ଶୁନଃଶେପୋ ଗୃହୀତ୍ଵା ତେ ଦ୍ଵେ ଗାଥେ ସୁସମାହିତଃ। ତ୍ଵରଯା ରାଜସିଂହଂ ତମମ୍ବରୀଷମୁଵାଚ ହ
ଶୁନଃଶେପ ଏହି ଦୁଇଟି ଗୀତ ଭଲଭାବେ ମନେ ରଖି, ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଭାବେ ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାଜସିଂହ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଶୀଘ୍ରଂ ଗଚ୍ଛାଵହେ ଵଯମ୍। ନିଵର୍ତଯସ୍ଵ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଦୀକ୍ଷାଂ ଚ ସମୁଦାହର
ହେ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଚଳନ୍ତୁ ଆମେ ଶୀଘ୍ର ଯିବା। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ଦୀକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କରି, ଯଜ୍ଞ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ଘୋଷଣା କର।
ତଦ୍ ଵାକ୍ଯମୃଷିପୁତ୍ରସ୍ଯ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହର୍ଷସମନ୍ଵିତଃ। ଜଗାମ ନୃପତିଃ ଶୀଘ୍ରଂ ଯଜ୍ଞଵାଟମତନ୍ଦ୍ରିତଃ
ମୁନିପୁତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଖୁସିରେ ତୁରନ୍ତ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପକୁ ଯାଇଲେ।
ସଦସ୍ଯାନୁମତେ ରାଜା ପଵିତ୍ରକୃତଲକ୍ଷଣମ୍। ପଶୁଂ ରକ୍ତାମ୍ବରଂ କୃତ୍ଵା ଯୂପେ ତଂ ସମବନ୍ଧଯତ୍
ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ, ରାଜା ପବିତ୍ର ଚିହ୍ନ ଦେଇ, ପଶୁକୁ ଲାଲ ଜାମା ପିନ୍ଧାଇ, ଯୂପରେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ।
ସ ବଦ୍ଧୋ ଵାଗ୍ଭିରଗ୍ର୍ଯାଭିରଭିତୁଷ୍ଟାଵ ଵୈ ସୁରୌ। ଇନ୍ଦ୍ରମିନ୍ଦ୍ରାନୁଜଂ ଚୈଵ ଯଥାଵନ୍ମୁନିପୁତ୍ରକଃ
ଏଭଳି ବାନ୍ଧାଯାଇ, ମୁନିପୁତ୍ର ଉତ୍ତମ ଶବ୍ଦରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ଭାଉକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ତତଃ ପ୍ରୀତଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷୋ ରହସ୍ଯସ୍ତୁତିତୋଷିତଃ। ଦୀର୍ଘମାଯୁସ୍ତଦା ପ୍ରାଦାଚ୍ଛୁନଃଶେପାଯ ଵାସଵଃ
ତାପରେ, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ର, ଗୁପ୍ତ ଷ୍ଟୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ଦେଲେ।
ସ ଚ ରାଜା ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଚ ସମାପ୍ତଵାନ୍। ଫଲଂ ବହୁଗୁଣଂ ରାମ ସହସ୍ରାକ୍ଷପ୍ରସାଦଜମ୍
ସେଇ ରାଜା, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କଲେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କୃପାରେ ବହୁ ଫଳ ଲାଗିଲା।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽପି ଧର୍ମାତ୍ମା ଭୂଯସ୍ତେପେ ମହାତପାଃ। ପୁଷ୍କରେଷୁ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶଵର୍ଷଶତାନି ଚ
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ, ମହାତ୍ମା ହୋଇ, ପୁଷ୍କର କୁଣ୍ଡରେ ଆଉ ଶତ ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କଲେ।
thumb|ତ୍ରିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ତିରଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ପୂର୍ଣେ ଵର୍ଷସହସ୍ରେ ତୁ ଵ୍ରତସ୍ନାତଂ ମହାମୁନିମ୍। ଅଭ୍ଯଗଚ୍ଛନ୍ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ତପଃ ଫଲଚିକୀର୍ଷଵଃ
ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ବ୍ରତ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ମହାମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଫଳ ଦେବାକୁ ଆସିଲେ।
ଅବ୍ରଵୀତ୍ ସୁମହାତେଜା ବ୍ରହ୍ମା ସୁରୁଚିରଂ ଵଚଃ। ଋଷିସ୍ତ୍ଵମସି ଭଦ୍ରଂ ତେ ସ୍ଵାର୍ଜିତୈଃ କର୍ମଭିଃ ଶୁଭୈଃ
ବ୍ରହ୍ମା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ବୀ, ମଧୁର କଥା କହିଲେ: 'ତୁମେ ନିଜ କର୍ମରେ ଏବେ ଋଷି ହେଲ। ତୁମେ ଶୁଭ ହେଉ।'
ତମେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଦେଵେଶସ୍ତ୍ରିଦିଵଂ ପୁନରଭ୍ଯଗାତ୍। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତେଜା ଭୂଯସ୍ତେପେ ମହତ୍ ତପଃ
ଏଭଳି କହି, ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଉ ଅଧିକ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତଃ କାଲେନ ମହତା ମେନକା ପରମାପ୍ସରାଃ। ପୁଷ୍କରେଷୁ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ନାତୁଂ ସମୁପଚକ୍ରମେ
ପରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅପ୍ସରା ମେନକା, ପୁଷ୍କର କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସିଲେ, ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତାଂ ଦଦର୍ଶ ମହାତେଜା ମେନକାଂ କୁଶିକାତ୍ମଜଃ। ରୂପେଣାପ୍ରତିମାଂ ତତ୍ର ଵିଦ୍ଯୁତଂ ଜଲଦେ ଯଥା
କୁଶିକଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ସେଠାରେ ମେନକାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଏତେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଲା, ଯେଉଁପରି ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ଚମକୁଥିବା ବିଜୁଳି।
କନ୍ଦର୍ପଦର୍ପଵଶଗୋ ମୁନିସ୍ତାମିଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଅପ୍ସରଃ ସ୍ଵାଗତଂ ତେଽସ୍ତୁ ଵସ ଚେହ ମମାଶ୍ରମେ
କାମର ଅଭିମାନରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇ, ମୁନି ମେନକାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଅପ୍ସରା, ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ। ଦୟାକରି ମୋ ଆଶ୍ରମରେ ରୁହ।"
ଅନୁଗୃହ୍ଣୀଷ୍ଵ ଭଦ୍ରଂ ତେ ମଦନେନ ଵିମୋହିତମ୍। ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ସା ଵରାରୋହା ତତ୍ର ଵାସମଥାକରୋତ୍
"ମୋତେ ଦୟା କର, ଭାଗ୍ୟବତୀ, କାମରେ ମୁଁ ଭ୍ରମିତ।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ମେନକା ତାଁଠାରେ ରୁହିବାକୁ ମନେ କଲେ।
ତପସୋ ହି ମହାଵିଘ୍ନୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମୁପାଗମତ୍। ତସ୍ଯାଂ ଵସନ୍ତ୍ଯାଂ ଵର୍ଷାଣି ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଚ ରାଘଵ
ମେନକା ଆଶ୍ରମରେ ରୁହିଥିବା ସମୟରେ, ରାଘବ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ବଡ଼ ବାଧା ଆସିଗଲା; ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଓ ଆଉ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ, ମୋଟେ ଦଶ ବର୍ଷ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଗଲା।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଶ୍ରମେ ସୌମ୍ଯେ ସୁଖେନ ଵ୍ଯତିଚକ୍ରମୁଃ। ଅଥ କାଲେ ଗତେ ତସ୍ମିନ୍ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଶାନ୍ତ ଆଶ୍ରମରେ ସେ ବର୍ଷଗୁଡିକ ଖୁସିରେ କଟିଗଲା। ସେ ସମୟ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ବଡ଼ ମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର—
ସଵ୍ରୀଡ ଇଵ ସଂଵୃତ୍ତଶ୍ଚିନ୍ତାଶୋକପରାଯଣଃ। ବୁଦ୍ଧିର୍ମୁନେଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନା ସାମର୍ଷା ରଘୁନନ୍ଦନ
ଲଜ୍ଜିତ ଭାବରେ, ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ; ରଘୁବଂଶୀ, ମୁନିଙ୍କ ମନରେ ରୋଷରେ ଭରିଥିବା ଏକ ଚିନ୍ତା ଉପଜିଲା।
ସର୍ଵଂ ସୁରାଣାଂ କର୍ମୈତତ୍ ତପୋଽପହରଣଂ ମହତ୍। ଅହୋରାତ୍ରାପଦେଶେନ ଗତାଃ ସଂଵତ୍ସରା ଦଶ
"ଏହା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, ମୋ ତପସ୍ୟାକୁ ବଡ଼ ଚୋରି। ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଦଶ ବର୍ଷ କଟିଗଲା।"
କାମମୋହାଭିଭୂତସ୍ଯ ଵିଘ୍ନୋଽଯଂ ପ୍ରତ୍ଯୁପସ୍ଥିତଃ। ସ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ ମୁନିଵରଃ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପେନ ଦୁଃଖିତଃ
"କାମ ଓ ମୋହରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଏହି ବାଧା ଆସିଛି।" ଏପରି କହି, ମୁନିବର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଲେ, ପଛରୁ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ।
ଭୀତାମପ୍ସରସଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵେପନ୍ତୀଂ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଂ ସ୍ଥିତାମ୍। ମେନକାଂ ମଧୁରୈର୍ଵାକ୍ଯୈର୍ଵିସୃଜ୍ଯ କୁଶିକାତ୍ମଜଃ
ଭୟଭିତ, କମ୍ପିତ ଓ ହାତ ଜୋଡି ଦଉଁଥିବା ମେନକାଙ୍କୁ ଦେଖି, କୁଶିକଙ୍କ ପୁତ୍ର ମୃଦୁ କଥାରେ ମେନକାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କଲେ।
ଉତ୍ତରଂ ପର୍ଵତଂ ରାମ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ଜଗାମ ହ। ସ କୃତ୍ଵା ନୈଷ୍ଠିକୀଂ ବୁଦ୍ଧିଂ ଜେତୁକାମୋ ମହାଯଶାଃ
ରାମ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉତ୍ତର ପର୍ବତକୁ ଗଲେ; ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଆତ୍ମଜୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବାକୁ, ତିନି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
କୌଶିକୀତୀରମାସାଦ୍ଯ ତପସ୍ତେପେ ଦୁରାସଦମ୍। ତସ୍ଯ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଘୋରଂ ତପ ଉପାସତଃ
କୌଶିକୀ ନଦୀର ତୀରକୁ ପହଞ୍ଚି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ; ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଦୁର୍ଗମ ତପ କଲେ।
ଉତ୍ତରେ ପର୍ଵତେ ରାମ ଦେଵତାନାମଭୂଦ୍ ଭଯମ୍। ଆମନ୍ତ୍ରଯନ୍ ସମାଗମ୍ଯ ସର୍ଵେ ସର୍ଷିଗଣାଃ ସୁରାଃ
ରାମ, ଉତ୍ତର ପର୍ବତରେ ଦେବତାମାନେ ଭୟଭିତ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଏକସାଥିରେ ମିଶି, ଆଲୋଚନା କଲେ।
ମହର୍ଷିଶବ୍ଦଂ ଲଭତାଂ ସାଧ୍ଵଯଂ କୁଶିକାତ୍ମଜଃ। ଦେଵତାନାଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵଲୋକପିତାମହଃ
"କୁଶିକଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାର୍ଷି ଉପାଧି ପାଉ।" ଦେବତାମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ—
ଅବ୍ରଵୀନ୍ମଧୁରଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତପୋଧନମ୍। ମହର୍ଷେ ସ୍ଵାଗତଂ ଵତ୍ସ ତପସୋଗ୍ରେଣ ତୋଷିତଃ
ତପସ୍ୟାରେ ଧନୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ, ପିତାମହ ମଧୁର କଥା କହିଲେ: "ମହାର୍ଷି, ସ୍ୱାଗତ, ବତ୍ସ! ତୁମ ଉତ୍କଟ ତପସ୍ୟାରେ ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ।"
ମହତ୍ତ୍ଵମୃଷିମୁଖ୍ଯତ୍ଵଂ ଦଦାମି ତଵ କୌଶିକ। ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତୁ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତପୋଧନଃ
"କୁଶିକ, ମୁଁ ତୁମକୁ ମହାତ୍ୱ ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ଭାବ ଦେଉଛି।" ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ଧନୀ—
ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ପ୍ରଣତୋ ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ପିତାମହମ୍। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଶବ୍ଦମତୁଲଂ ସ୍ଵାର୍ଜିତୈଃ କର୍ମଭିଃ ଶୁଭୈଃ
ହାତ ଜୋଡି ଓ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ପିତାମହଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୋ ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜିତ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଉପାଧି—"
ଯଦି ମେ ଭଗଵନ୍ନାହ ତତୋଽହଂ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ତମୁଵାଚ ତତୋ ବ୍ରହ୍ମା ନ ତାଵତ୍ ତ୍ଵଂ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
"ଭଗବନ୍, ଯଦି ତୁମେ ଏହା କହିଦେଉ, ତେବେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛି।" ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, "ତୁମେ ଏଯାଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିନାହାଁ।"