ପ୍ରହରନ୍ତଂ ଶରୀରେଷୁ ନ ତେ ପଶ୍ଯନ୍ତି ରାଘଵମ୍। ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ଭୂତାତ୍ମାନମିଵ ପ୍ରଜାଃ
ରାଘବ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେନି, ଯେପରି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ବସିଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ।
ଏଷ ହନ୍ତି ଗଜାନୀକମେଷ ହନ୍ତି ମହାରଥାନ୍। ଏଷ ହନ୍ତି ଶରୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଃ ପଦାତୀନ୍ ଵାଜିଭିଃ ସହ
ଏହି ଜଣେ ହାତୀ ସେନାକୁ ମାରୁଛନ୍ତି, ଏହି ଜଣେ ବଡ଼ ରଥୀମାନେକୁ ମାରୁଛନ୍ତି, ଏହି ଜଣେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ପଦାତି ଓ ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ମାରୁଛନ୍ତି।
ଇତି ତେ ରାକ୍ଷସାଃ ସର୍ଵେ ରାମସ୍ଯ ସଦୃଶାନ୍ ରଣେ। ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ କୁପିତା ଜଘ୍ନୁଃ ସାଦୃଶ୍ଯାଦ୍ ରାଘଵସ୍ଯ ତୁ
ଏଭଳି ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ରାମଙ୍କ ସଦୃଶ ଭାବି ଏକାଉଁଠି ରାଗରେ ଆଘାତ କରିଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ଏକାଉଁଠିକୁ ରାଘବ ଭାବି ଭ୍ରମିତ ହେଇଥିଲେ।
ନ ତେ ଦଦୃଶିରେ ରାମଂ ଦହନ୍ତମପି ଵାହିନୀମ୍। ମୋହିତାଃ ପରମାସ୍ତ୍ରେଣ ଗାନ୍ଧର୍ଵେଣ ମହାତ୍ମନା
ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେନି, ଯଦିଓ ସେ ସେନାକୁ ଦହିଦେଉଥିଲେ, କାରଣ ମହାନ ଆତ୍ମା ଗାନ୍ଧର୍ବ ଅସ୍ତ୍ରର ମାୟାରେ ସେମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲେ।
ତେ ତୁ ରାମସହସ୍ରାଣି ରଣେ ପଶ୍ଯନ୍ତି ରାକ୍ଷସାଃ। ପୁନଃ ପଶ୍ଯନ୍ତି କାକୁତ୍ସ୍ଥମେକମେଵ ମହାହଵେ
ତଥାପି ରାକ୍ଷସମାନେ ଯୁଦ୍ଧମଞ୍ଚରେ ହଜାର ହଜାର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ପୁଣି ମହାସଂଗ୍ରାମରେ କେବଳ ଏକ ମାତ୍ର କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
ଭ୍ରମନ୍ତୀଂ କାଞ୍ଚନୀଂ କୋଟିଂ କାର୍ମୁକସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ଅଲାତଚକ୍ରପ୍ରତିମାଂ ଦଦୃଶୁସ୍ତେ ନ ରାଘଵମ୍
ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ମହାନ ଧନୁର୍ଧରଙ୍କ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ସୁନା ଚକ୍ର, ଯାହା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଚକ୍ର ପରି ଲାଗୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେନି।
ଶରୀରନାଭି ସତ୍ତ୍ଵାର୍ଚିଃ ଶରାରଂ ନେମିକାର୍ମୁକମ୍। ଜ୍ଯାଘୋଷତଲନିର୍ଘୋଷଂ ତେଜୋବୁଦ୍ଧିଗୁଣପ୍ରଭମ୍
ଏହି ଚକ୍ରର ନାଭି ଦେହ, ତାହାର ଆଲୋକ ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ତୀରମାନେ ତାଳ, ଧନୁଷ ଚକ୍ରର ଧାର, ତାଣିର ଶବ୍ଦ ଗଞ୍ଜନା, ତେଜ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଶକ୍ତିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଚମକୁଥିଲା।
ଦିଵ୍ଯାସ୍ତ୍ରଗୁଣପର୍ଯନ୍ତଂ ନିଘ୍ନନ୍ତଂ ଯୁଧି ରାକ୍ଷସାନ୍। ଦଦୃଶୂ ରାମଚକ୍ରଂ ତତ୍ କାଲଚକ୍ରମିଵ ପ୍ରଜାଃ
ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରର ଗୁଣରେ ଘେରାଯାଇଥିବା ସେଇ ରାମ ଚକ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ମାରୁଥିଲା, ଏହା ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ କାଳଚକ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଅନୀକଂ ଦଶସାହସ୍ରଂ ରଥାନାଂ ଵାତରଂହସାମ୍। ଅଷ୍ଟାଦଶ ସହସ୍ରାଣି କୁଞ୍ଜରାଣାଂ ତରସ୍ଵିନାମ୍
ଦଶ ହଜାର ବାୟୁ ବେଗର ରଥ ଓ ଅଠାର ହଜାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀ—
ଚତୁର୍ଦଶ ସହସ୍ରାଣି ସାରୋହାଣାଂ ଚ ଵାଜିନାମ୍। ପୂର୍ଣେ ଶତସହସ୍ରେ ଦ୍ଵେ ରାକ୍ଷସାନାଂ ପଦାତିନାମ୍
ଚଉଦ ହଜାର ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ସେନା ଓ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ରାକ୍ଷସ ପଦାତି—
ଦିଵସସ୍ଯାଷ୍ଟଭାଗେନ ଶରୈରଗ୍ନିଶିଖୋପମୈଃ। ହତାନ୍ଯେକେନ ରାମେଣ ରକ୍ଷସାଂ କାମରୂପିଣାମ୍
ଏକ ଦିନର ଏକ ଅଷ୍ଟମାଂଶ ମଧ୍ୟରେ, ରାମ ଏକାକୀ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଇଚ୍ଛାରୂପୀ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ବଧ କଲେ।
ତେ ହତାଶ୍ଵା ହତରଥାଃ ଶାନ୍ତା ଵିମଥିତଧ୍ଵଜାଃ। ଅଭିପେତୁଃ ପୁରୀଂ ଲଙ୍କାଂ ହତଶେଷା ନିଶାଚରାଃ
ଘୋଡ଼ା ମୃତ, ରଥ ଭଙ୍ଗ, ପତାକା ଚୁର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦଳ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଅବଶିଷ୍ଟ ନିଶାଚରମାନେ ଲଂକା ପୁରୀକୁ ପଳାଇଗଲେ।
ହତୈର୍ଗଜପଦାତ୍ଯଶ୍ଵୈସ୍ତଦ୍ ବଭୂଵ ରଣାଜିରମ୍। ଆକ୍ରୀଡଭୂମିଃ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ଯ ରୁଦ୍ରସ୍ଯେଵ ମହାତ୍ମନଃ
ହାତୀ, ପଦାତି ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ମୃତ ହେବାରୁ ସେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ରୁଦ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧ ର ଖେଳସ୍ଥଳୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତତୋ ଦେଵାଃ ସଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ପରମର୍ଷଯଃ। ସାଧୁ ସାଧ୍ଵିତି ରାମସ୍ଯ ତତ୍ କର୍ମ ସମପୂଜଯନ୍
ତାପରେ ଦେବତାମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ମହାଋଷିମାନେ ରାମଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକୁ 'ଭଲ କଲେ! ଭଲ କଲେ!' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚ ତଦା ରାମଃ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ତରମ୍। ଵିଭୀଷଣଂ ଚ ଧର୍ମାତ୍ମା ହନୂମନ୍ତଂ ଚ ଵାନରମ୍
ତାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସୁଗ୍ରୀବ, ବିଭୀଷଣ ଓ ହନୁମାନଙ୍କୁ ସେଇ ସମୟରେ କଥା କହିଲେ।
ଜାମ୍ବଵନ୍ତଂ ହରିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ମୈନ୍ଦଂ ଦ୍ଵିଵିଦମେଵ ଚ। ଏତଦସ୍ତ୍ରବଲଂ ଦିଵ୍ଯଂ ମମ ଵା ତ୍ର୍ଯମ୍ବକସ୍ଯ ଵା
ଜାମ୍ବବାନ, ବନରାଜ ମଇନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱିବିଦଙ୍କୁ ରାମ କହିଲେ: 'ଏହି ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରଶକ୍ତି କିମ୍ବା ମୋର, କିମ୍ବା ତ୍ରୟମ୍ବକଙ୍କର।'
ନିହତ୍ଯ ତାଂ ରାକ୍ଷସରାଜଵାହିନୀଂ ରାମସ୍ତଦା ଶକ୍ରସମୋ ମହାତ୍ମା। ଅସ୍ତ୍ରେଷୁ ଶସ୍ତ୍ରେଷୁ ଜିତକ୍ଲମଶ୍ଚ ସଂସ୍ତୂଯତେ ଦେଵଗଣୈଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟୈଃ
ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ସେନାକୁ ବିନାଶ କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ମହାତ୍ମା ରାମ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶସ୍ତ୍ରରେ କ୍ଲାନ୍ତିହୀନ ଥିଲେ, ଏବଂ ଖୁସି ଦେବଗଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ।
thumb|ଚତୁର୍ନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଚଉନବେଁ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତାନି ନାଗସହସ୍ରାଣି ସାରୋହାଣି ଚ ଵାଜିନାମ୍। ରଥାନାଂ ତ୍ଵଗ୍ନିଵର୍ଣାନାଂ ସଧ୍ଵଜାନାଂ ସହସ୍ରଶଃ
ସେହି ହଜାର ହଜାର ହାତୀ, ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ଘୋଡ଼ା ଓ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ପତାକାସହିତ ରଥମାନେ—
ରାକ୍ଷସାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଗଦାପରିଘଯୋଧିନାମ୍। କାଞ୍ଚନଧ୍ଵଜଚିତ୍ରାଣାଂ ଶୂରାଣାଂ କାମରୂପିଣାମ୍
ହଜାର ହଜାର ଗଦା ଓ ଲୋହ ଗଦାଧାରୀ, ସୁନାର ପତାକା ଲାଗାଇଥିବା, ସୂର୍ଯ୍ୟବନ୍ଦ, ଇଚ୍ଛାରୂପୀ ରାକ୍ଷସମାନେ—
ନିହତାନି ଶରୈର୍ଦୀପ୍ତୈସ୍ତପ୍ତକାଞ୍ଚନଭୂଷଣୈଃ। ରାଵଣେନ ପ୍ରଯୁକ୍ତାନି ରାମେଣାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣା
ଏସବୁ, ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ, ରାମଙ୍କ ଅକ୍ଲାନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତପ୍ତ ସୁନା ଭୂଷିତ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତୀର ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଗଲା।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତା ହତଶେଷା ନିଶାଚରାଃ। ରାକ୍ଷସ୍ଯଶ୍ଚ ସମାଗମ୍ଯ ଦୀନାଶ୍ଚିନ୍ତାପରିପ୍ଲୁତାଃ
ଏହା ଦେଖି ଓ ଶୁଣି, ଅବଶିଷ୍ଟ ନିଶାଚରମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ।
ଵିଧଵା ହତପୁତ୍ରାଶ୍ଚ କ୍ରୋଶନ୍ତ୍ଯୋ ହତବାନ୍ଧଵାଃ। ରାକ୍ଷସ୍ଯଃ ସହ ସଂଗମ୍ଯ ଦୁଃଖାର୍ତାଃ ପର୍ଯଦେଵଯନ୍
ବିଧବା, ପୁଅ ହରାଇଥିବା ଓ ବନ୍ଧୁ ହରାଇଥିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ, ଦୁଃଖରେ ଏକଠା ହୋଇ, କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
କଥଂ ଶୂର୍ପଣଖା ଵୃଦ୍ଧା କରାଲା ନିର୍ଣତୋଦରୀ। ଆସସାଦ ଵନେ ରାମଂ କଂଦର୍ପସମରୂପିଣମ୍
ବୟସ୍କ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଚାପିଯାଇଥିବା ପେଟ ଥିବା ଶୂର୍ପଣଖା କିପରି ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ କାମଦେବ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଦେଖିଥିଲେ?
ସୁକୁମାରଂ ମହାସତ୍ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଭୂତହିତେ ରତମ୍। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲୋକଵଧ୍ଯା ସା ହୀନରୂପା ପ୍ରକାମିତା
ସେ ନାରୀ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୁଖ୍ୟାତ, ରୂପହୀନ ଓ ଲଜ୍ଜାହୀନ, ସେ ମହାସତ୍ତ୍ୱ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲରେ ଲାଗିଥିବା ମୃଦୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି—
କଥଂ ସର୍ଵଗୁଣୈର୍ହୀନା ଗୁଣଵନ୍ତଂ ମହୌଜସମ୍। ସୁମୁଖଂ ଦୁର୍ମୁଖୀ ରାମଂ କାମଯାମାସ ରାକ୍ଷସୀ
ସମସ୍ତ ଗୁଣରୁ ବଞ୍ଚିତ, କୁରୂପ ମୁହଁ ଥିବା ସେ ରାକ୍ଷସୀ କିପରି ସୁମୁଖ, ଗୁଣବାନ୍, ମହାପ୍ରଭାବୀ ରାମଙ୍କୁ ଚାହିଲେ?
ଜନସ୍ଯାସ୍ଯାଲ୍ପଭାଗ୍ଯତ୍ଵାଦ୍ ଵଲିନୀ ଶ୍ଵେତମୂର୍ଧଜା। ଅକାର୍ଯମପହାସ୍ଯଂ ଚ ସର୍ଵଲୋକଵିଗର୍ହିତମ୍
ତାଙ୍କର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରୁ, ଚାମ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଓ ସ୍ୱେତ କେଶ ଥିବା ସେ ଅନୁଚିତ ଓ ହାସ୍ୟସ୍ପଦ କାମ କଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ।
ରାକ୍ଷସାନାଂ ଵିନାଶାଯ ଦୂଷଣସ୍ଯ ଖରସ୍ଯ ଚ। ଚକାରାପ୍ରତିରୂପା ସା ରାଘଵସ୍ଯ ପ୍ରଧର୍ଷଣମ୍
ରାକ୍ଷସ, ଦୂଷଣ ଓ ଖରଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ, ଅଯୋଗ୍ୟ ଥିବା ସେ ରାକ୍ଷସୀ ରାଘବଙ୍କୁ ରୋଷିତ କଲେ।
ତନ୍ନିମିତ୍ତମିଦଂ ଵୈରଂ ରାଵଣେନ କୃତଂ ମହତ୍। ଵଧାଯ ସୀତା ସାଽଽନୀତା ଦଶଗ୍ରୀଵେଣ ରକ୍ଷସା
ଏହି କାରଣରୁ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଶତୃତା ହେବାକୁ ଆସିଛି; ଦଶମୁଖୀ ରାକ୍ଷସ ଶୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ।
ନ ଚ ସୀତାଂ ଦଶଗ୍ରୀଵଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଜନକାତ୍ମଜାମ୍। ବଦ୍ଧଂ ବଲଵତା ଵୈରମକ୍ଷଯଂ ରାଘଵେଣ ଚ
କିନ୍ତୁ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଶୀତାଙ୍କୁ ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅନନ୍ତ ଶତୃତା ରାଘବଙ୍କ ସହିତ ବନ୍ଧିଗଲା।