ମନ୍ନିମିତ୍ତମନାର୍ଯେଣ ସମରେଽଦ୍ଯ ନିପାତିତୌ। ଭୈରଵୋ ହି ମହାନ୍ ନାଦୋ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଶ୍ରୁତୋ ମଯା
'ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନାର୍ଯ୍ୟ ଆଜି ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଗଲେ; କାରଣ ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଙ୍କର ଏକ ଭଲା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଛି।'
ବହୂନାମିହ ହୃଷ୍ଟାନାଂ ତଥା ଵିକ୍ରୋଶତାଂ ପ୍ରିଯମ୍। ଅହୋ ଧିଙ୍ମନ୍ନିମିତ୍ତୋଽଯଂ ଵିନାଶୋ ରାଜପୁତ୍ରଯୋଃ
'ଏଠି ଅନେକ ଲୋକ ଆନନ୍ଦରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି; ହାୟ, ଏହି ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ବିନାଶ ମୋ ଦ୍ୱାରା ହେଲା।'
ଅଥଵା ପୁତ୍ରଶୋକେନ ଅହତ୍ଵା ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ। ଵିଧମିଷ୍ଯତି ମାଂ ରୌଦ୍ରୋ ରାକ୍ଷସଃ ପାପନିଶ୍ଚଯଃ
'କିମ୍ବା, ପୁତ୍ରଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନମାରି, ଏହି କ୍ରୂର ଓ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ମୋତେ ମାରିଦେବେ।'
ହନୂମତସ୍ତୁ ତଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ନ କୃତଂ କ୍ଷୁଦ୍ରଯା ମଯା। ଯଦ୍ଯହଂ ତସ୍ଯ ପୃଷ୍ଠେନ ତଦାଯାସମନିର୍ଜିତା
'ହନୁମାନଙ୍କ କଥା ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖିନୀ ଶୁଣିନଥିଲି; ଯଦି ମୁଁ ତାଙ୍କ ପିଠିରେ ଚଢ଼ିଥାନ୍ତି, ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିନଥାନ୍ତି।'
ନାଦ୍ଯୈଵମନୁଶୋଚେଯଂ ଭର୍ତୁରଙ୍କଗତା ସତୀ। ମନ୍ଯେ ତୁ ହୃଦଯଂ ତସ୍ଯାଃ କୌସଲ୍ଯାଯାଃ ଫଲିଷ୍ଯତି
'ମୁଁ ଏବେ ଏଭଳି କନ୍ଦୁନଥାନ୍ତି, ମୋ ପତିଙ୍କ ଆଂକ ଉପରେ ବସିଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଭାବୁଛି, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ହୃଦୟ ଏବେ ଫଳିବ।'
ଏକପୁତ୍ରା ଯଦା ପୁତ୍ରଂ ଵିନଷ୍ଟଂ ଶ୍ରୋଷ୍ଯତେ ଯୁଧି। ସା ହି ଜନ୍ମ ଚ ବାଲ୍ଯଂ ଚ ଯୌଵନଂ ଚ ମହାତ୍ମନଃ
'ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ଥିବା ସେ, ଯେତେବେଳେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପୁତ୍ର ନଷ୍ଟ ହେବାର ଖବର ଶୁଣିବେ, ସେ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ, ଶୈଶବ ଓ ଯୌବନକୁ କନ୍ଦିକି ମନେ ପକାଇବେ।'
ଧର୍ମକାର୍ଯାଣି ରୂପଂ ଚ ରୁଦତୀ ସଂସ୍ମରିଷ୍ଯତି। ନିରାଶା ନିହତେ ପୁତ୍ରେ ଦତ୍ତ୍ଵା ଶ୍ରାଦ୍ଧମଚେତନା
'ଧର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ରୂପକୁ କନ୍ଦିକି ସେ ମନେ ପକାଇବେ; ପୁତ୍ର ମୃତ୍ୟୁରେ ନିରାଶ ହୋଇ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ସେ ଅଚେତନ ହୋଇଯିବେ।'
ଅଗ୍ନିମାଵେକ୍ଷ୍ଯତେ ନୂନମପୋ ଵାପି ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯତି। ଧିଗସ୍ତୁ କୁବ୍ଜାମସତୀଂ ମନ୍ଥରାଂ ପାପନିଶ୍ଚଯାମ୍
'ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖିବେ କିମ୍ବା ପାଣିରେ ପଡ଼ିବେ; ହେ ମନ୍ଥରା, ଏହି କୁବ୍ଜା ଓ ଅନିଷ୍ଠା ମନେ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବ ରଖିଥିଲା, ତାକୁ ଲଜ୍ଜା।'
ଯନ୍ନିମିତ୍ତମିମଂ ଶୋକଂ କୌସଲ୍ଯା ପ୍ରତିପତ୍ସ୍ଯତେ। ଇତ୍ଯେଵଂ ମୈଥିଲୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଲପନ୍ତୀଂ ତପସ୍ଵିନୀମ୍
'ଯାହା ଦ୍ୱାରା କୌଶଲ୍ୟା ଏହି ଶୋକ ଭୋଗିବେ—ଏଭଳି ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ତପସ୍ୱିନୀ ଭାବେ କନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି—'
ରୋହିଣୀମିଵ ଚନ୍ଦ୍ରେଣ ବିନା ଗ୍ରହଵଶଂ ଗତାମ୍। ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ତସ୍ଯ ଅମାତ୍ଯଃ ଶୀଲଵାନ୍ ଶୁଚିଃ
'ରୋହିଣୀ ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଗ୍ରହରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି, ସେଠି, ଏହି ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ଏକ ଶିଳବାନ୍ ଓ ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ରୀ—'
ସୁପାର୍ଶ୍ଵୋ ନାମ ମେଧାଵୀ ରାଵଣଂ ରକ୍ଷସାଂ ଵରମ୍। ନିଵାର୍ଯମାଣଃ ସଚିଵୈରିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
'ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ନାମକ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାବଣଙ୍କୁ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରୋକୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି କଥା କହିଲେ:'
କଥଂ ନାମ ଦଶଗ୍ରୀଵ ସାକ୍ଷାଦ୍ଵୈଶ୍ରଵଣାନୁଜ। ହନ୍ତୁମିଚ୍ଛସି ଵୈଦେହୀଂ କ୍ରୋଧାଦ୍ ଧର୍ମମପାସ୍ଯ ଚ
'ହେ ଦଶମୁଖ, ହେ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭାଇ, କିପରି ତୁମେ କ୍ରୋଧରେ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି ଭୈଦେହୀଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?'
ଵେଦଵିଦ୍ଯାଵ୍ରତସ୍ନାତଃ ସ୍ଵକର୍ମନିରତସ୍ତଥା। ସ୍ତ୍ରିଯଃ କସ୍ମାଦ୍ ଵଧଂ ଵୀର ମନ୍ଯସେ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵର
'ତୁମେ ବେଦ ଜାଣିଛ, ବ୍ରତ ଓ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ; ତେବେ, ହେ ରାକ୍ଷସନାଥ, ତୁମେ ଜଣେ ନାରୀଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ କାହିଁକି ଭାବୁଛ?'
ମୈଥିଲୀଂ ରୂପସମ୍ପନ୍ନାଂ ପ୍ରତ୍ଯଵେକ୍ଷସ୍ଵ ପାର୍ଥିଵ। ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ସହାସ୍ମାଭିରାହଵେ କ୍ରୋଧମୁତ୍ସୃଜ
'ମୈଥିଳୀ ଯେଉଁଠି ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖ, ହେ ରାଜା; ଆମେ ସମେତ ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବା; ତୁମେ କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼।'
ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥାନଂ ତ୍ଵମଦ୍ଯୈଵ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷଚତୁର୍ଦଶୀ। କୃତ୍ଵା ନିର୍ଯାହ୍ଯମାଵାସ୍ଯାଂ ଵିଜଯାଯ ବଲୈର୍ଵୃତଃ
ଆଜି କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ତୁମେ ଉଠିବାକୁ ଚାହିଁବ। ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନେ ସେନା ସହିତ ବାହାରିବା ଓ ବିଜୟ ଲାଗି ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।
ଶୂରୋ ଧୀମାନ୍ ରଥୀ ଖଡ୍ଗୀ ରଥପ୍ରଵରମାସ୍ଥିତଃ। ହତ୍ଵା ଦାଶରଥିଂ ରାମଂ ଭଵାନ୍ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯତି ମୈଥିଲୀମ୍
ତୁମେ ସୂର୍ଵୀର, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ରଥ ଚଳାଇବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ହାତରେ ତଳୱାର ଧରି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ରଥ ଉପରେ ବସିଛ। ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଲେ, ତୁମେ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ପାଇପାରିବ।
ସ ତଦ୍ ଦୁରାତ୍ମା ସୁହୃଦା ନିଵେଦିତଂ ଵଚଃ ସୁଧର୍ମ୍ଯଂ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ରାଵଣଃ। ଗୃହଂ ଜଗାମାଥ ତତଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ପୁନଃ ସଭାଂ ଚ ପ୍ରଯଯୌ ସୁହୃଦ୍ଵୃତଃ
ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ରାବଣ, ବନ୍ଧୁଙ୍କର ଭଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର କଥା ଗ୍ରହଣ କରି, ଘରକୁ ଗଲେ। ପରେ ଶକ୍ତି ସହିତ ପୁନି ସଭାକୁ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ଘେରି ଯାଇଲେ।
thumb|ତ୍ରିନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିନଵତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶୁଣ, ଏହା ହେଉଛି ତିରାନବେଁ ସର୍ଗ।
ସ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ସଭାଂ ରାଜା ଦୀନଃ ପରମଦୁଃଖିତଃ। ନିଷସାଦାସନେ ମୁଖ୍ଯେ ସିଂହଃ କ୍ରୁଦ୍ଧ ଇଵ ଶ୍ଵସନ୍
ସେ ରାଜା, ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ମନମରା ହୋଇ, ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ମୁଖ୍ୟ ଆସନରେ ବସିଲେ, ଯେପରି ରାଗରେ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ସିଂହ।
ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚ ସ ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ବଲମୁଖ୍ଯାନ୍ ମହାବଲଃ। ରାଵଣଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯଂ ପୁତ୍ରଵ୍ଯସନକର୍ଶିତଃ
ପୁଅର ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ, ହାତ ଜୋଡି ସମସ୍ତ ବଳପ୍ରଧାନମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ:
ସର୍ଵେ ଭଵନ୍ତଃ ସର୍ଵେଣ ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵେନ ସମାଵୃତାଃ। ନିର୍ଯାନ୍ତୁ ରଥସଙ୍ଘୈଶ୍ଚ ପାଦାତୈଶ୍ଚୋପଶୋଭିତାଃ
ସମସ୍ତେ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡା ସହିତ, ରଥ ଓ ପଦାତି ଦଳରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ବାହାରିଯାଅ।
ଏକଂ ରାମଂ ପରିକ୍ଷିପ୍ଯ ସମରେ ହନ୍ତୁମର୍ହଥ। ଵର୍ଷନ୍ତଃ ଶରଵର୍ଷାଣି ପ୍ରାଵୃଟ୍କାଲ ଇଵାମ୍ବୁଦାଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକାକି ରାମଙ୍କୁ ଘେରି, ବର୍ଷାକାଳର ମେଘମାନେ ପରି ତୀର ବର୍ଷା କରି, ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କର।
ଅଥଵାହଂ ଶରୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ଭିନ୍ନଗାତ୍ରଂ ମହାହଵେ। ଭଵଦ୍ଭିଃ ଶ୍ଵୋ ନିହନ୍ତାସ୍ମି ରାମଂ ଲୋକସ୍ଯ ପଶ୍ଯତଃ
ନାହିଁଲେ, ଆସନ୍ତାକାଲି ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ତୁମେ ମୋତେ ଆଘାତ କରି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜେ ରାମଙ୍କୁ ମାରିଦେବି।
ଇତ୍ଯେତଦ୍ ଵାକ୍ଯମାଦାଯ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ରାକ୍ଷସାଃ। ନିର୍ଯଯୁସ୍ତେ ରଥୈଃ ଶୀଘ୍ରୈର୍ନାନାନୀକୈଶ୍ଚ ସଂଯୁତାଃ
ରାକ୍ଷସନାୟକଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ତେଜ ଗତିରେ ରଥ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସେନା ଦଳ ସହିତ ବାହାରିଗଲେ।
ପରିଘାନ୍ ପଟ୍ଟିଶାଂଶ୍ଚୈଵ ଶରଖଡ୍ଗପରଶ୍ଵଧାନ୍। ଶରୀରାନ୍ତକରାନ୍ ସର୍ଵେ ଚିକ୍ଷିପୁର୍ଵାନରାନ୍ ପ୍ରତି
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଲୋହା ଗଦା, ବଣ, ତୀର, ତଳୱାର, କୁଟାର ଭଳି ମାରଣାନ୍ତକ ଅସ୍ତ୍ର ବାନରମାନେଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ।
ଵାନରାଶ୍ଚ ଦ୍ରୁମାନ୍ ଶୈଲାନ୍ ରାକ୍ଷସାନ୍ ପ୍ରତି ଚିକ୍ଷିପୁଃ। ସ ସଂଗ୍ରାମୋ ମହାଭୀମଃ ସୂର୍ଯସ୍ଯୋଦଯନଂ ପ୍ରତି
ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବାକୁ ଯିବାବେଳେ ସେ ଯୁଦ୍ଧ ଅତି ଭୟଙ୍କର ହେଲା।
ରକ୍ଷସାଂ ଵାନରାଣାଂ ଚ ତୁମୁଲଃ ସମପଦ୍ଯତ। ତେ ଗଦାଭିଶ୍ଚ ଚିତ୍ରାଭିଃ ପ୍ରାସୈଃ ଖଡ୍ଗୈଃ ପରଶ୍ଵଧୈଃ
ରାକ୍ଷସ ଓ ବାନରମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଲଢ଼ାଇ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଗଦା, ବଣ, ତଳୱାର, କୁଟାର ଦ୍ୱାରା ଏକାଅପରକୁ ଆଘାତ କଲେ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ସମରେ ଜଘ୍ନୁସ୍ତଦା ଵାନରରାକ୍ଷସାଃ। ଏଵଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ସଂଗ୍ରାମେ ହ୍ଯଦ୍ଭୁତଂ ସୁମହଦ୍ରଜଃ
ଏଭଳି ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଏକାଅପରକୁ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ; ଯୁଦ୍ଧ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ବଢ଼ିବା ସହ ବିଶ୍ୱତ୍ତମ ଧୂଳି ଉଠିଲା।
ରକ୍ଷସାଂ ଵାନରାଣାଂ ଚ ଶାନ୍ତଂ ଶୋଣିତଵିସ୍ରଵୈଃ। ମାତଂଗରଥକୂଲାଶ୍ଚ ଶରମତ୍ସ୍ଯା ଧ୍ଵଜଦ୍ରୁମାଃ
ରାକ୍ଷସ ଓ ବାନରମାନେଙ୍କ ରୁହୁ ରକ୍ତ ପ୍ରବାହ ଧୂଳିକୁ ଶାନ୍ତ କଲା; ହାତୀ ଓ ରଥ ଏଠାଠି ଛିଟିଯାଇଥିଲେ, ତୀର ମାଛ ପରି ଓ ପତାକା ଗଛ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଶରୀରସଂଘାଟଵହାଃ ପ୍ରସସ୍ରୁଃ ଶୋଣିତାପଗାଃ। ତତସ୍ତେ ଵାନରାଃ ସର୍ଵେ ଶୋଣିତୌଘପରିପ୍ଲୁତାଃ
ଦେହ ରାଶି ବୋହି ରକ୍ତ ନଦୀ ବହିଗଲା; ତାପରେ ସମସ୍ତ ବାନର ରକ୍ତ ଧାରାରେ ଭିଜିଗଲେ।