ଵେଦଵିଦ୍ଯାଵ୍ରତସ୍ନାତଃ ସ୍ଵକର୍ମନିରତସ୍ତଥା। ସ୍ତ୍ରିଯଃ କସ୍ମାଦ୍ ଵଧଂ ଵୀର ମନ୍ଯସେ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵର
'ତୁମେ ବେଦ ଜାଣିଛ, ବ୍ରତ ଓ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ; ତେବେ, ହେ ରାକ୍ଷସନାଥ, ତୁମେ ଜଣେ ନାରୀଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ କାହିଁକି ଭାବୁଛ?'
ମୈଥିଲୀଂ ରୂପସମ୍ପନ୍ନାଂ ପ୍ରତ୍ଯଵେକ୍ଷସ୍ଵ ପାର୍ଥିଵ। ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ସହାସ୍ମାଭିରାହଵେ କ୍ରୋଧମୁତ୍ସୃଜ
'ମୈଥିଳୀ ଯେଉଁଠି ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖ, ହେ ରାଜା; ଆମେ ସମେତ ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବା; ତୁମେ କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼।'
ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥାନଂ ତ୍ଵମଦ୍ଯୈଵ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷଚତୁର୍ଦଶୀ। କୃତ୍ଵା ନିର୍ଯାହ୍ଯମାଵାସ୍ଯାଂ ଵିଜଯାଯ ବଲୈର୍ଵୃତଃ
ଆଜି କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ତୁମେ ଉଠିବାକୁ ଚାହିଁବ। ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନେ ସେନା ସହିତ ବାହାରିବା ଓ ବିଜୟ ଲାଗି ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
ଶୂରୋ ଧୀମାନ୍ ରଥୀ ଖଡ୍ଗୀ ରଥପ୍ରଵରମାସ୍ଥିତଃ। ହତ୍ଵା ଦାଶରଥିଂ ରାମଂ ଭଵାନ୍ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯତି ମୈଥିଲୀମ୍
ତୁମେ ସୂର୍ଵୀର, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ରଥ ଚଳାଇବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ହାତରେ ତଳୱାର ଧରି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ରଥ ଉପରେ ବସିଛ। ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଲେ, ତୁମେ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ପାଇପାରିବ।
ସ ତଦ୍ ଦୁରାତ୍ମା ସୁହୃଦା ନିଵେଦିତଂ ଵଚଃ ସୁଧର୍ମ୍ଯଂ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ରାଵଣଃ। ଗୃହଂ ଜଗାମାଥ ତତଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ପୁନଃ ସଭାଂ ଚ ପ୍ରଯଯୌ ସୁହୃଦ୍ଵୃତଃ
ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ରାବଣ, ବନ୍ଧୁଙ୍କର ଭଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର କଥା ଗ୍ରହଣ କରି, ଘରକୁ ଗଲେ। ପରେ ଶକ୍ତି ସହିତ ପୁନି ସଭାକୁ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ଘେରି ଯାଇଲେ।
thumb|ତ୍ରିନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶୁଣ, ଏହା ହେଉଛି ତିରାନବେଁ ସର୍ଗ।
ସ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ସଭାଂ ରାଜା ଦୀନଃ ପରମଦୁଃଖିତଃ। ନିଷସାଦାସନେ ମୁଖ୍ଯେ ସିଂହଃ କ୍ରୁଦ୍ଧ ଇଵ ଶ୍ଵସନ୍
ସେ ରାଜା, ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ମନମରା ହୋଇ, ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ମୁଖ୍ୟ ଆସନରେ ବସିଲେ, ଯେପରି ରାଗରେ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ସିଂହ।
ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚ ସ ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ବଲମୁଖ୍ଯାନ୍ ମହାବଲଃ। ରାଵଣଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯଂ ପୁତ୍ରଵ୍ଯସନକର୍ଶିତଃ
ପୁଅର ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ, ହାତ ଜୋଡି ସମସ୍ତ ବଳପ୍ରଧାନମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ:
ସର୍ଵେ ଭଵନ୍ତଃ ସର୍ଵେଣ ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵେନ ସମାଵୃତାଃ। ନିର୍ଯାନ୍ତୁ ରଥସଙ୍ଘୈଶ୍ଚ ପାଦାତୈଶ୍ଚୋପଶୋଭିତାଃ
ସମସ୍ତେ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡା ସହିତ, ରଥ ଓ ପଦାତି ଦଳରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ବାହାରିଯାଅ।
ଏକଂ ରାମଂ ପରିକ୍ଷିପ୍ଯ ସମରେ ହନ୍ତୁମର୍ହଥ। ଵର୍ଷନ୍ତଃ ଶରଵର୍ଷାଣି ପ୍ରାଵୃଟ୍କାଲ ଇଵାମ୍ବୁଦାଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକାକି ରାମଙ୍କୁ ଘେରି, ବର୍ଷାକାଳର ମେଘମାନେ ପରି ତୀର ବର୍ଷା କରି, ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କର।
ଅଥଵାହଂ ଶରୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ଭିନ୍ନଗାତ୍ରଂ ମହାହଵେ। ଭଵଦ୍ଭିଃ ଶ୍ଵୋ ନିହନ୍ତାସ୍ମି ରାମଂ ଲୋକସ୍ଯ ପଶ୍ଯତଃ
ନାହିଁଲେ, ଆସନ୍ତାକାଲି ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ତୁମେ ମୋତେ ଆଘାତ କରି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜେ ରାମଙ୍କୁ ମାରିଦେବି।
ଇତ୍ଯେତଦ୍ ଵାକ୍ଯମାଦାଯ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ରାକ୍ଷସାଃ। ନିର୍ଯଯୁସ୍ତେ ରଥୈଃ ଶୀଘ୍ରୈର୍ନାନାନୀକୈଶ୍ଚ ସଂଯୁତାଃ
ରାକ୍ଷସନାୟକଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ତେଜ ଗତିରେ ରଥ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସେନା ଦଳ ସହିତ ବାହାରିଗଲେ।
ପରିଘାନ୍ ପଟ୍ଟିଶାଂଶ୍ଚୈଵ ଶରଖଡ୍ଗପରଶ୍ଵଧାନ୍। ଶରୀରାନ୍ତକରାନ୍ ସର୍ଵେ ଚିକ୍ଷିପୁର୍ଵାନରାନ୍ ପ୍ରତି
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଲୋହା ଗଦା, ବଣ, ତୀର, ତଳୱାର, କୁଟାର ଭଳି ମାରଣାନ୍ତକ ଅସ୍ତ୍ର ବାନରମାନେଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ।
ଵାନରାଶ୍ଚ ଦ୍ରୁମାନ୍ ଶୈଲାନ୍ ରାକ୍ଷସାନ୍ ପ୍ରତି ଚିକ୍ଷିପୁଃ। ସ ସଂଗ୍ରାମୋ ମହାଭୀମଃ ସୂର୍ଯସ୍ଯୋଦଯନଂ ପ୍ରତି
ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବାକୁ ଯିବାବେଳେ ସେ ଯୁଦ୍ଧ ଅତି ଭୟଙ୍କର ହେଲା।
ରକ୍ଷସାଂ ଵାନରାଣାଂ ଚ ତୁମୁଲଃ ସମପଦ୍ଯତ। ତେ ଗଦାଭିଶ୍ଚ ଚିତ୍ରାଭିଃ ପ୍ରାସୈଃ ଖଡ୍ଗୈଃ ପରଶ୍ଵଧୈଃ
ରାକ୍ଷସ ଓ ବାନରମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଲଢ଼ାଇ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଗଦା, ବଣ, ତଳୱାର, କୁଟାର ଦ୍ୱାରା ଏକାଅପରକୁ ଆଘାତ କଲେ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ସମରେ ଜଘ୍ନୁସ୍ତଦା ଵାନରରାକ୍ଷସାଃ। ଏଵଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ସଂଗ୍ରାମେ ହ୍ଯଦ୍ଭୁତଂ ସୁମହଦ୍ରଜଃ
ଏଭଳି ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଏକାଅପରକୁ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ; ଯୁଦ୍ଧ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ବଢ଼ିବା ସହ ବିଶ୍ୱତ୍ତମ ଧୂଳି ଉଠିଲା।
ରକ୍ଷସାଂ ଵାନରାଣାଂ ଚ ଶାନ୍ତଂ ଶୋଣିତଵିସ୍ରଵୈଃ। ମାତଂଗରଥକୂଲାଶ୍ଚ ଶରମତ୍ସ୍ଯା ଧ୍ଵଜଦ୍ରୁମାଃ
ରାକ୍ଷସ ଓ ବାନରମାନେଙ୍କ ରୁହୁ ରକ୍ତ ପ୍ରବାହ ଧୂଳିକୁ ଶାନ୍ତ କଲା; ହାତୀ ଓ ରଥ ଏଠାଠି ଛିଟିଯାଇଥିଲେ, ତୀର ମାଛ ପରି ଓ ପତାକା ଗଛ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଶରୀରସଂଘାଟଵହାଃ ପ୍ରସସ୍ରୁଃ ଶୋଣିତାପଗାଃ। ତତସ୍ତେ ଵାନରାଃ ସର୍ଵେ ଶୋଣିତୌଘପରିପ୍ଲୁତାଃ
ଦେହ ରାଶି ବୋହି ରକ୍ତ ନଦୀ ବହିଗଲା; ତାପରେ ସମସ୍ତ ବାନର ରକ୍ତ ଧାରାରେ ଭିଜିଗଲେ।
ଧ୍ଵଜଵର୍ମରଥାନଶ୍ଵାନ୍ ନାନାପ୍ରହରଣାନି ଚ। ଆପ୍ଲୁତ୍ଯାପ୍ଲୁତ୍ଯ ସମରେ ଵାନରେନ୍ଦ୍ରା ବଭଞ୍ଜିରେ
ବାନରମୁଖ୍ୟମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପୁନିପୁନି ଲାଫି, ପତାକା, ବର୍ମ, ରଥ, ଘୋଡା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
କେଶାନ୍ କର୍ଣଲଲାଟଂ ଚ ନାସିକାଶ୍ଚ ପ୍ଲଵଂଗମାଃ। ରକ୍ଷସାଂ ଦଶନୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ନଖୈଶ୍ଚାପି ଵ୍ଯକର୍ତଯନ୍
ବାନରମାନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଓ ନଖରେ ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କ ଚୁଲି, କାନ, କପାଳ ଓ ନାକ ଛିଣିଦେଲେ।
ଏକୈକଂ ରାକ୍ଷସଂ ସଂଖ୍ଯେ ଶତଂ ଵାନରପୁଂଗଵାଃ। ଅଭ୍ଯଧାଵନ୍ତ ଫଲିନଂ ଵୃକ୍ଷଂ ଶକୁନଯୋ ଯଥା
ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ଶତାଧିକ ବାନର ନାୟକମାନେ ଏମିତି ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଯେପରି ଫଳରେ ଭରିଥିବା ଗଛକୁ ପକ୍ଷୀମାନେ ଝୁମି ପଡନ୍ତି।
ତଦା ଗଦାଭିର୍ଗୁର୍ଵୀଭିଃ ପ୍ରାସୈଃ ଖଡ୍ଗୈଃ ପରଶ୍ଵଧୈଃ। ନିର୍ଜଘ୍ନୁର୍ଵାନରାନ୍ ଘୋରାନ୍ ରାକ୍ଷସାଃ ପର୍ଵତୋପମାଃ
ତାପରେ ପାହାଡ଼ ପରି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ଭାରି ଗଦା, ଭାଲ, ତଳୱାର ଓ କୁଟାର ଦ୍ୱାରା ବାନରମାନେଙ୍କୁ ନିର୍ଦୟରେ ପିଟିଲେ।
ରାକ୍ଷସୈର୍ଵଧ୍ଯମାନାନାଂ ଵାନରାଣାଂ ମହାଚମୂଃ। ଶରଣ୍ଯଂ ଶରଣଂ ଯାତା ରାମଂ ଦଶରଥାତ୍ମଜମ୍
ରାକ୍ଷସମାନେ ମାରୁଥିବା ବେଳେ ବାନରମାନେଙ୍କର ବଡ଼ ସେନା ରକ୍ଷା ଆଶାରେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।
ତତୋ ରାମୋ ମହାତେଜା ଧନୁରାଦାଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ରାକ୍ଷସଂ ସୈନ୍ଯଂ ଶରଵର୍ଷଂ ଵଵର୍ଷ ଚ
ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ତେଜସ୍ବୀ ରାମ ଧନୁଷ ଧରି ରାକ୍ଷସ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତୀରର ବୃଷ୍ଟି ବର୍ଷାଇଲେ।
ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ତୁ ତଦା ରାମଂ ମେଘାଃ ସୂର୍ଯମିଵାମ୍ବରେ। ନାଧିଜଗ୍ମୁର୍ମହାଘୋରା ନିର୍ଦହନ୍ତଂ ଶରାଗ୍ନିନା
ସେବେଳେ ରାମ ଯେତେବେଳେ ସେନାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ପାରିଲେନି, ଯେପରି ମେଘ ଆକାଶରେ ତପିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ଶକ୍ତି ହୁଏନା।
କୃତାନ୍ଯେଵ ସୁଘୋରାଣି ରାମେଣ ରଜନୀଚରାଃ। ରଣେ ରାମସ୍ଯ ଦଦୃଶୁଃ କର୍ମାଣ୍ଯସୁକରାଣି ତେ
ରାକ୍ଷସମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ସତ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁର୍ଲଭ କାର୍ଯ୍ୟମାନେକୁ ଦେଖିଲେ।
ଚାଲଯନ୍ତଂ ମହାସୈନ୍ଯଂ ଵିଧମନ୍ତଂ ମହାରଥାନ୍। ଦଦୃଶୁସ୍ତେ ନ ଵୈ ରାମଂ ଵାତଂ ଵନଗତଂ ଯଥା
ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ରାମ ବଡ଼ ସେନାକୁ ଉଲଟାଇ ଦେଉଛନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେକୁ ଚାଲିଦେଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେନି, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ବାତାସକୁ ଦେଖିପାରାଯାଏନାହିଁ।
ଛିନ୍ନଂ ଭିନ୍ନଂ ଶରୈର୍ଦଗ୍ଧଂ ପ୍ରଭଗ୍ନଂ ଶସ୍ତ୍ରପୀଡିତମ୍। ବଲଂ ରାମେଣ ଦଦୃଶୁର୍ନ ରାମଂ ଶୀଘ୍ରକାରିଣମ୍
ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ସେନା ତୀରରେ କଟା, ଭାଙ୍ଗା, ପୋଡ଼ା, ଅସ୍ତ୍ରରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଦ୍ରୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେନି।
ପ୍ରହରନ୍ତଂ ଶରୀରେଷୁ ନ ତେ ପଶ୍ଯନ୍ତି ରାଘଵମ୍। ଇନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ଭୂତାତ୍ମାନମିଵ ପ୍ରଜାଃ
ରାଘବ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେନି, ଯେପରି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ବସିଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ।
ଏଷ ହନ୍ତି ଗଜାନୀକମେଷ ହନ୍ତି ମହାରଥାନ୍। ଏଷ ହନ୍ତି ଶରୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଃ ପଦାତୀନ୍ ଵାଜିଭିଃ ସହ
ଏହି ଜଣେ ହାତୀ ସେନାକୁ ମାରୁଛନ୍ତି, ଏହି ଜଣେ ବଡ଼ ରଥୀମାନେକୁ ମାରୁଛନ୍ତି, ଏହି ଜଣେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ପଦାତି ଓ ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ମାରୁଛନ୍ତି।