ଯତ୍ ତଦାଭିପ୍ରସନ୍ନେନ ସଶରଂ କାର୍ମୁକଂ ମହତ୍। ଦେଵାସୁରଵିମର୍ଦେଷୁ ମମ ଦତ୍ତଂ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା
ସ୍ୱୟଂବୁ ମୋତେ ଖୁସି ହେଇ ଦେଇଥିବା ଏହି ବଡ଼ ଧନୁ ଓ ତୀର, ଦେବତା ଓ ଅସୁରଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋତେ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ଅଦ୍ଯ ତୂର୍ଯଶତୈର୍ଭୀମଂ ଧନୁରୁତ୍ଥାପ୍ଯତାଂ ମମ। ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣଯୋରେଵ ଵଧାଯ ପରମାହଵେ
ଆଜି ଶତ-ଶତ ଯୁଦ୍ଧ ଡ଼଼କାର ସହ ମୋ ଭୟଙ୍କର ଧନୁ ଉଠିବ, ଏହି ପ୍ରମୁଖ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ।
ସ ପୁତ୍ରଵଧସଂତପ୍ତଃ କ୍ରୂରଃ କ୍ରୋଧଵଶଂ ଗତଃ। ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ରାଵଣୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସୀତାଂ ହନ୍ତୁଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଯତ
ପୁତ୍ର ମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖରେ ଜର୍ଜରିତ, ନିର୍ଦୟ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଡ଼଼ିଯାଇ, ରାବଣ ବିଚାର କରି ସୀତାକୁ ମାରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲା।
ପ୍ରତ୍ଯଵେକ୍ଷ୍ଯ ତୁ ତାମ୍ରାକ୍ଷଃ ସୁଘୋରୋ ଘୋରଦର୍ଶନଃ। ଦୀନୋ ଦୀନସ୍ଵରାନ୍ ସର୍ଵାଂସ୍ତାନୁଵାଚ ନିଶାଚରାନ୍
ତାଳି ଆଖି, ଭୟଙ୍କର ଦେଖା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଜନକ ରାବଣ, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖ ଭରା ସ୍ୱରରେ ସମସ୍ତ ରାତିରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ଦେମନମାନେକୁ କହିଲା।
ମାଯଯା ମମ ଵତ୍ସେନ ଵଞ୍ଚନାର୍ଥଂ ଵନୌକସାମ୍। କିଂଚିଦେଵ ହତଂ ତତ୍ର ସୀତେଯମିତି ଦର୍ଶିତମ୍
ମୋ ମାୟା ଦ୍ୱାରା, ଅଟବୀବାସୀମାନେକୁ ଭୁଲେଇବା ପାଇଁ, କିଛି ମାନେ ମାରାଯାଇଥିଲେ, ଏହି ସୀତା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଇଥିଲା।
ତଦିଦଂ ତଥ୍ଯମେଵାହଂ କରିଷ୍ଯେ ପ୍ରିଯମାତ୍ମନଃ। ଵୈଦେହୀଂ ନାଶଯିଷ୍ଯାମି କ୍ଷତ୍ରବନ୍ଧୁମନୁଵ୍ରତାମ୍
ଏବେ ମୁଁ ସତ୍ୟରେ ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି; ମୁଁ ଶୂର ବନ୍ଧୁ ପତିକୁ ଭଲପାଇଥିବା ବୈଦେହୀକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେବି।
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସଚିଵାନ୍ ଖଡ୍ଗମାଶୁ ପରାମୃଶତ୍। ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନଂ ଵିମଲାମ୍ବରଵର୍ଚସମ୍
ଏପରି କହି ସଚିବମାନେଙ୍କୁ, ରାବଣ ଶୀଘ୍ର ଭାବରେ ତାଙ୍କର ଗୁଣବତ୍ତା ଭରା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଧାର ଥିବା ତଳୱାରକୁ ଧରିଲା।
ନିଷ୍ପପାତ ସ ଵେଗେନ ସଭାର୍ଯଃ ସଚିଵୈର୍ଵୃତଃ। ରାଵଣଃ ପୁତ୍ରଶୋକେନ ଭୃଶମାକୁଲଚେତନଃ
ପୁତ୍ର ଶୋକରେ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିକଳ, ରାବଣ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ସଚିବମାନେ ସହ ଶୀଘ୍ର ତଳକୁ ଯାଇଲା।
ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଖଡ୍ଗମାଦାଯ ସହସା ଯତ୍ର ମୈଥିଲୀ। ଵ୍ରଜନ୍ତଂ ରାକ୍ଷସଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସିଂହନାଦଂ ଵିଚୁକ୍ରୁଶୁଃ
କ୍ରୋଧରେ ତଳୱାର ହାତରେ ଧରି, ମୈଥିଳୀ ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ, ତାଁଠାରେ ଯାଇଲା; ରାକ୍ଷସ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି ସେମାନେ ସିଂହ ଦ୍ୱନି କରି ଚିତ୍କାର କଲେ।
ଊଚୁଶ୍ଚାନ୍ଯୋନ୍ଯମାଲିଙ୍ଗ୍ଯ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାକ୍ଷସମ୍। ଅଦ୍ଯୈନଂ ତାଵୁଭୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭ୍ରାତରୌ ପ୍ରଵ୍ଯଥିଷ୍ଯତଃ
ସେମାନେ ଏକାଉଁଠାରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, କ୍ରୋଧିତ ରାକ୍ଷସକୁ ଦେଖି, ଏହି ଦୁଇ ଭାଇକୁ ଦେଖି ଆଜି ତାଙ୍କ ମନ ଉତ୍ତଳିତ ହେବ।
ଲୋକପାଲା ହି ଚତ୍ଵାରଃ କ୍ରୁଦ୍ଧେନାନେନ ନିର୍ଜିତାଃ। ବହଵଃ ଶତ୍ରଵଶ୍ଚାନ୍ଯେ ସଂଯୁଗେଷ୍ଵଭିପାତିତାଃ
ଚାରି ଲୋକପାଳମାନେ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ପରାଜିତ ହୋଇଛନ୍ତି; ଅନେକ ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି।
ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ରତ୍ନାନି ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଆହୃତ୍ଯ ରାଵଣଃ। ଵିକ୍ରମେ ଚ ବଲେ ଚୈଵ ନାସ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ସଦୃଶୋ ଭୁଵି
ରାବଣ ତିନି ଲୋକର ରତ୍ନ ଦଳାଇ ଉପଭୋଗ କରେ; ଶୂରତା ଓ ଶକ୍ତିରେ ପୃଥିବୀରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହିଁ।
ତେଷାଂ ସଂଜଲ୍ପମାନାନାମଶୋକଵନିକାଂ ଗତାମ୍। ଅଭିଦୁଦ୍ରାଵ ଵୈଦେହୀଂ ରାଵଣଃ କ୍ରୋଧମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ
ସେମାନେ ଏପରି କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ, ରାବଣ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇ, ଅଶୋକବନକୁ ଯାଇଥିବା ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୌଡ଼ି ଗଲା।
ଵାର୍ଯମାଣଃ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସୁହୃଦ୍ଭିର୍ହିତବୁଦ୍ଧିଭିଃ। ଅଭ୍ଯଧାଵତ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଖେ ଗ୍ରହୋ ରୋହିଣୀମିଵ
ସୁହୃଦମାନେ ନିଜ ଭଲ ଚିନ୍ତା କରି ରାବଣକୁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ରୋହିଣୀକୁ ଗ୍ରହ ଧରିଥିବା ପରି ଦୌଡ଼ି ଗଲା।
ମୈଥିଲୀ ରକ୍ଷ୍ଯମାଣା ତୁ ରାକ୍ଷସୀଭିରନିନ୍ଦିତା। ଦଦର୍ଶ ରାକ୍ଷସଂ କ୍ରୁଦ୍ଧଂ ନିସ୍ତ୍ରିଂଶଵରଧାରିଣମ୍
ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ମୈଥିଳୀ, ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ, କ୍ରୋଧିତ ରାକ୍ଷସ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତଳୱାର ହାତରେ ଦେଖିଲେ।
ତଂ ନିଶମ୍ଯ ସନିସ୍ତ୍ରିଂଶଂ ଵ୍ଯଥିତା ଜନକାତ୍ମଜା। ନିଵାର୍ଯମାଣଂ ବହୁଶଃ ସୁହୃଦ୍ଭିରନିଵର୍ତିନମ୍
ତଳୱାରର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଜନକର ଝିଅ ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ସୁହୃଦମାନେ ବାରମ୍ବାର ରାବଣକୁ ରୋକିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଫେରିଲେ ନାହିଁ।
ସୀତା ଦୁଃଖସମାଵିଷ୍ଟା ଵିଲପନ୍ତୀଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଯଥାଯଂ ମାମଭିକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସମଭିଦ୍ରଵତି ସ୍ଵଯମ୍
ସୀତା ଦୁଃଖରେ ଭିଜିଯାଇ, କନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ କହିଲେ: 'ଏହି ମଣିଷ ଯେପରି ରାଗରେ ଆମୋ ପାଖକୁ ଆସୁଛନ୍ତି—'
ଵଧିଷ୍ଯତି ସନାଥାଂ ମାମନାଥାମିଵ ଦୁର୍ମତିଃ। ବହୁଶଶ୍ଚୋଦଯାମାସ ଭର୍ତାରଂ ମାମନୁଵ୍ରତାମ୍
'ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ମୋତେ ରକ୍ଷାକାରୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନାଥ ଭାବେ ମାରିଦେବେ; ମୁଁ ଯେଉଁଠି ମୋ ପତିଙ୍କୁ ଅନେକଥର କହିଥିଲି, ସେଠି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାରେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲି।'
ଭାର୍ଯା ମମ ଭଵସ୍ଵେତି ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାତୋ ଧ୍ରୁଵଂ ମଯା। ସୋଽଯଂ ମାମନୁପସ୍ଥାନେ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ନୈରାଶ୍ଯମାଗତଃ
'ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ "ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଅ" ବୋଲି କହିଥିଲେ ମୁଁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲି; ଏହିଠି ଏବେ, ମୋ ପତି ନଥିବାରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନିରାଶ ହୋଇଯାଇଛି।'
କ୍ରୋଧମୋହସମାଵିଷ୍ଟୋ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ମାଂ ହନ୍ତୁମୁଦ୍ଯତଃ। ଅଥଵା ତୌ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
'କ୍ରୋଧ ଓ ମୋହରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ମୋତେ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି; କିମ୍ବା ହେତେ, ସେଇ ଦୁଇ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭାଇ ଦୁଇଜଣ—ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—'
ମନ୍ନିମିତ୍ତମନାର୍ଯେଣ ସମରେଽଦ୍ଯ ନିପାତିତୌ। ଭୈରଵୋ ହି ମହାନ୍ ନାଦୋ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଶ୍ରୁତୋ ମଯା
'ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନାର୍ଯ୍ୟ ଆଜି ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଗଲେ; କାରଣ ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଙ୍କର ଏକ ଭଲା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଛି।'
ବହୂନାମିହ ହୃଷ୍ଟାନାଂ ତଥା ଵିକ୍ରୋଶତାଂ ପ୍ରିଯମ୍। ଅହୋ ଧିଙ୍ମନ୍ନିମିତ୍ତୋଽଯଂ ଵିନାଶୋ ରାଜପୁତ୍ରଯୋଃ
'ଏଠି ଅନେକ ଲୋକ ଆନନ୍ଦରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି; ହାୟ, ଏହି ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ବିନାଶ ମୋ ଦ୍ୱାରା ହେଲା।'
ଅଥଵା ପୁତ୍ରଶୋକେନ ଅହତ୍ଵା ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ। ଵିଧମିଷ୍ଯତି ମାଂ ରୌଦ୍ରୋ ରାକ୍ଷସଃ ପାପନିଶ୍ଚଯଃ
'କିମ୍ବା, ପୁତ୍ରଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନମାରି, ଏହି କ୍ରୂର ଓ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ମୋତେ ମାରିଦେବେ।'
ହନୂମତସ୍ତୁ ତଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ନ କୃତଂ କ୍ଷୁଦ୍ରଯା ମଯା। ଯଦ୍ଯହଂ ତସ୍ଯ ପୃଷ୍ଠେନ ତଦାଯାସମନିର୍ଜିତା
'ହନୁମାନଙ୍କ କଥା ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖିନୀ ଶୁଣିନଥିଲି; ଯଦି ମୁଁ ତାଙ୍କ ପିଠିରେ ଚଢ଼ିଥାନ୍ତି, ଏହି ଦୁଃଖ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିନଥାନ୍ତି।'
ନାଦ୍ଯୈଵମନୁଶୋଚେଯଂ ଭର୍ତୁରଙ୍କଗତା ସତୀ। ମନ୍ଯେ ତୁ ହୃଦଯଂ ତସ୍ଯାଃ କୌସଲ୍ଯାଯାଃ ଫଲିଷ୍ଯତି
'ମୁଁ ଏବେ ଏଭଳି କନ୍ଦୁନଥାନ୍ତି, ମୋ ପତିଙ୍କ ଆଂକ ଉପରେ ବସିଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଭାବୁଛି, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ହୃଦୟ ଏବେ ଫଳିବ।'
ଏକପୁତ୍ରା ଯଦା ପୁତ୍ରଂ ଵିନଷ୍ଟଂ ଶ୍ରୋଷ୍ଯତେ ଯୁଧି। ସା ହି ଜନ୍ମ ଚ ବାଲ୍ଯଂ ଚ ଯୌଵନଂ ଚ ମହାତ୍ମନଃ
'ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ଥିବା ସେ, ଯେତେବେଳେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପୁତ୍ର ନଷ୍ଟ ହେବାର ଖବର ଶୁଣିବେ, ସେ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ, ଶୈଶବ ଓ ଯୌବନକୁ କନ୍ଦିକି ମନେ ପକାଇବେ।'
ଧର୍ମକାର୍ଯାଣି ରୂପଂ ଚ ରୁଦତୀ ସଂସ୍ମରିଷ୍ଯତି। ନିରାଶା ନିହତେ ପୁତ୍ରେ ଦତ୍ତ୍ଵା ଶ୍ରାଦ୍ଧମଚେତନା
'ଧର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ରୂପକୁ କନ୍ଦିକି ସେ ମନେ ପକାଇବେ; ପୁତ୍ର ମୃତ୍ୟୁରେ ନିରାଶ ହୋଇ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ସେ ଅଚେତନ ହୋଇଯିବେ।'
ଅଗ୍ନିମାଵେକ୍ଷ୍ଯତେ ନୂନମପୋ ଵାପି ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯତି। ଧିଗସ୍ତୁ କୁବ୍ଜାମସତୀଂ ମନ୍ଥରାଂ ପାପନିଶ୍ଚଯାମ୍
'ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖିବେ କିମ୍ବା ପାଣିରେ ପଡ଼ିବେ; ହେ ମନ୍ଥରା, ଏହି କୁବ୍ଜା ଓ ଅନିଷ୍ଠା ମନେ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବ ରଖିଥିଲା, ତାକୁ ଲଜ୍ଜା।'
ଯନ୍ନିମିତ୍ତମିମଂ ଶୋକଂ କୌସଲ୍ଯା ପ୍ରତିପତ୍ସ୍ଯତେ। ଇତ୍ଯେଵଂ ମୈଥିଲୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଲପନ୍ତୀଂ ତପସ୍ଵିନୀମ୍
'ଯାହା ଦ୍ୱାରା କୌଶଲ୍ୟା ଏହି ଶୋକ ଭୋଗିବେ—ଏଭଳି ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ତପସ୍ୱିନୀ ଭାବେ କନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି—'
ରୋହିଣୀମିଵ ଚନ୍ଦ୍ରେଣ ବିନା ଗ୍ରହଵଶଂ ଗତାମ୍। ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ତସ୍ଯ ଅମାତ୍ଯଃ ଶୀଲଵାନ୍ ଶୁଚିଃ
'ରୋହିଣୀ ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଗ୍ରହରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି, ସେଠି, ଏହି ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ଏକ ଶିଳବାନ୍ ଓ ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ରୀ—'