କନ୍ଦର୍ପଦର୍ପଵଶଗୋ ମୁନିସ୍ତାମିଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଅପ୍ସରଃ ସ୍ଵାଗତଂ ତେଽସ୍ତୁ ଵସ ଚେହ ମମାଶ୍ରମେ
କାମର ଅଭିମାନରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇ, ମୁନି ମେନକାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଅପ୍ସରା, ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ। ଦୟାକରି ମୋ ଆଶ୍ରମରେ ରୁହ।"
ଅନୁଗୃହ୍ଣୀଷ୍ଵ ଭଦ୍ରଂ ତେ ମଦନେନ ଵିମୋହିତମ୍। ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ସା ଵରାରୋହା ତତ୍ର ଵାସମଥାକରୋତ୍
"ମୋତେ ଦୟା କର, ଭାଗ୍ୟବତୀ, କାମରେ ମୁଁ ଭ୍ରମିତ।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ମେନକା ତାଁଠାରେ ରୁହିବାକୁ ମନେ କଲେ।
ତପସୋ ହି ମହାଵିଘ୍ନୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମୁପାଗମତ୍। ତସ୍ଯାଂ ଵସନ୍ତ୍ଯାଂ ଵର୍ଷାଣି ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଚ ରାଘଵ
ମେନକା ଆଶ୍ରମରେ ରୁହିଥିବା ସମୟରେ, ରାଘବ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ବଡ଼ ବାଧା ଆସିଗଲା; ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଓ ଆଉ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ, ମୋଟେ ଦଶ ବର୍ଷ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଗଲା।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଶ୍ରମେ ସୌମ୍ଯେ ସୁଖେନ ଵ୍ଯତିଚକ୍ରମୁଃ। ଅଥ କାଲେ ଗତେ ତସ୍ମିନ୍ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶାନ୍ତ ଆଶ୍ରମରେ ସେ ବର୍ଷଗୁଡିକ ଖୁସିରେ କଟିଗଲା। ସେ ସମୟ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ବଡ଼ ମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର—
ସଵ୍ରୀଡ ଇଵ ସଂଵୃତ୍ତଶ୍ଚିନ୍ତାଶୋକପରାଯଣଃ। ବୁଦ୍ଧିର୍ମୁନେଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନା ସାମର୍ଷା ରଘୁନନ୍ଦନ
ଲଜ୍ଜିତ ଭାବରେ, ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ; ରଘୁବଂଶୀ, ମୁନିଙ୍କ ମନରେ ରୋଷରେ ଭରିଥିବା ଏକ ଚିନ୍ତା ଉପଜିଲା।
ସର୍ଵଂ ସୁରାଣାଂ କର୍ମୈତତ୍ ତପୋଽପହରଣଂ ମହତ୍। ଅହୋରାତ୍ରାପଦେଶେନ ଗତାଃ ସଂଵତ୍ସରା ଦଶ
"ଏହା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, ମୋ ତପସ୍ୟାକୁ ବଡ଼ ଚୋରି। ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଦଶ ବର୍ଷ କଟିଗଲା।"
କାମମୋହାଭିଭୂତସ୍ଯ ଵିଘ୍ନୋଽଯଂ ପ୍ରତ୍ଯୁପସ୍ଥିତଃ। ସ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ ମୁନିଵରଃ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପେନ ଦୁଃଖିତଃ
"କାମ ଓ ମୋହରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଏହି ବାଧା ଆସିଛି।" ଏପରି କହି, ମୁନିବର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଲେ, ପଛରୁ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ।
ଭୀତାମପ୍ସରସଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵେପନ୍ତୀଂ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଂ ସ୍ଥିତାମ୍। ମେନକାଂ ମଧୁରୈର୍ଵାକ୍ଯୈର୍ଵିସୃଜ୍ଯ କୁଶିକାତ୍ମଜଃ
ଭୟଭିତ, କମ୍ପିତ ଓ ହାତ ଜୋଡି ଦଉଁଥିବା ମେନକାଙ୍କୁ ଦେଖି, କୁଶିକଙ୍କ ପୁତ୍ର ମୃଦୁ କଥାରେ ମେନକାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କଲେ।
ଉତ୍ତରଂ ପର୍ଵତଂ ରାମ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ଜଗାମ ହ। ସ କୃତ୍ଵା ନୈଷ୍ଠିକୀଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ଜେତୁକାମୋ ମହାଯଶାଃ
ରାମ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉତ୍ତର ପର୍ବତକୁ ଗଲେ; ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଆତ୍ମଜୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବାକୁ, ତିନି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
କୌଶିକୀତୀରମାସାଦ୍ଯ ତପସ୍ତେପେ ଦୁରାସଦମ୍। ତସ୍ଯ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଘୋରଂ ତପ ଉପାସତଃ
କୌଶିକୀ ନଦୀର ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ; ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଦୁର୍ଗମ ତପ କଲେ।
ଉତ୍ତରେ ପର୍ଵତେ ରାମ ଦେଵତାନାମଭୂଦ୍ ଭଯମ୍। ଆମନ୍ତ୍ରଯନ୍ ସମାଗମ୍ଯ ସର୍ଵେ ସର୍ଷିଗଣାଃ ସୁରାଃ
ରାମ, ଉତ୍ତର ପର୍ବତରେ ଦେବତାମାନେ ଭୟଭିତ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଏକସାଥିରେ ମିଶି, ଆଲୋଚନା କଲେ।
ମହର୍ଷିଶବ୍ଦଂ ଲଭତାଂ ସାଧ୍ଵଯଂ କୁଶିକାତ୍ମଜଃ। ଦେଵତାନାଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵଲୋକପିତାମହଃ
"କୁଶିକଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାର୍ଷି ଉପାଧି ପାଉ।" ଦେବତାମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ—
ଅବ୍ରଵୀନ୍ମଧୁରଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତପୋଧନମ୍। ମହର୍ଷେ ସ୍ଵାଗତଂ ଵତ୍ସ ତପସୋଗ୍ରେଣ ତୋଷିତଃ
ତପସ୍ୟାରେ ଧନୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ, ପିତାମହ ମଧୁର କଥା କହିଲେ: "ମହାର୍ଷି, ସ୍ୱାଗତ, ବତ୍ସ! ତୁମ ଉତ୍କଟ ତପସ୍ୟାରେ ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ।"
ମହତ୍ତ୍ଵମୃଷିମୁଖ୍ଯତ୍ଵଂ ଦଦାମି ତଵ କୌଶିକ। ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତୁ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତପୋଧନଃ
"କୁଶିକ, ମୁଁ ତୁମକୁ ମହାତ୍ୱ ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ଭାବ ଦେଉଛି।" ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ଧନୀ—
ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ପ୍ରଣତୋ ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ପିତାମହମ୍। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଶବ୍ଦମତୁଲଂ ସ୍ଵାର୍ଜିତୈଃ କର୍ମଭିଃ ଶୁଭୈଃ
ହାତ ଜୋଡି ଓ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ପିତାମହଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୋ ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜିତ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଉପାଧି—"
ଯଦି ମେ ଭଗଵନ୍ନାହ ତତୋଽହଂ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ତମୁଵାଚ ତତୋ ବ୍ରହ୍ମା ନ ତାଵତ୍ ତ୍ଵଂ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
"ଭଗବନ୍, ଯଦି ତୁମେ ଏହା କହିଦେଉ, ତେବେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛି।" ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, "ତୁମେ ଏଯାଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିନାହାଁ।"
ଯତସ୍ଵ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତ୍ରିଦିଵଂ ଗତଃ। ଵିପ୍ରସ୍ଥିତେଷୁ ଦେଵେଷୁ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ
"ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚେଷ୍ଟା କର," କହି, ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଦେବତାମାନେ ଚାଲିଗଲାପରେ, ବଡ଼ ମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର—
ଊର୍ଧ୍ଵବାହୁର୍ନିରାଲମ୍ବୋ ଵାଯୁଭକ୍ଷସ୍ତପଶ୍ଚରନ୍। ଘର୍ମେ ପଞ୍ଚତପା ଭୂତ୍ଵା ଵର୍ଷାସ୍ଵାକାଶସଂଶ୍ରଯଃ
ଉପରକୁ ହାତ ଉଠାଇ, କିଛିକୁ ଧରିନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ବାୟୁ ଖାଇ ଉପବାସ କରି, ସେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ଗରମ ଦିନରେ, ପାଞ୍ଚଟି ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ, ବର୍ଷା ହେଲେ ଆକାଶ ତଳେ ଖୋଲା ଅବସ୍ଥାରେ ରହୁଥିଲେ।
ଶିଶିରେ ସଲିଲେଶାଯୀ ରାତ୍ର୍ଯହାନି ତପୋଧନଃ। ଏଵଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ହି ତପୋ ଘୋରମୁପାଗମତ୍
ଶୀତକାଳରେ, ଦିନ ଓ ରାତି ପାଣି ମଧ୍ୟରେ ଶୋଇ ରହୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା ସେ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ ସଂତପ୍ଯମାନେ ତୁ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେ ମହାମୁନୌ। ସଂତାପଃ ସୁମହାନାସୀତ୍ ସୁରାଣାଂ ଵାସଵସ୍ଯ ଚ
ଏଭଳି ଭାବେ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ହେବା ସମୟରେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନରେ ବଡ ଚିନ୍ତା ଓ ଅଶାନ୍ତି ହେଲା।
ରମ୍ଭାମପ୍ସରସଂ ଶକ୍ରଃ ସର୍ଵୈଃ ସହ ମରୁଦ୍ଗଣୈଃ। ଉଵାଚାତ୍ମହିତଂ ଵାକ୍ଯମହିତଂ କୌଶିକସ୍ଯ ଚ
ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ମରୁତମାନେ ମିଶି, ରମ୍ଭା ନାମକ ଅପ୍ସରାଙ୍କୁ ନିଜ ଉପକାର ପାଇଁ ଏବଂ କୌଶିକଙ୍କ ଅପକାର ପାଇଁ କଥା କହିଲେ।
thumb|ଚତୁଃଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଚଉଷଠିଏ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସୁରକାର୍ଯମିଦଂ ରମ୍ଭେ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସୁମହତ୍ ତ୍ଵଯା। ଲୋଭନଂ କୌଶିକସ୍ଯେହ କାମମୋହସମନ୍ଵିତମ୍
ହେ ରମ୍ଭା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ବଡ କାମ। ତୁମେ ଏଠାରେ କୌଶିକଙ୍କୁ ମନ ମୋହିତ କରି, ତାଙ୍କୁ ଲୋଭ ଓ ମାୟାରେ ପକାଇବାକୁ ପଡିବ।
ତଥୋକ୍ତା ସାପ୍ସରା ରାମ ସହସ୍ରାକ୍ଷେଣ ଧୀମତା। ଵ୍ରୀଡିତା ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସୁରେଶ୍ଵରମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଲଜ୍ଜାରେ ହସୁଥିବା ରମ୍ଭା ହାତ ଜୋଡି ଦେବତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଅଯଂ ସୁରପତେ ଘୋରୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ। କ୍ରୋଧମୁତ୍ସ୍ରକ୍ଷ୍ଯତେ ଘୋରଂ ମଯି ଦେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ହେ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ, ଏହି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର। ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ମୋତେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଦେଖାଇବେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତତୋ ହି ମେ ଭଯଂ ଦେଵ ପ୍ରସାଦଂ କର୍ତୁୁମର୍ହସି। ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତଯା ରାମ ସଭଯଂ ଭୀତଯା ତଦା
ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ଦେବ, ମୁଁ ଭୟଭୀତ। ଆପଣ ମୋତେ ଦୟା କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଭୟ ଓ କମ୍ପିତ ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ଏହିପରି କହିଲେ।
ତାମୁଵାଚ ସହସ୍ରାକ୍ଷୋ ଵେପମାନାଂ କୃତାଞ୍ଜଲିମ୍। ମା ଭୈଷୀ ରମ୍ଭେ ଭଦ୍ରଂ ତେ କୁରୁଷ୍ଵ ମମ ଶାସନମ୍
ତାକୁ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, 'ହେ ରମ୍ଭା, ଭୟ କରିନାହ, ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ ହେଉ। ମୋ ଆଦେଶ ପୂରଣ କର।'
କୋକିଲୋ ହୃଦଯଗ୍ରାହୀ ମାଧଵେ ରୁଚିରଦ୍ରୁମେ। ଅହଂ କନ୍ଦର୍ପସହିତଃ ସ୍ଥାସ୍ଯାମି ତଵ ପାର୍ଶ୍ଵତଃ
ବସନ୍ତ ଋତୁରେ, ସୁନ୍ଦର ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମୁଁ ଓ କାମଦେବ ତୁମ ସହିତ ରହିବୁ, ଏବଂ କୋଇଲି ପକ୍ଷୀ ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବ।
ତ୍ଵଂ ହି ରୂପଂ ବହୁଗୁଣଂ କୃତ୍ଵା ପରମଭାସ୍ଵରମ୍। ତମୃଷିଂ କୌଶିକଂ ଭଦ୍ରେ ଭେଦଯସ୍ଵ ତପସ୍ଵିନମ୍
ତୁମେ ତୁମ ଅନେକ ଗୁଣ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ରୂପ ଦେଖାଇ, ହେ ଭଦ୍ରେ, ସେ ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ କୌଶିକ ଋଷିଙ୍କ ମନ ଭଙ୍ଗ କର।
ସା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ କୃତ୍ଵା ରୂପମନୁତ୍ତମମ୍। ଲୋଭଯାମାସ ଲଲିତା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ଶୁଚିସ୍ମିତା
ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରମ୍ଭା ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଧାରଣ କଲେ। ସୁନ୍ଦର ହସ ଥିବା ରମ୍ଭା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମନ ମୋହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।