୁମହାତେଜାସ୍ତପୋବଲସମନ୍ଵିତଃ। ଉଦ୍ଧରିଷ୍ଯତି ରମ୍ଭେ ତ୍ଵାଂ ମତ୍କ୍ରୋଧକଲୁଷୀକୃତାମ୍
'ଏହି କ୍ରୋଧରେ ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଦୁଷିତ ହେବ, ସେତେବେଳେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ତୁମକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବ।'
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାତେଜା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ। ଅଶକ୍ନୁଵନ୍ ଧାରଯିତୁଂ କୋପଂ ସଂତାପମାତ୍ମନଃ
ଏପରି କହି, ଅପାର ତପୋବଳ ଥିବା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି, ନିଜ ରୋଷ ଓ ଦୁଃଖକୁ ମନରେ ରଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତସ୍ଯ ଶାପେନ ମହତା ରମ୍ଭା ଶୈଲୀ ତଦାଭଵତ୍। ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ କନ୍ଦର୍ପୋ ମହର୍ଷେଃ ସ ଚ ନିର୍ଗତଃ
ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଶାପରେ, ସେ ସମୟରେ ରମ୍ଭା ପାହାଡ଼ରେ ପରିଣତ ହେଲେ; ଏବଂ ମହାମୁନିଙ୍କ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, କାମଦେବ ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ।
କୋପେନ ଚ ମହାତେଜାସ୍ତପୋଽପହରଣେ କୃତେ। ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈରଜିତୈ ରାମ ନ ଲେଭେ ଶାନ୍ତିମାତ୍ମନଃ
ହେ ରାମ, ରୋଷ ଓ ତପଶ୍ୟା ହ୍ରାସ ପାଇଁ, ଯିଏ ଏଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିନଥିଲେ, ସେ ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମନରେ କେବେ ଶାନ୍ତି ମିଳିଲା ନାହିଁ।
ବଭୂଵାସ୍ଯ ମନଶ୍ଚିନ୍ତା ତପୋଽପହରଣେ କୃତେ। ନୈଵଂ କ୍ରୋଧଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ନ ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ କଥଂଚନ
ତପସ୍ୟା ବିଘ୍ନିତ ହେବାରୁ ତାଙ୍କର ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଲା; ସେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—'ମୁଁ ଆଉ କେବେ ରୋଷ କରିବି ନାହିଁ, କିଛି କଥା କହିବି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।'
ଅଥଵା ନୋଚ୍ଛ୍ଵସିଷ୍ଯାମି ସଂଵତ୍ସରଶତାନ୍ଯପି। ଅହଂ ହି ଶୋଷଯିଷ୍ଯାମି ଆତ୍ମାନଂ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ନାହିଁ ହେଲେ, ଶତଶଃ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ମୁଁ ଶ୍ୱାସ ନେବି ନାହିଁ; ମୁଁ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରି, ନିଜକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେବି।
ତାଵଦ୍ ଯାଵଦ୍ଧି ମେ ପ୍ରାପ୍ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ତପସାର୍ଜିତମ୍। ଅନୁଚ୍ଛ୍ଵସନ୍ନଭୁଞ୍ଜାନସ୍ତିଷ୍ଠେଯଂ ଶାଶ୍ଵତୀଃ ସମାଃ
ମୋ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ମିଳିବ, ସେଯାଏଁ ମୁଁ ନ ଶ୍ୱାସ ନେବି, ନ ଖାଇବି, ଏଭଳି ଅନେକ ବର୍ଷ ଅବିଚଳ ରହିବି।
ନହି ମେ ତପ୍ଯମାନସ୍ଯ କ୍ଷଯଂ ଯାସ୍ଯନ୍ତି ମୂର୍ତଯଃ। ଏଵଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରସ୍ଯ ଦୀକ୍ଷାଂ ସ ମୁନିପୁଂଗଵଃ। ଚକାରାପ୍ରତିମାଂ ଲୋକେ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ରଘୁନନ୍ଦନ
ମୋ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ମୋ ଦେହ କେବେ ନଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ; ଏଭଳି, ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକ ଅପୂର୍ବ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନେଇ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ହଜାର ବର୍ଷ ଦୀକ୍ଷା ଧରିଲେ।
thumb|ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହା ହେଉଛି ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକିୟ ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ।
ଅଥ ହୈମଵତୀଂ ରାମ ଦିଶଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମହାମୁନିଃ। ପୂର୍ଵାଂ ଦିଶମନୁପ୍ରାପ୍ଯ ତପସ୍ତେପେ ସୁଦାରୁଣମ୍
ତାପରେ, ହେ ରାମ, ସେ ମହାମୁନି ହିମାଳୟ ଦିଗକୁ ଛାଡ଼ି, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ମୌନଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରସ୍ଯ କୃତ୍ଵା ଵ୍ରତମନୁତ୍ତମମ୍। ଚକାରାପ୍ରତିମଂ ରାମ ତପଃ ପରମଦୁଷ୍କରମ୍
ସେ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୌନବ୍ରତ ଧରି, ଅପୂର୍ବ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ, ହେ ରାମ।
ପୂର୍ଣେ ଵର୍ଷସହସ୍ରେ ତୁ କାଷ୍ଠଭୂତଂ ମହାମୁନିମ୍। ଵିଘ୍ନୈର୍ବହୁଭିରାଧୂତଂ କ୍ରୋଧୋ ନାନ୍ତରମାଵିଶତ୍
ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ମହାମୁନି କାଠ ଭଳି ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ଅନେକ ବିଘ୍ନରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ରୋଷକୁ ମନକୁ ଆସିବାକୁ ଦେଲେ ନାହିଁ।