ନିହତାନି ଶରୈର୍ଦୀପ୍ତୈସ୍ତପ୍ତକାଞ୍ଚନଭୂଷଣୈଃ। ରାଵଣେନ ପ୍ରଯୁକ୍ତାନି ରାମେଣାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣା
ଏସବୁ, ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ, ରାମଙ୍କ ଅକ୍ଲାନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତପ୍ତ ସୁନା ଭୂଷିତ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତୀର ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଗଲା।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତା ହତଶେଷା ନିଶାଚରାଃ। ରାକ୍ଷସ୍ଯଶ୍ଚ ସମାଗମ୍ଯ ଦୀନାଶ୍ଚିନ୍ତାପରିପ୍ଲୁତାଃ
ଏହା ଦେଖି ଓ ଶୁଣି, ଅବଶିଷ୍ଟ ନିଶାଚରମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ।
ଵିଧଵା ହତପୁତ୍ରାଶ୍ଚ କ୍ରୋଶନ୍ତ୍ଯୋ ହତବାନ୍ଧଵାଃ। ରାକ୍ଷସ୍ଯଃ ସହ ସଂଗମ୍ଯ ଦୁଃଖାର୍ତାଃ ପର୍ଯଦେଵଯନ୍
ବିଧବା, ପୁଅ ହରାଇଥିବା ଓ ବନ୍ଧୁ ହରାଇଥିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ, ଦୁଃଖରେ ଏକଠା ହୋଇ, କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
କଥଂ ଶୂର୍ପଣଖା ଵୃଦ୍ଧା କରାଲା ନିର୍ଣତୋଦରୀ। ଆସସାଦ ଵନେ ରାମଂ କଂଦର୍ପସମରୂପିଣମ୍
ବୟସ୍କ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଚାପିଯାଇଥିବା ପେଟ ଥିବା ଶୂର୍ପଣଖା କିପରି ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ କାମଦେବ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଦେଖିଥିଲେ?
ସୁକୁମାରଂ ମହାସତ୍ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଭୂତହିତେ ରତମ୍। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲୋକଵଧ୍ଯା ସା ହୀନରୂପା ପ୍ରକାମିତା
ସେ ନାରୀ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୁଖ୍ୟାତ, ରୂପହୀନ ଓ ଲଜ୍ଜାହୀନ, ସେ ମହାସତ୍ତ୍ୱ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲରେ ଲାଗିଥିବା ମୃଦୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି—
କଥଂ ସର୍ଵଗୁଣୈର୍ହୀନା ଗୁଣଵନ୍ତଂ ମହୌଜସମ୍। ସୁମୁଖଂ ଦୁର୍ମୁଖୀ ରାମଂ କାମଯାମାସ ରାକ୍ଷସୀ
ସମସ୍ତ ଗୁଣରୁ ବଞ୍ଚିତ, କୁରୂପ ମୁହଁ ଥିବା ସେ ରାକ୍ଷସୀ କିପରି ସୁମୁଖ, ଗୁଣବାନ୍, ମହାପ୍ରଭାବୀ ରାମଙ୍କୁ ଚାହିଲେ?
ଜନସ୍ଯାସ୍ଯାଲ୍ପଭାଗ୍ଯତ୍ଵାଦ୍ ଵଲିନୀ ଶ୍ଵେତମୂର୍ଧଜା। ଅକାର୍ଯମପହାସ୍ଯଂ ଚ ସର୍ଵଲୋକଵିଗର୍ହିତମ୍
ତାଙ୍କର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରୁ, ଚାମ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଓ ସ୍ୱେତ କେଶ ଥିବା ସେ ଅନୁଚିତ ଓ ହାସ୍ୟସ୍ପଦ କାମ କଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ।
ରାକ୍ଷସାନାଂ ଵିନାଶାଯ ଦୂଷଣସ୍ଯ ଖରସ୍ଯ ଚ। ଚକାରାପ୍ରତିରୂପା ସା ରାଘଵସ୍ଯ ପ୍ରଧର୍ଷଣମ୍
ରାକ୍ଷସ, ଦୂଷଣ ଓ ଖରଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ, ଅଯୋଗ୍ୟ ଥିବା ସେ ରାକ୍ଷସୀ ରାଘବଙ୍କୁ ରୋଷିତ କଲେ।
ତନ୍ନିମିତ୍ତମିଦଂ ଵୈରଂ ରାଵଣେନ କୃତଂ ମହତ୍। ଵଧାଯ ସୀତା ସାଽଽନୀତା ଦଶଗ୍ରୀଵେଣ ରକ୍ଷସା
ଏହି କାରଣରୁ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଶତୃତା ହେବାକୁ ଆସିଛି; ଦଶମୁଖୀ ରାକ୍ଷସ ଶୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ।
ନ ଚ ସୀତାଂ ଦଶଗ୍ରୀଵଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଜନକାତ୍ମଜାମ୍। ବଦ୍ଧଂ ବଲଵତା ଵୈରମକ୍ଷଯଂ ରାଘଵେଣ ଚ
କିନ୍ତୁ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଶୀତାଙ୍କୁ ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅନନ୍ତ ଶତୃତା ରାଘବଙ୍କ ସହିତ ବନ୍ଧିଗଲା।
ଵୈଦେହୀଂ ପ୍ରାର୍ଥଯାନଂ ତଂ ଵିରାଧଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାକ୍ଷସମ୍। ହତମେକେନ ରାମେଣ ପର୍ଯାପ୍ତଂ ତନ୍ନିଦର୍ଶନମ୍
ଯେଉଁ ବେଳେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଚାହିଁଥିବା ରାକ୍ଷସ ବିରାଧକୁ ଏକା ରାମ ମାରିଦେଲେ, ସେହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଟିଏ ଚେତାବନୀ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା।
ଚତୁର୍ଦଶ ସହସ୍ରାଣି ରକ୍ଷସାଂ ଭୀମକର୍ମଣାମ୍। ନିହତାନି ଜନସ୍ଥାନେ ଶରୈରଗ୍ନିଶିଖୋପମୈଃ
ଜନସ୍ଥାନରେ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଚଉଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତୀରରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ।
ଖରଶ୍ଚ ନିହତଃ ସଂଖ୍ଯେ ଦୂଷଣସ୍ତ୍ରିଶିରାସ୍ତଥା। ଶରୈରାଦିତ୍ଯସଂକାଶୈଃ ପର୍ଯାପ୍ତଂ ତନ୍ନିଦର୍ଶନମ୍
ଖର, ଦୂଷଣ ଏବଂ ତ୍ରିଶିରା ଯୁଦ୍ଧରେ ରବିପ୍ରଭା ତୀରରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ; ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଟିଏ ଚେତାବନୀ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା।
ହତୋ ଯୋଜନବାହୁଶ୍ଚ କବନ୍ଧୋ ରୁଧିରାଶନଃ। କ୍ରୋଧାନ୍ନାଦଂ ନଦନ୍ ସୋଽଥ ପର୍ଯାପ୍ତଂ ତନ୍ନିଦର୍ଶନମ୍
ଏକ ଯୋଜନା ଲମ୍ବା ବାହୁ ଥିବା ରକ୍ତପିପାସୁ କବନ୍ଧକୁ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବାବେଳେ ମାରାଯାଇଥିଲେ; ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଟିଏ ଚେତାବନୀ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା।
ଜଘାନ ବଲିନଂ ରାମଃ ସହସ୍ରନଯନାତ୍ମଜମ୍। ଵାଲିନଂ ମେରୁସଂକାଶଂ ପର୍ଯାପ୍ତଂ ତନ୍ନିଦର୍ଶନମ୍
ସହସ୍ରନୟନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପର୍ବତ ମେରୁ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଲିକୁ ରାମ ମାରିଥିଲେ; ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଟିଏ ଚେତାବନୀ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା।
ଋଷ୍ଯମୂକେ ଵସଂଶ୍ଚୈଵ ଦୀନୋ ଭଗ୍ନମନୋରଥଃ। ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପ୍ରାପିତୋ ରାଜ୍ଯଂ ପର୍ଯାପ୍ତଂ ତନ୍ନିଦର୍ଶନମ୍
ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତରେ ବସିଥିବା, ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଫେରାଇ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଟିଏ ଚେତାବନୀ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା।
ଧର୍ମାର୍ଥସହିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ସର୍ଵେଷାଂ ରକ୍ଷସାଂ ହିତମ୍। ଯୁକ୍ତଂ ଵିଭୀଷଣେନୋକ୍ତଂ ମୋହାତ୍ ତସ୍ଯ ନ ରୋଚତେ
ଧର୍ମ ଓ ଉପକାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଭଳି ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଯାହା ବିଭୀଷଣ କହିଥିଲେ, ମୂଢ଼ତାରେ ରାବଣ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ ନାହିଁ।
ଵିଭୀଷଣଵଚଃ କୁର୍ଯାଦ୍ ଯଦି ସ୍ମ ଧନଦାନୁଜଃ। ଶ୍ମଶାନଭୂତା ଦୁଃଖାର୍ତା ନେଯଂ ଲଙ୍କା ଭଵିଷ୍ଯତି
ଯଦି କୁବେରଙ୍କ ଭାଇ ବିଭୀଷଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଥାନ୍ତେ, ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ନାଶର ଲଙ୍କା ଶ୍ମଶାନ ହେବାକୁ ପଡ଼ୁନଥାନ୍ତା।
କୁମ୍ଭକର୍ଣଂ ହତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵେଣ ମହାବଲମ୍। ଅତିକାଯଂ ଚ ଦୁର୍ମର୍ଷଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ହତଂ ତଦା। ପ୍ରିଯଂ ଚେନ୍ଦ୍ରଜିତଂ ପୁତ୍ରଂ ରାଵଣୋ ନାଵବୁଧ୍ଯତେ
ରାଘବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଳବନ୍ତ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଅତିକାୟ ମାରାଯିବା ଶୁଣି ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ରାବଣ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ମଧ୍ୟ ହାରାଇଗଲେ ବୋଲି ବୁଝିଲେ ନାହିଁ।
ମମ ପୁତ୍ରୋ ମମ ଭ୍ରାତା ମମ ଭର୍ତା ରଣେ ହତଃ। ଇତ୍ଯେଷ ଶ୍ରୂଯତେ ଶବ୍ଦୋ ରାକ୍ଷସୀନାଂ କୁଲେ କୁଲେ
‘ମୋର ପୁଅ, ମୋର ଭାଇ, ମୋର ସ୍ୱାମୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ମରିଗଲେ’—ଏହି ଦୁଃଖର ସ୍ୱର ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାକ୍ଷସୀ ଘରେ ଶୁଣାଯାଉଛି।
ରଥାଶ୍ଵନାଗାଶ୍ଚ ହତାସ୍ତତ୍ର ତତ୍ର ସହସ୍ରଶଃ। ରଣେ ରାମେଣ ଶୂରେଣ ହତାଶ୍ଚାପି ପଦାତଯଃ
ଏଠା ସେଠା ହଜାର ହଜାର ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି; ଏବଂ ଶୂର ରାମ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଦାତି ସେନାକୁ ମଧ୍ୟ ମାରିଦେଇଛନ୍ତି।
ରୁଦ୍ରୋ ଵା ଯଦି ଵା ଵିଷ୍ଣୁର୍ମହେନ୍ଦ୍ରୋ ଵା ଶତକ୍ରତୁଃ। ହନ୍ତି ନୋ ରାମରୂପେଣ ଯଦି ଵା ସ୍ଵଯମନ୍ତକଃ
ଏହି ହତ୍ୟା କି ରୁଦ୍ର, କି ବିଷ୍ଣୁ, କି ମହାବଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର, କିମ୍ବା ସ୍ୱୟଂ ମୃତ୍ୟୁ ଦେବତା ରାମଙ୍କ ରୂପ ଧରି କରୁଛନ୍ତି—ଏହା କିଏ ଜାଣେ।
ହତପ୍ରଵୀରା ରାମେଣ ନିରାଶା ଜୀଵିତେ ଵଯମ୍। ଅପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯୋ ଭଯସ୍ଯାନ୍ତମନାଥା ଵିଲପାମହେ
ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆମ ସମସ୍ତ ନାୟକ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ଆମେ ଜୀବନ ଉପରେ ଆଶା ହାରିଛୁ; ଭୟର ଶେଷ ଦେଖୁନାହିଁ, ରକ୍ଷାକାରୀ ବିହୀନ ହୋଇ କେବଳ କାନ୍ଦୁଛୁ।
ରାମହସ୍ତାଦ୍ ଦଶଗ୍ରୀଵଃ ଶୂରୋ ଦତ୍ତମହାଵରଃ। ଇଦଂ ଭଯଂ ମହାଘୋରଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ନ ବୁଦ୍ଧ୍ଯତେ
ଶୂର ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ, ଯିଏ ବଡ଼ ବର ପାଇଥିଲେ, ରାମଙ୍କ ହାତରୁ ଉପଜିଥିବା ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଗତିକୁ ବୁଝିପାରୁନାହାନ୍ତି।
ତଂ ନ ଦେଵା ନ ଗନ୍ଧର୍ଵା ନ ପିଶାଚା ନ ରାକ୍ଷସାଃ। ଉପସୃଷ୍ଟଂ ପରିତ୍ରାତୁଂ ଶକ୍ତା ରାମେଣ ସଂଯୁଗେ
ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମିତ ହେଲେ, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିଶାଚ କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସ—କେହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ବଞ୍ଚେଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ଉତ୍ପାତାଶ୍ଚାପି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ରାଵଣସ୍ଯ ରଣେ ରଣେ। କଥଯନ୍ତି ହି ରାମେଣ ରାଵଣସ୍ଯ ନିବର୍ହଣମ୍
ରାବଣଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖାଯାଉଛି; ଲୋକେ କହୁଛନ୍ତି ଯେ, ରାମ ରାବଣଙ୍କ ନାଶ କରିବେ।
ପିତାମହେନ ପ୍ରୀତେନ ଦେଵଦାନଵରାକ୍ଷସୈଃ। ରାଵଣସ୍ଯାଭଯଂ ଦତ୍ତଂ ମନୁଷ୍ଯେଭ୍ଯୋ ନ ଯାଚିତମ୍
ପ୍ରସନ୍ନ ପିତାମହ ଓ ଦେବତା, ଦାନବ ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନେ ମିଶି ରାବଣଙ୍କୁ ଭୟରହିତତା ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଏହି ଅନୁଗ୍ରହ ଚାହିଲେ ନାହିଁ।
ତଦିଦଂ ମାନୁଷଂ ମନ୍ଯେ ପ୍ରାପ୍ତଂ ନିଃସଂଶଯଂ ଭଯମ୍। ଜୀଵିତାନ୍ତକରଂ ଘୋରଂ ରକ୍ଷସାଂ ରାଵଣସ୍ଯ ଚ
ତେଣୁ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ଭୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଠାରୁ ଆସିଛି—ଏହା ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଯେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ଓ ରାବଣଙ୍କର ଜୀବନର ଶେଷ ହେବ।
ପୀଡ୍ଯମାନାସ୍ତୁ ବଲିନା ଵରଦାନେନ ରକ୍ଷସା। ଦୀପ୍ତୈସ୍ତପୋଭିର୍ଵିବୁଧାଃ ପିତାମହମପୂଜଯନ୍
ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ ପ୍ରାପ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଇ, ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରି ପିତାମହଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ।
ଦେଵତାନାଂ ହିତାର୍ଥାଯ ମହାତ୍ମା ଵୈ ପିତାମହଃ। ଉଵାଚ ଦେଵତାସ୍ତୁଷ୍ଟ ଇଦଂ ସର୍ଵା ମହଦ୍ଵଚଃ
ଦେବତାମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ, ମହାତ୍ମା ପିତାମହ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଏହି ମହାନ କଥା କହିଲେ।