ଦିଵସସ୍ଯାଷ୍ଟଭାଗେନ ଶରୈରଗ୍ନିଶିଖୋପମୈଃ। ହତାନ୍ଯେକେନ ରାମେଣ ରକ୍ଷସାଂ କାମରୂପିଣାମ୍
ଏକ ଦିନର ଏକ ଅଷ୍ଟମାଂଶ ମଧ୍ୟରେ, ରାମ ଏକାକୀ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଇଚ୍ଛାରୂପୀ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ବଧ କଲେ।
ତେ ହତାଶ୍ଵା ହତରଥାଃ ଶାନ୍ତା ଵିମଥିତଧ୍ଵଜାଃ। ଅଭିପେତୁଃ ପୁରୀଂ ଲଙ୍କାଂ ହତଶେଷା ନିଶାଚରାଃ
ଘୋଡ଼ା ମୃତ, ରଥ ଭଙ୍ଗ, ପତାକା ଚୁର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦଳ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଅବଶିଷ୍ଟ ନିଶାଚରମାନେ ଲଂକା ପୁରୀକୁ ପଳାଇଗଲେ।
ହତୈର୍ଗଜପଦାତ୍ଯଶ୍ଵୈସ୍ତଦ୍ ବଭୂଵ ରଣାଜିରମ୍। ଆକ୍ରୀଡଭୂମିଃ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ଯ ରୁଦ୍ରସ୍ଯେଵ ମହାତ୍ମନଃ
ହାତୀ, ପଦାତି ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ମୃତ ହେବାରୁ ସେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ରୁଦ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧ ର ଖେଳସ୍ଥଳୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତତୋ ଦେଵାଃ ସଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ପରମର୍ଷଯଃ। ସାଧୁ ସାଧ୍ଵିତି ରାମସ୍ଯ ତତ୍ କର୍ମ ସମପୂଜଯନ୍
ତାପରେ ଦେବତାମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ମହାଋଷିମାନେ ରାମଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକୁ 'ଭଲ କଲେ! ଭଲ କଲେ!' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚ ତଦା ରାମଃ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ତରମ୍। ଵିଭୀଷଣଂ ଚ ଧର୍ମାତ୍ମା ହନୂମନ୍ତଂ ଚ ଵାନରମ୍
ତାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସୁଗ୍ରୀବ, ବିଭୀଷଣ ଓ ହନୁମାନଙ୍କୁ ସେଇ ସମୟରେ କଥା କହିଲେ।
ଜାମ୍ବଵନ୍ତଂ ହରିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ମୈନ୍ଦଂ ଦ୍ଵିଵିଦମେଵ ଚ। ଏତଦସ୍ତ୍ରବଲଂ ଦିଵ୍ଯଂ ମମ ଵା ତ୍ର୍ଯମ୍ବକସ୍ଯ ଵା
ଜାମ୍ବବାନ, ବନରାଜ ମଇନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱିବିଦଙ୍କୁ ରାମ କହିଲେ: 'ଏହି ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରଶକ୍ତି କିମ୍ବା ମୋର, କିମ୍ବା ତ୍ରୟମ୍ବକଙ୍କର।'
ନିହତ୍ଯ ତାଂ ରାକ୍ଷସରାଜଵାହିନୀଂ ରାମସ୍ତଦା ଶକ୍ରସମୋ ମହାତ୍ମା। ଅସ୍ତ୍ରେଷୁ ଶସ୍ତ୍ରେଷୁ ଜିତକ୍ଲମଶ୍ଚ ସଂସ୍ତୂଯତେ ଦେଵଗଣୈଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟୈଃ
ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ସେନାକୁ ବିନାଶ କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ମହାତ୍ମା ରାମ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶସ୍ତ୍ରରେ କ୍ଲାନ୍ତିହୀନ ଥିଲେ, ଏବଂ ଖୁସି ଦେବଗଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ।
thumb|ଚତୁର୍ନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଚଉନବେଁ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତାନି ନାଗସହସ୍ରାଣି ସାରୋହାଣି ଚ ଵାଜିନାମ୍। ରଥାନାଂ ତ୍ଵଗ୍ନିଵର୍ଣାନାଂ ସଧ୍ଵଜାନାଂ ସହସ୍ରଶଃ
ସେହି ହଜାର ହଜାର ହାତୀ, ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ଘୋଡ଼ା ଓ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ପତାକାସହିତ ରଥମାନେ—
ରାକ୍ଷସାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଗଦାପରିଘଯୋଧିନାମ୍। କାଞ୍ଚନଧ୍ଵଜଚିତ୍ରାଣାଂ ଶୂରାଣାଂ କାମରୂପିଣାମ୍
ହଜାର ହଜାର ଗଦା ଓ ଲୋହ ଗଦାଧାରୀ, ସୁନାର ପତାକା ଲାଗାଇଥିବା, ସୂର୍ଯ୍ୟବନ୍ଦ, ଇଚ୍ଛାରୂପୀ ରାକ୍ଷସମାନେ—
ନିହତାନି ଶରୈର୍ଦୀପ୍ତୈସ୍ତପ୍ତକାଞ୍ଚନଭୂଷଣୈଃ। ରାଵଣେନ ପ୍ରଯୁକ୍ତାନି ରାମେଣାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣା
ଏସବୁ, ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ, ରାମଙ୍କ ଅକ୍ଲାନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତପ୍ତ ସୁନା ଭୂଷିତ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତୀର ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଗଲା।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତା ହତଶେଷା ନିଶାଚରାଃ। ରାକ୍ଷସ୍ଯଶ୍ଚ ସମାଗମ୍ଯ ଦୀନାଶ୍ଚିନ୍ତାପରିପ୍ଲୁତାଃ
ଏହା ଦେଖି ଓ ଶୁଣି, ଅବଶିଷ୍ଟ ନିଶାଚରମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ।
ଵିଧଵା ହତପୁତ୍ରାଶ୍ଚ କ୍ରୋଶନ୍ତ୍ଯୋ ହତବାନ୍ଧଵାଃ। ରାକ୍ଷସ୍ଯଃ ସହ ସଂଗମ୍ଯ ଦୁଃଖାର୍ତାଃ ପର୍ଯଦେଵଯନ୍
ବିଧବା, ପୁଅ ହରାଇଥିବା ଓ ବନ୍ଧୁ ହରାଇଥିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ, ଦୁଃଖରେ ଏକଠା ହୋଇ, କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
କଥଂ ଶୂର୍ପଣଖା ଵୃଦ୍ଧା କରାଲା ନିର୍ଣତୋଦରୀ। ଆସସାଦ ଵନେ ରାମଂ କଂଦର୍ପସମରୂପିଣମ୍
ବୟସ୍କ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଚାପିଯାଇଥିବା ପେଟ ଥିବା ଶୂର୍ପଣଖା କିପରି ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ କାମଦେବ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଦେଖିଥିଲେ?
ସୁକୁମାରଂ ମହାସତ୍ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଭୂତହିତେ ରତମ୍। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲୋକଵଧ୍ଯା ସା ହୀନରୂପା ପ୍ରକାମିତା
ସେ ନାରୀ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୁଖ୍ୟାତ, ରୂପହୀନ ଓ ଲଜ୍ଜାହୀନ, ସେ ମହାସତ୍ତ୍ୱ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲରେ ଲାଗିଥିବା ମୃଦୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି—
କଥଂ ସର୍ଵଗୁଣୈର୍ହୀନା ଗୁଣଵନ୍ତଂ ମହୌଜସମ୍। ସୁମୁଖଂ ଦୁର୍ମୁଖୀ ରାମଂ କାମଯାମାସ ରାକ୍ଷସୀ
ସମସ୍ତ ଗୁଣରୁ ବଞ୍ଚିତ, କୁରୂପ ମୁହଁ ଥିବା ସେ ରାକ୍ଷସୀ କିପରି ସୁମୁଖ, ଗୁଣବାନ୍, ମହାପ୍ରଭାବୀ ରାମଙ୍କୁ ଚାହିଲେ?
ଜନସ୍ଯାସ୍ଯାଲ୍ପଭାଗ୍ଯତ୍ଵାଦ୍ ଵଲିନୀ ଶ୍ଵେତମୂର୍ଧଜା। ଅକାର୍ଯମପହାସ୍ଯଂ ଚ ସର୍ଵଲୋକଵିଗର୍ହିତମ୍
ତାଙ୍କର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରୁ, ଚାମ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଓ ସ୍ୱେତ କେଶ ଥିବା ସେ ଅନୁଚିତ ଓ ହାସ୍ୟସ୍ପଦ କାମ କଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ।
ରାକ୍ଷସାନାଂ ଵିନାଶାଯ ଦୂଷଣସ୍ଯ ଖରସ୍ଯ ଚ। ଚକାରାପ୍ରତିରୂପା ସା ରାଘଵସ୍ଯ ପ୍ରଧର୍ଷଣମ୍
ରାକ୍ଷସ, ଦୂଷଣ ଓ ଖରଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ, ଅଯୋଗ୍ୟ ଥିବା ସେ ରାକ୍ଷସୀ ରାଘବଙ୍କୁ ରୋଷିତ କଲେ।
ତନ୍ନିମିତ୍ତମିଦଂ ଵୈରଂ ରାଵଣେନ କୃତଂ ମହତ୍। ଵଧାଯ ସୀତା ସାଽଽନୀତା ଦଶଗ୍ରୀଵେଣ ରକ୍ଷସା
ଏହି କାରଣରୁ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଶତୃତା ହେବାକୁ ଆସିଛି; ଦଶମୁଖୀ ରାକ୍ଷସ ଶୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ।
ନ ଚ ସୀତାଂ ଦଶଗ୍ରୀଵଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଜନକାତ୍ମଜାମ୍। ବଦ୍ଧଂ ବଲଵତା ଵୈରମକ୍ଷଯଂ ରାଘଵେଣ ଚ
କିନ୍ତୁ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଶୀତାଙ୍କୁ ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅନନ୍ତ ଶତୃତା ରାଘବଙ୍କ ସହିତ ବନ୍ଧିଗଲା।
ଵୈଦେହୀଂ ପ୍ରାର୍ଥଯାନଂ ତଂ ଵିରାଧଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାକ୍ଷସମ୍। ହତମେକେନ ରାମେଣ ପର୍ଯାପ୍ତଂ ତନ୍ନିଦର୍ଶନମ୍
ଯେଉଁ ବେଳେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଚାହିଁଥିବା ରାକ୍ଷସ ବିରାଧକୁ ଏକା ରାମ ମାରିଦେଲେ, ସେହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଟିଏ ଚେତାବନୀ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା।
ଚତୁର୍ଦଶ ସହସ୍ରାଣି ରକ୍ଷସାଂ ଭୀମକର୍ମଣାମ୍। ନିହତାନି ଜନସ୍ଥାନେ ଶରୈରଗ୍ନିଶିଖୋପମୈଃ
ଜନସ୍ଥାନରେ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଚଉଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତୀରରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ।
ଖରଶ୍ଚ ନିହତଃ ସଂଖ୍ଯେ ଦୂଷଣସ୍ତ୍ରିଶିରାସ୍ତଥା। ଶରୈରାଦିତ୍ଯସଂକାଶୈଃ ପର୍ଯାପ୍ତଂ ତନ୍ନିଦର୍ଶନମ୍
ଖର, ଦୂଷଣ ଏବଂ ତ୍ରିଶିରା ଯୁଦ୍ଧରେ ରବିପ୍ରଭା ତୀରରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ; ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଟିଏ ଚେତାବନୀ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା।
ହତୋ ଯୋଜନବାହୁଶ୍ଚ କବନ୍ଧୋ ରୁଧିରାଶନଃ। କ୍ରୋଧାନ୍ନାଦଂ ନଦନ୍ ସୋଽଥ ପର୍ଯାପ୍ତଂ ତନ୍ନିଦର୍ଶନମ୍
ଏକ ଯୋଜନା ଲମ୍ବା ବାହୁ ଥିବା ରକ୍ତପିପାସୁ କବନ୍ଧକୁ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବାବେଳେ ମାରାଯାଇଥିଲେ; ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଟିଏ ଚେତାବନୀ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା।
ଜଘାନ ବଲିନଂ ରାମଃ ସହସ୍ରନଯନାତ୍ମଜମ୍। ଵାଲିନଂ ମେରୁସଂକାଶଂ ପର୍ଯାପ୍ତଂ ତନ୍ନିଦର୍ଶନମ୍
ସହସ୍ରନୟନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପର୍ବତ ମେରୁ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଲିକୁ ରାମ ମାରିଥିଲେ; ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଟିଏ ଚେତାବନୀ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା।
ଋଷ୍ଯମୂକେ ଵସଂଶ୍ଚୈଵ ଦୀନୋ ଭଗ୍ନମନୋରଥଃ। ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପ୍ରାପିତୋ ରାଜ୍ଯଂ ପର୍ଯାପ୍ତଂ ତନ୍ନିଦର୍ଶନମ୍
ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତରେ ବସିଥିବା, ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଫେରାଇ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଟିଏ ଚେତାବନୀ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା।
ଧର୍ମାର୍ଥସହିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ସର୍ଵେଷାଂ ରକ୍ଷସାଂ ହିତମ୍। ଯୁକ୍ତଂ ଵିଭୀଷଣେନୋକ୍ତଂ ମୋହାତ୍ ତସ୍ଯ ନ ରୋଚତେ
ଧର୍ମ ଓ ଉପକାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଭଳି ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଯାହା ବିଭୀଷଣ କହିଥିଲେ, ମୂଢ଼ତାରେ ରାବଣ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ ନାହିଁ।
ଵିଭୀଷଣଵଚଃ କୁର୍ଯାଦ୍ ଯଦି ସ୍ମ ଧନଦାନୁଜଃ। ଶ୍ମଶାନଭୂତା ଦୁଃଖାର୍ତା ନେଯଂ ଲଙ୍କା ଭଵିଷ୍ଯତି
ଯଦି କୁବେରଙ୍କ ଭାଇ ବିଭୀଷଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଥାନ୍ତେ, ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ନାଶର ଲଙ୍କା ଶ୍ମଶାନ ହେବାକୁ ପଡ଼ୁନଥାନ୍ତା।
କୁମ୍ଭକର୍ଣଂ ହତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵେଣ ମହାବଲମ୍। ଅତିକାଯଂ ଚ ଦୁର୍ମର୍ଷଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ହତଂ ତଦା। ପ୍ରିଯଂ ଚେନ୍ଦ୍ରଜିତଂ ପୁତ୍ରଂ ରାଵଣୋ ନାଵବୁଧ୍ଯତେ
ରାଘବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଳବନ୍ତ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଅତିକାୟ ମାରାଯିବା ଶୁଣି ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ରାବଣ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ମଧ୍ୟ ହାରାଇଗଲେ ବୋଲି ବୁଝିଲେ ନାହିଁ।
ମମ ପୁତ୍ରୋ ମମ ଭ୍ରାତା ମମ ଭର୍ତା ରଣେ ହତଃ। ଇତ୍ଯେଷ ଶ୍ରୂଯତେ ଶବ୍ଦୋ ରାକ୍ଷସୀନାଂ କୁଲେ କୁଲେ
‘ମୋର ପୁଅ, ମୋର ଭାଇ, ମୋର ସ୍ୱାମୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ମରିଗଲେ’—ଏହି ଦୁଃଖର ସ୍ୱର ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାକ୍ଷସୀ ଘରେ ଶୁଣାଯାଉଛି।