ଶରୈରତିମହାଵେଗୈର୍ଵେଗଵାନ୍ ରାଵଣାତ୍ମଜଃ। ସୌମିତ୍ରିମିନ୍ଦ୍ରଜିଦ୍ ଯୁଦ୍ଧେ ଵିଵ୍ଯାଧ ଶୁଭଲକ୍ଷଣମ୍
ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଅତି ବେଗବାନ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି ଆହତ କଲେ।
ସ ଶରୈରତିଵିଦ୍ଧାଙ୍ଗୋ ରୁଧିରେଣ ସମୁକ୍ଷିତଃ। ଶୁଶୁଭେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵିଧୂମ ଇଵ ପାଵକଃ
ବାଣରେ ଭିଦ୍ଧ ହୋଇ, ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଗ୍ନିର ପରି ତେଜ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ଧୂଆଁ ନାହିଁ।
ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ତ୍ଵାତ୍ମନଃ କର୍ମ ପ୍ରସମୀକ୍ଷ୍ଯାଭିଗମ୍ଯ ଚ। ଵିନଦ୍ଯ ସୁମହାନାଦମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ବଡ଼ ଆବାଜରେ ଚିତ୍କାର କରି, ଏହି କଥା କହିଲେ।
ପତ୍ରିଣଃ ଶିତଧାରାସ୍ତେ ଶରା ମତ୍କାର୍ମୁକଚ୍ଯୁତାଃ। ଆଦାସ୍ଯନ୍ତେଽଦ୍ଯ ସୌମିତ୍ରେ ଜୀଵିତଂ ଜୀଵିତାନ୍ତକାଃ
ସୌମିତ୍ରି, ମୋ ଧନୁଷରୁ ଛୁଟିଥିବା ଏହି ପର୍ଣ୍ଣ ଲଗା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣଗୁଡିକ ଆଜି ତୁମର ଜୀବନ ନେଇବେ — ଏଗୁଡିକ ଜୀବନ ଶେଷ କରିଦେଇଥିବା।
ଅଦ୍ଯ ଗୋମାଯୁସଙ୍ଘାଶ୍ଚ ଶ୍ଯେନସଙ୍ଘାଶ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ଗୃଧ୍ରାଶ୍ଚ ନିପତନ୍ତୁ ତ୍ଵାଂ ଗତାସୁଂ ନିହତଂ ମଯା
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଆଜି ତୁମେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପରେ, କୁକୁର, ଶ୍ୟାନ, ଗୃଧ୍ର ଏବଂ ଶ୍ୟେନ ଦଳ ତୁମ ଶବରେ ପଡିଯିବେ।
କ୍ଷତ୍ରବନ୍ଧୁଂ ସଦାନାର୍ଯଂ ରାମଃ ପରମଦୁର୍ମତିଃ। ଭକ୍ତଂ ଭ୍ରାତରମଦ୍ଯୈଵ ତ୍ଵାଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯତି ହତଂ ମଯା
ଆଜି, ରାମ — ସେ ଅତି ଦୁଷ୍ଟ — ତୁମେ ତାଙ୍କର ଭକ୍ତ ଭାଇ, କ୍ଷତ୍ରିୟର ଅପମାନ ଏବଂ ସଦା ଅନାର୍ଯ୍ୟ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ହତ ଦେଖିବେ।
ଵିସ୍ରସ୍ତକଵଚଂ ଭୂମୌ ଵ୍ଯପଵିଦ୍ଧଶରାସନମ୍। ହୃତୋତ୍ତମାଙ୍ଗଂ ସୌମିତ୍ରେ ତ୍ଵାମଦ୍ଯ ନିହତଂ ମଯା
ସୌମିତ୍ରି, ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ହତ କରିଦେବି; ତୁମର କବଚ ଖସିଯିବ, ଧନୁଷ ଭୂମିରେ ପଡିଯିବ, ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ଅଲଗା ହୋଇଯିବ।
ଇତି ବ୍ରୁଵାଣଂ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପରୁଷଂ ରାଵଣାତ୍ମଜମ୍। ହେତୁମଦ୍ ଵାକ୍ଯମର୍ଥଜ୍ଞୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ
ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ କ୍ରୋଧରେ କଠୋର କଥା କହିଥିବାବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅର୍ଥ ବୁଝି, ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଵାଗ୍ବଲଂ ତ୍ଯଜ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେ କ୍ରୂରକର୍ମନ୍ ହି ରାକ୍ଷସ। ଅଥ କସ୍ମାଦ୍ ଵଦସ୍ଯେତତ୍ ସମ୍ପାଦଯ ସୁକର୍ମଣା
ଅପରାଧୀ ରାକ୍ଷସ, ତୁମେ ଏତେ କଥା କହିବାକୁ ଛାଡ଼; କାରଣ ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟ କ୍ରୂର। ଏପରି କଥା କାହିଁକି କହୁଛ? ଭଲ କାମ କରି ଦେଖା।
ଅକୃତ୍ଵା କତ୍ଥସେ କର୍ମ କିମର୍ଥମିହ ରାକ୍ଷସ। କୁରୁ ତତ୍ କର୍ମ ଯେନାହଂ ଶ୍ରଦ୍ଧେଯଂ ତଵ କତ୍ଥନମ୍
ରାକ୍ଷସ, କାମ କରିନଥିବାବେଳେ ଏଠାରେ ଏତେ ଗର୍ବ କାହିଁକି କରୁଛ? ଏମିତି କାମ କର, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ଗର୍ବ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯିବ।
ଅନୁକ୍ତ୍ଵା ପରୁଷଂ ଵାକ୍ଯଂ କିଂଚିଦପ୍ଯନଵକ୍ଷିପନ୍। ଅଵିକତ୍ଥନ୍ ଵଧିଷ୍ଯାମି ତ୍ଵାଂ ପଶ୍ଯ ପୁରୁଷାଦନ
ମୁଁ କୌଣସି କଠୋର କଥା କହିବି ନାହିଁ, ତୁମକୁ ଅପମାନ କରିବି ନାହିଁ, ଏବଂ ଗର୍ବ କରିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମକୁ ହତ କରିଦେବି — ଦେଖ, ମାନୁଷ ଖାଇବା ରାକ୍ଷସ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପଞ୍ଚ ନାରାଚାନାକର୍ଣାପୂରିତାନ୍ ଶରାନ୍। ଵିଜଘାନ ମହାଵେଗାଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ରାକ୍ଷସୋରସି
ଏପରି କହି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅତି ବେଗରେ ପାଞ୍ଚଟି ନାରାଚ ବାଣ କାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟାଣି, ରାକ୍ଷସର ଛାତିରେ ଆଘାତ କଲେ।
ସୁପତ୍ରଵାଜିତା ବାଣା ଜ୍ଵଲିତା ଇଵ ପନ୍ନଗାଃ। ନୈର୍ଋତୋରସ୍ଯଭାସନ୍ତ ସଵିତୂ ରଶ୍ମଯୋ ଯଥା
ପର୍ଣ୍ଣ ଲଗା ତୀବ୍ର ବାଣଗୁଡିକ ନିରୃତିର ସନ୍ତାନର ଛାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି ତେଜ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସାପ ପରି।
ସ ଶରୈରାହତସ୍ତେନ ସରୋଷୋ ରାଵଣାତ୍ମଜଃ। ସୁପ୍ରଯୁକ୍ତୈସ୍ତ୍ରିଭିର୍ବାଣୈଃ ପ୍ରତିଵିଵ୍ଯାଧ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍
ସେ ବାଣରେ ଆଘାତ ପାଇ, କ୍ରୋଧିତ ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ତିନିଟି ଭଲ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଥିବା ବାଣରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରତିଆଘାତ କଲେ।
ସ ବଭୂଵ ମହାଭୀମୋ ନରରାକ୍ଷସସିଂହଯୋଃ। ଵିମର୍ଦସ୍ତୁମୁଲୋ ଯୁଦ୍ଧେ ପରସ୍ପରଜଯୈଷିଣୋଃ
ତାପରେ ନର ଓ ରାକ୍ଷସ ସିଂହ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଭୀତିଜନକ ମୁକାବିଲା ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଦୁଇଜଣ ଏକାପର ଜିତିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ।
ଵିକ୍ରାନ୍ତୌ ବଲସମ୍ପନ୍ନାଵୁଭୌ ଵିକ୍ରମଶାଲିନୌ। ଉଭୌ ପରମଦୁର୍ଜେଯାଵତୁଲ୍ଯବଲତେଜସୌ
ଦୁଇଜଣ ଅତି ସାହସୀ, ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କୌଶଳରେ ନିପୁଣ, ଅତି କଷ୍ଟରେ ଜିତିବା, ଶକ୍ତି ଓ ତେଜରେ ସମାନ ଥିଲେ।
ଯୁଯୁଧାତେ ତଦା ଵୀରୌ ଗ୍ରହାଵିଵ ନଭୋଗତୌ। ବଲଵୃତ୍ରାଵିଵ ହି ତୌ ଯୁଧି ଵୈ ଦୁଷ୍ପ୍ରଧର୍ଷଣୌ
ସେ ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଏହି ସମୟରେ ଆକାଶରେ ଗ୍ରହମାନେ ଚଳିଥିବା ପରି ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ, କିମ୍ବା ବଳଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବୃତ୍ରାସୁର ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପରାଜିତ ଥିଲେ।
ଯୁଯୁଧାତେ ମହାତ୍ମାନୌ ତଦା କେସରିଣାଵିଵ। ବହୂନଵସୃଜନ୍ତୌ ହି ମାର୍ଗଣୌଘାନଵସ୍ଥିତୌ। ନରରାକ୍ଷସମୁଖ୍ଯୌ ତୌ ପ୍ରହୃଷ୍ଟାଵଭ୍ଯଯୁଧ୍ଯତାମ୍
ସେ ଦୁଇ ମହାତ୍ମା ଦୁଇଟି ସିଂହ ପରି ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ, ଅନେକ ତୀର ଝଡ଼ ଛାଡ଼ି, ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦଢ଼ି ରହି, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇ, ଏକାଉଁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆନନ୍ଦରେ ଲଗିଥିଲେ।
ତତଃ ଶରାନ୍ ଦାଶରଥିଃ ସଂଧାଯାମିତ୍ରକର୍ଷଣଃ। ସସର୍ଜ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରାଯ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସର୍ପ ଇଵ ଶ୍ଵସନ୍
ତାପରେ ଦଶରଥପୁତ୍ର, ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କ ନାଶକ, ତୀରଗୁଡ଼ିକୁ ଧନୁରେ ଲଗାଇ, ରାକ୍ଷସମାନେର ମୁଖ୍ୟକୁ କ୍ରୋଧରେ, ଫୁଙ୍କିଥିବା ସର୍ପ ପରି, ଛାଡ଼ିଲେ।
ତସ୍ଯ ଜ୍ଯାତଲନିର୍ଘୋଷଂ ସ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାକ୍ଷସାଧିପଃ। ଵିଵର୍ଣଵଦନୋ ଭୂତ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ସମୁଦୈକ୍ଷତ
ଧନୁର ତାଣିର ଗୁଞ୍ଜନ ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସମାନେର ଅଧିପତିର ମୁହଁ ଫିକା ହେଇଗଲା, ଏବଂ ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ଦେଖିଲେ।
ଵିଵର୍ଣଵଦନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାକ୍ଷସଂ ରାଵଣାତ୍ମଜମ୍। ସୌମିତ୍ରିଂ ଯୁଦ୍ଧସଂଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଵିଭୀଷଣଃ
ରାକ୍ଷସ, ରାବଣଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମୁହଁ ଫିକା ହେଇଥିବା ଦେଖି, ବିଭୀଷଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲଗିଥିବା ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ନିମିତ୍ତାନ୍ଯୁପପଶ୍ଯାମି ଯାନ୍ଯସ୍ମିନ୍ ରାଵଣାତ୍ମଜେ। ତ୍ଵର ତେନ ମହାବାହୋ ଭଗ୍ନ ଏଷ ନ ସଂଶଯଃ
ମୁଁ ଏହି ରାବଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ସମ୍ପର୍କରେ କିଛି ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖୁଛି; ଶୀଘ୍ର କର, ବଳଶାଳୀ, ଏହି ହାରିଗଲା — ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତତଃ ସଂଧାଯ ସୌମିତ୍ରିଃ ଶରାନାଶୀଵିଷୋପମାନ୍। ମୁମୋଚ ଵିଶିଖାଂସ୍ତସ୍ମିନ୍ ସର୍ପାନିଵ ଵିଷୋଲ୍ବଣାନ୍
ତାପରେ ସୌମିତ୍ରି, ଅତି ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ ପରି ତୀରଗୁଡ଼ିକୁ ଧନୁରେ ଲଗାଇ, ସେ ଉପରେ ତୀରଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ିଲେ, ମନେ ଯେପରି ବିଷ ଭରା ସର୍ପ ଛାଡ଼ାଯାଏ।
ଶକ୍ରାଶନିସମସ୍ପର୍ଶୈର୍ଲକ୍ଷ୍ମଣେନାହତଃ ଶରୈଃ। ମୁହୂର୍ତମଭଵନ୍ମୂଢଃ ସର୍ଵସଂକ୍ଷୁଭିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅସନି ପରି ତୀରର ସ୍ପର୍ଶ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ତୀରରେ ଲାଗି, ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଭମ୍ରିତ ହେଇଗଲେ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହେଇପଡ଼ିଲା।
ଉପଲଭ୍ଯ ମୁହୂର୍ତେନ ସଂଜ୍ଞାଂ ପ୍ରତ୍ଯାଗତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ଦଦର୍ଶାଵସ୍ଥିତଂ ଵୀରମାଜୌ ଦଶରଥାତ୍ମଜମ୍। ସୋଽଭିଚକ୍ରାମ ସୌମିତ୍ରିଂ ରୋଷାତ୍ ସଂରକ୍ତଲୋଚନଃ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ଅପନା ଜ୍ଞାନ ଫେରିଆସି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଆସି, ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦଢ଼ି ରହିଥିବା ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୂରବୀରକୁ ଦେଖିଲେ; ତାପରେ, କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ହୋଇ, ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ।
ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚୈନମାସାଦ୍ଯ ପୁନଃ ସ ପରୁଷଂ ଵଚଃ। କିଂ ନ ସ୍ମରସି ତଦ୍ ଯୁଦ୍ଧେ ପ୍ରଥମେ ମତ୍ପରାକ୍ରମମ୍। ନିବଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵଂ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ଯଦା ଯୁଧି ଵିଚେଷ୍ଟସେ
ସେ ନିକଟକୁ ଆସି, ପୁନି କଠୋର ଭାବରେ କହିଲେ: 'ତୁମେ ପ୍ରଥମ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର ପ୍ରତାପକୁ ମନେ ରଖୁନାହିଁ କି? ଯେତବେଳେ ତୁମେ ଓ ତୁମ ଭାଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ବାନ୍ଧି ଦିଆଯାଇଥିଲେ ଏବଂ ତଳେ ପଡ଼ି ହେଉଥିଲେ।'
ଯୁଵାଂ ଖଲୁ ମହାଯୁଦ୍ଧେ ଵଜ୍ରାଶନିସମୈଃ ଶରୈଃ। ଶାଯିତୌ ପ୍ରଥମଂ ଭୂମୌ ଵିସଂଜ୍ଞୌ ସପୁରଃସରୌ
'ସେଠାରେ, ଏହି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ, ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଓ ତୁମ ସାଥୀ ଶୂରମାନେ, ପ୍ରଥମେ ଭୂମିରେ ତୀରରେ ଅସନି ଓ ବିଜୁଳି ପରି ଆଘାତ ପାଇ, ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲେ।'
ସ୍ମୃତିର୍ଵା ନାସ୍ତି ତେ ମନ୍ଯେ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵା ଯମସାଦନମ୍। ଗନ୍ତୁମିଚ୍ଛସି ଯନ୍ମାଂ ତ୍ଵମାଧର୍ଷଯିତୁମିଚ୍ଛସି
'ମୁଁ ଭାବୁଛି, ତୁମର ସ୍ମୃତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ତୁମେ ଯମର ଗୃହକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛ; କାରଣ ତୁମେ ମୋତେ ଉତ୍ତେଜିତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।'
ଯଦି ତେ ପ୍ରଥମେ ଯୁଦ୍ଧେ ନ ଦୃଷ୍ଟୋ ମତ୍ପରାକ୍ରମଃ। ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵାଂ ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯାମି ତିଷ୍ଠେଦାନୀଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
'ଯଦି ପ୍ରଥମ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ ମୋର ପ୍ରତାପ ଦେଖିନଥିଲେ, ତେବେ ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖାଇବି; ଏବେ ଦଢ଼ି ରହି, ନିଶ୍ଚୟ କର।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସପ୍ତଭିର୍ବାଣୈରଭିଵିଵ୍ଯାଧ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍। ଦଶଭିସ୍ତୁ ହନୂମନ୍ତଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣଧାରୈଃ ଶରୋତ୍ତମୈଃ
ଏପରି କହି, ସେ ସାତି ତୀରରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ, ଏବଂ ଦଶଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ।