ଵିଵର୍ଣଵଦନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାକ୍ଷସଂ ରାଵଣାତ୍ମଜମ୍। ସୌମିତ୍ରିଂ ଯୁଦ୍ଧସଂଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଵିଭୀଷଣଃ
ରାକ୍ଷସ, ରାବଣଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମୁହଁ ଫିକା ହେଇଥିବା ଦେଖି, ବିଭୀଷଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲଗିଥିବା ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ନିମିତ୍ତାନ୍ଯୁପପଶ୍ଯାମି ଯାନ୍ଯସ୍ମିନ୍ ରାଵଣାତ୍ମଜେ। ତ୍ଵର ତେନ ମହାବାହୋ ଭଗ୍ନ ଏଷ ନ ସଂଶଯଃ
ମୁଁ ଏହି ରାବଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ସମ୍ପର୍କରେ କିଛି ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖୁଛି; ଶୀଘ୍ର କର, ବଳଶାଳୀ, ଏହି ହାରିଗଲା — ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତତଃ ସଂଧାଯ ସୌମିତ୍ରିଃ ଶରାନାଶୀଵିଷୋପମାନ୍। ମୁମୋଚ ଵିଶିଖାଂସ୍ତସ୍ମିନ୍ ସର୍ପାନିଵ ଵିଷୋଲ୍ବଣାନ୍
ତାପରେ ସୌମିତ୍ରି, ଅତି ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ ପରି ତୀରଗୁଡ଼ିକୁ ଧନୁରେ ଲଗାଇ, ସେ ଉପରେ ତୀରଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ିଲେ, ମନେ ଯେପରି ବିଷ ଭରା ସର୍ପ ଛାଡ଼ାଯାଏ।
ଶକ୍ରାଶନିସମସ୍ପର୍ଶୈର୍ଲକ୍ଷ୍ମଣେନାହତଃ ଶରୈଃ। ମୁହୂର୍ତମଭଵନ୍ମୂଢଃ ସର୍ଵସଂକ୍ଷୁଭିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅସନି ପରି ତୀରର ସ୍ପର୍ଶ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ତୀରରେ ଲାଗି, ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଭମ୍ରିତ ହେଇଗଲେ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହେଇପଡ଼ିଲା।
ଉପଲଭ୍ଯ ମୁହୂର୍ତେନ ସଂଜ୍ଞାଂ ପ୍ରତ୍ଯାଗତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ଦଦର୍ଶାଵସ୍ଥିତଂ ଵୀରମାଜୌ ଦଶରଥାତ୍ମଜମ୍। ସୋଽଭିଚକ୍ରାମ ସୌମିତ୍ରିଂ ରୋଷାତ୍ ସଂରକ୍ତଲୋଚନଃ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ଅପନା ଜ୍ଞାନ ଫେରିଆସି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଆସି, ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦଢ଼ି ରହିଥିବା ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୂରବୀରକୁ ଦେଖିଲେ; ତାପରେ, କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ହୋଇ, ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ।
ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚୈନମାସାଦ୍ଯ ପୁନଃ ସ ପରୁଷଂ ଵଚଃ। କିଂ ନ ସ୍ମରସି ତଦ୍ ଯୁଦ୍ଧେ ପ୍ରଥମେ ମତ୍ପରାକ୍ରମମ୍। ନିବଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵଂ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ଯଦା ଯୁଧି ଵିଚେଷ୍ଟସେ
ସେ ନିକଟକୁ ଆସି, ପୁନି କଠୋର ଭାବରେ କହିଲେ: 'ତୁମେ ପ୍ରଥମ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର ପ୍ରତାପକୁ ମନେ ରଖୁନାହିଁ କି? ଯେତବେଳେ ତୁମେ ଓ ତୁମ ଭାଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ବାନ୍ଧି ଦିଆଯାଇଥିଲେ ଏବଂ ତଳେ ପଡ଼ି ହେଉଥିଲେ।'
ଯୁଵାଂ ଖଲୁ ମହାଯୁଦ୍ଧେ ଵଜ୍ରାଶନିସମୈଃ ଶରୈଃ। ଶାଯିତୌ ପ୍ରଥମଂ ଭୂମୌ ଵିସଂଜ୍ଞୌ ସପୁରଃସରୌ
'ସେଠାରେ, ଏହି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ, ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଓ ତୁମ ସାଥୀ ଶୂରମାନେ, ପ୍ରଥମେ ଭୂମିରେ ତୀରରେ ଅସନି ଓ ବିଜୁଳି ପରି ଆଘାତ ପାଇ, ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲେ।'
ସ୍ମୃତିର୍ଵା ନାସ୍ତି ତେ ମନ୍ଯେ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵା ଯମସାଦନମ୍। ଗନ୍ତୁମିଚ୍ଛସି ଯନ୍ମାଂ ତ୍ଵମାଧର୍ଷଯିତୁମିଚ୍ଛସି
'ମୁଁ ଭାବୁଛି, ତୁମର ସ୍ମୃତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ତୁମେ ଯମର ଗୃହକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛ; କାରଣ ତୁମେ ମୋତେ ଉତ୍ତେଜିତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।'
ଯଦି ତେ ପ୍ରଥମେ ଯୁଦ୍ଧେ ନ ଦୃଷ୍ଟୋ ମତ୍ପରାକ୍ରମଃ। ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵାଂ ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯାମି ତିଷ୍ଠେଦାନୀଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
'ଯଦି ପ୍ରଥମ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ ମୋର ପ୍ରତାପ ଦେଖିନଥିଲେ, ତେବେ ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖାଇବି; ଏବେ ଦଢ଼ି ରହି, ନିଶ୍ଚୟ କର।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସପ୍ତଭିର୍ବାଣୈରଭିଵିଵ୍ଯାଧ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍। ଦଶଭିସ୍ତୁ ହନୂମନ୍ତଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣଧାରୈଃ ଶରୋତ୍ତମୈଃ
ଏପରି କହି, ସେ ସାତି ତୀରରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ, ଏବଂ ଦଶଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ।
ତତଃ ଶରଶତେନୈଵ ସୁପ୍ରଯୁକ୍ତେନ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। କ୍ରୋଧାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣସଂରବ୍ଧୋ ନିର୍ବିଭେଦ ଵିଭୀଷଣମ୍
ତାପରେ, ଶତଟି ଭଲ ତୀର ଦ୍ୱାରା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୁଇ ଗୁଣ କ୍ରୋଧରେ, ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ।
ତଦ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵେନ୍ଦ୍ରଜିତା କର୍ମ କୃତଂ ରାମାନୁଜସ୍ତଦା। ଅଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ପ୍ରହସନ୍ନୈତତ୍ କିଂଚିଦିତି ବ୍ରୁଵନ୍
ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ଭାଇ ଏହାକୁ ଗଣାନା କରିନଥିବା ପରି, ହସି କିଛି କଥା କହିଲେ।
ମୁମୋଚ ଚ ଶରାନ୍ ଘୋରାନ୍ ସଂଗୃହ୍ଯ ନରପୁଂଗଵଃ। ଅଭୀତଵଦନଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରାଵଣିଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଯୁଧି
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭୟହୀନ ଓ କ୍ରୋଧିତ ମୁହଁରେ, ଭୟଙ୍କର ତୀରଗୁଡ଼ିକୁ ଏକତ୍ର କରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ।
ନୈଵଂ ରଣଗତାଃ ଶୂରାଃ ପ୍ରହରନ୍ତି ନିଶାଚର। ଲଘଵଶ୍ଚାଲ୍ପଵୀର୍ଯାଶ୍ଚ ଶରା ହୀମେ ସୁଖାସ୍ତଵ
ଏପରି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଶୂରମାନେ ଏଭଳି ଆଘାତ କରନାହିଁ, ନିଶାଚର; ତୁମର ତୀରଗୁଡ଼ିକ ହଳୁଆ ଓ ଅଳ୍ପ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏବଂ ମୋ ପାଇଁ ସହଜ।
ନୈଵଂ ଶୂରାସ୍ତୁ ଯୁଧ୍ଯନ୍ତେ ସମରେ ଯୁଦ୍ଧକାଙ୍କ୍ଷିଣଃ। ଇତ୍ଯେଵଂ ତଂ ବ୍ରୁଵନ୍ ଧନ୍ଵୀ ଶରୈରଭିଵଵର୍ଷ ହ
ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟବାନ ନାୟକମାନେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆଶା କରି ଏପରି ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏପରି କଥା କହି, ଧନୁଧର ନିଜ ତୀରରେ ତାଙ୍କୁ ଝଡ଼ ମାରିଲେ।
ତସ୍ଯ ବାଣୈଃ ସୁଵିଧ୍ଵସ୍ତଂ କଵଚଂ କାଞ୍ଚନଂ ମହତ୍। ଵ୍ଯଶୀର୍ଯତ ରଥୋପସ୍ଥେ ତାରାଜାଲମିଵାମ୍ବରାତ୍
ତୀରରେ ଭାଙ୍ଗି ଯିବା ତାଙ୍କର ବଡ଼ ସୁନା କବଚ ରଥର ଉପରେ ଖସି ପଡ଼ିଲା, ଆକାଶରୁ ତାରା ଝାଲି ଖସି ପଡ଼ିବା ପରି।
ଵିଧୂତଵର୍ମା ନାରାଚୈର୍ବଭୂଵ ସ କୃତଵ୍ରଣଃ। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ସମରେ ଵୀରଃ ପ୍ରତ୍ଯୂଷେ ଭାନୁମାନିଵ
ବନ୍ଧୁ କବଚ ଛାଡ଼ି, ତୀରରେ ଆଘାତ ପାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୃଢ଼ ନାୟକ ଭାବରେ ଉଭୟ ଦିନର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଗଲେ।
ତତଃ ଶରସହସ୍ରେଣ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରାଵଣାତ୍ମଜଃ। ବିଭେଦ ସମରେ ଵୀରୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଭୀମଵିକ୍ରମଃ
ତାପରେ, ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ କ୍ରୋଧରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏକ ହଜାର ତୀରରେ ଆଘାତ କରିଲେ, ତାଙ୍କର ଶୌର୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା।
ଵ୍ଯଶୀର୍ଯତ ମହଦ୍ଦିଵ୍ଯଂ କଵଚଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ତୁ। କୃତପ୍ରତିକୃତାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ବଭୂଵତୁରରିଂଦମୌ
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ବଡ଼ ଦିବ୍ୟ କବଚ ଭାଙ୍ଗି ଯିବା ପରେ, ଦୁଇ ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା ନାୟକ ଏକାପେକା ଆଘାତ ଦେଇ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଉଭୟ ଦିଆଁ ହେଲେ।
ଅଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ତୌ ତୌ ଯୁଧ୍ଯେତାଂ ତୁମୁଲଂ ଯୁଧି। ଶରସଂକୃତ୍ତସର୍ଵାଙ୍ଗୌ ସର୍ଵତୋ ରୁଧିରୋକ୍ଷିତୌ
ଦୁଇଜଣ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ; ତୀରରେ ଶରୀର ଭାଗ ଭାଗରେ ଚିରି ରକ୍ତରେ ଭରି ଯାଇଥିଲା।
ସୁଦୀର୍ଘକାଲଂ ତୌ ଵୀରାଵନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ। ତତକ୍ଷତୁର୍ମହାତ୍ମାନୌ ରଣକର୍ମଵିଶାରଦୌ। ବଭୂଵତୁଶ୍ଚାତ୍ମଜଯେ ଯତ୍ତୌ ଭୀମପରାକ୍ରମୌ
ବହୁ ଦିନ ଧରି, ଦୁଇ ଶୂରବିର ଯୁଦ୍ଧ କଳାରେ ପ୍ରବୀଣ, ଏକାପେକା ତୀରରେ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ, ବିଜୟ ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ ଥିଲେ।
ତୌ ଶରୌଘୈସ୍ତଥାକୀର୍ଣୌ ନିକୃତ୍ତକଵଚଧ୍ଵଜୌ। ସୃଜନ୍ତୌ ରୁଧିରଂ ଚୋଷ୍ଣଂ ଜଲଂ ପ୍ରସ୍ରଵଣାଵିଵ
ଦୁଇଜଣ ତୀରରେ ଢ଼କି ଯାଇଥିଲେ, କବଚ ଓ ଧ୍ୱଜ ଭାଙ୍ଗି ଯିବା ପରେ, ଉତ୍ତାପ ରକ୍ତ ଝରିଥିଲେ, ଦୁଇ ଝରଣା ପରି।
ଶରଵର୍ଷଂ ତତୋ ଘୋରଂ ମୁଞ୍ଚତୋର୍ଭୀମନିଃସ୍ଵନମ୍। ସାସାରଯୋରିଵାକାଶେ ନୀଲଯୋଃ କାଲମେଘଯୋଃ
ତାପରେ, ଦୁଇଜଣ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ତୀରର ଝଡ଼ ମାରିଥିଲେ; ଆକାଶରେ ଦୁଇଟି କଳା ବଦଳ ପରି ଝଡ଼ ଝଡ଼ିଲା।
ତଯୋରଥ ମହାନ୍ କାଲୋ ଵ୍ଯତୀଯାଦ୍ ଯୁଧ୍ଯମାନଯୋଃ। ନ ଚ ତୌ ଯୁଦ୍ଧଵୈମୁଖ୍ଯଂ କ୍ଲମଂ ଚାପ୍ଯୁପଜଗ୍ମତୁଃ
ଦୁଇଜଣ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବେଳେ ବହୁ ସମୟ କଟିଗଲା, ତଥାପି କେହି ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଛୁଆ ହେଲେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା କ୍ଲାନ୍ତି ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ।
ଅସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯସ୍ତ୍ରଵିଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୌ ଦର୍ଶଯନ୍ତୌ ପୁନଃ ପୁନଃ। ଶରାନୁଚ୍ଚାଵଚାକାରାନନ୍ତରିକ୍ଷେ ବବନ୍ଧତୁଃ
ଦୁଇଜଣ ଅସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ପୁନିପୁନି ନିଜ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଖାଇ, ଆକାଶରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ତୀର ତାଣି ଚିତ୍ର ତିଆରି କରୁଥିଲେ।
ଵ୍ଯପେତଦୋଷମସ୍ଯନ୍ତୌ ଲଘୁ ଚିତ୍ରଂ ଚ ସୁଷ୍ଠୁ ଚ। ଉଭୌ ତୁ ତୁମୁଲଂ ଘୋରଂ ଚକ୍ରତୁର୍ନରରାକ୍ଷସୌ
ନର ଓ ରାକ୍ଷସ, ଦୁଇଜଣ ଦୋଷ ହୀନ ଓ ଦ୍ରୁତ ଚଳନରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ତୁମୁଳ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଇଲେ, ଅନ୍ତରେ ଚମତ୍କାର ଓ ଦକ୍ଷତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ।
ତଯୋଃ ପୃଥକ୍ ପୃଥଗ୍ ଭୀମଃ ଶୁଶ୍ରୁଵେ ତଲନିସ୍ଵନଃ। ସ କମ୍ପଂ ଜନଯାମାସ ନିର୍ଘାତ ଇଵ ଦାରୁଣଃ
ଦୁଇଜଣରୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭୟଙ୍କର ତଳ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିଲା, ଯାହା ଦ୍ରୁତ ତଡ଼ିତ ଶବ୍ଦ ପରି ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।
ତଯୋଃ ସ ଭ୍ରାଜତେ ଶବ୍ଦସ୍ତଥା ସମରମତ୍ତଯୋଃ। ସୁଘୋରଯୋର୍ନିଷ୍ଟନତୋର୍ଗଗନେ ମେଘଯୋରିଵ
ଦୁଇଜଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ଏକାପେକା ଦେଖାଇଥିବା ଶବ୍ଦ ଆକାଶରେ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ବଦଳ ଗର୍ଜନ ପରି ଚମକି ଉଠିଲା।
ସୁଵର୍ଣପୁଂଖୈର୍ନାରାଚୈର୍ବଲଵନ୍ତୌ କୃତଵ୍ରଣୌ। ପ୍ରସୁସ୍ରୁଵାତେ ରୁଧିରଂ କୀର୍ତିମନ୍ତୌ ଜଯେ ଧୃତୌ
ସୁନା ପଙ୍ଖ ଥିବା ତୀରରେ ଦୁଇଜଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରଶଂସିତ, ବିଜୟ ପାଇଁ ଦୃଢ଼, ଆଘାତ ପାଇ ରକ୍ତ ଝରିଲେ।
ତେ ଗାତ୍ରଯୋର୍ନିପତିତା ରୁକ୍ମପୁଂଖାଃ ଶରା ଯୁଧି। ଅସୃଗ୍ଦିଗ୍ଧା ଵିନିଷ୍ପେତୁର୍ଵିଵିଶୁର୍ଧରଣୀତଲମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଶରୀରରେ ଖସି ପଡ଼ିଥିବା ସୁନା ପଙ୍ଖ ତୀର, ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଭୂମିରେ ଲୁହି ଯାଇ ପୃଥିବୀକୁ ଲଗିଗଲା।