ଅର୍ଥେଭ୍ଯୋଽଥ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧେଭ୍ଯଃ ସଂଵୃତ୍ତେଭ୍ଯସ୍ତତସ୍ତତଃ। କ୍ରିଯାଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ପର୍ଵତେଭ୍ଯ ଇଵାପଗାଃ
ଧନ ଯେଉଁଠାରେ ବଢ଼ିଯାଏ ଓ ସଞ୍ଚିତ ହୁଏ, ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯେପରି ପାହାଡ଼ରୁ ନଦୀ ଝରିଯାଏ।
ଅର୍ଥେନ ହି ଵିମୁକ୍ତସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯାଲ୍ପଚେତସଃ। ଵିଚ୍ଛିଦ୍ଯନ୍ତେ କ୍ରିଯାଃ ସର୍ଵା ଗ୍ରୀଷ୍ମେ କୁସରିତୋ ଯଥା
ଯେଉଁ ଲୋକ ଧନ ହୀନ ଓ ଅବିବେକୀ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୁଏ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ନଦୀ ଶୁଖିଯିବା ପରି।
ସୋଽଯମର୍ଥଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସୁଖକାମଃ ସୁଖୈଧିତଃ। ପାପମାଚରତେ କର୍ତୁଂ ତଦା ଦୋଷଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯିଏ ଧନକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସୁଖ ଓ ଆରାମ ଚାହେ, ସେ ହେପାଇଁ ପାପ କରେ, ତେବେ ଦୋଷ ଆସିଯାଏ।
ଯସ୍ଯାର୍ଥାସ୍ତସ୍ଯ ମିତ୍ରାଣି ଯସ୍ଯାର୍ଥାସ୍ତସ୍ଯ ବାନ୍ଧଵାଃ। ଯସ୍ଯାର୍ଥାଃ ସ ପୁମାଁଲ୍ଲୋକେ ଯସ୍ଯାର୍ଥାଃ ସ ଚ ପଣ୍ଡିତଃ
ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେଠି ମିତ୍ର ଅଛି; ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେଠି ବାନ୍ଧବ ଅଛି; ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେଠି ଲୋକରେ ପୁରୁଷ ଅଛି; ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେଠି ପଣ୍ଡିତ ଅଛି।
ଯସ୍ଯାର୍ଥାଃ ସ ଚ ଵିକ୍ରାନ୍ତୋ ଯସ୍ଯାର୍ଥାଃ ସ ଚ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍। ଯସ୍ଯାର୍ଥାଃ ସ ମହାଭାଗୋ ଯସ୍ଯାର୍ଥାଃ ସ ଗୁଣାଧିକଃ
ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ; ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ; ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେ ଗୁଣରେ ଅଧିକ।
ଅର୍ଥସ୍ଯୈତେ ପରିତ୍ଯାଗେ ଦୋଷାଃ ପ୍ରଵ୍ଯାହୃତା ମଯା। ରାଜ୍ଯମୁତ୍ସୃଜତା ଧୀର ଯେନ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତ୍ଵଯା କୃତା
ଧନ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଯେଉଁ ଦୋଷ ଆସେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ଏହି ବିଚାର ଦ୍ୱାରା, ହେ ଧୃଢ଼ଚିତ୍ତ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲା।
ଯସ୍ଯାର୍ଥା ଧର୍ମକାମାର୍ଥାସ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍। ଅଧନେନାର୍ଥକାମେନ ନାର୍ଥଃ ଶକ୍ଯୋ ଵିଚିନ୍ଵତା
ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ପାଇଁ ବ୍ୟୟ ହୁଏ, ସେଠି ସମସ୍ତ କିଛି ମଙ୍ଗଳମୟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଧନ ନଥିବା ଏବଂ ଧନ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ, ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ମିଳେନାହିଁ।
ହର୍ଷଃ କାମଶ୍ଚ ଦର୍ପଶ୍ଚ ଧର୍ମଃ କ୍ରୋଧଃ ଶମୋ ଦମଃ। ଅର୍ଥାଦେତାନି ସର୍ଵାଣି ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ନରାଧିପ
ଆନନ୍ଦ, ଇଚ୍ଛା, ଅଭିମାନ, ଧର୍ମ, କ୍ରୋଧ, ଶାନ୍ତି ଓ ନିୟମ—ଏସବୁ କିଛି ଧନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ହେ ନରପତି।
ଯେଷାଂ ନଶ୍ଯତ୍ଯଯଂ ଲୋକଶ୍ଚରତାଂ ଧର୍ମଚାରିଣାମ୍। ତେଽର୍ଥାସ୍ତ୍ଵଯି ନ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଦୁର୍ଦିନେଷୁ ଯଥା ଗ୍ରହାଃ
ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମରେ ଚଳିଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଧନ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ତୁମେ ତାହା ଦେଖିପାରୁନାହଁ; ଯେପରି ମେଘାଚ୍ଛନ୍ନ ଦିନରେ ତାରା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ତ୍ଵଯି ପ୍ରଵ୍ରଜିତେ ଵୀର ଗୁରୋଶ୍ଚ ଵଚନେ ସ୍ଥିତେ। ରକ୍ଷସାପହୃତା ଭାର୍ଯା ପ୍ରାଣୌଃ ପ୍ରିଯତରା ତଵ
ତୁମେ ବନବାସକୁ ଯାଇଥିଲେ, ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନିଥିଲେ, ସେ ସମୟରେ ତୁମର ପ୍ରାଣଠାରୁ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ରାକ୍ଷସ ହରଣ କଲା।
ତଦଦ୍ଯ ଵିପୁଲଂ ଵୀର ଦୁଃଖମିନ୍ଦ୍ରଜିତା କୃତମ୍। କର୍ମଣା ଵ୍ଯପନେଷ୍ଯାମି ତସ୍ମାଦୁତ୍ତିଷ୍ଠ ରାଘଵ
ଏହିପରି, ହେ ବୀର, ଆଜି ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ କରାଇଥିବା ବଡ଼ ଦୁଃଖକୁ ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରିଦେବି; ତେଣୁ ଉଠ, ହେ ରାଘବ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ନରଶାର୍ଦୂଲ ଦୀର୍ଘବାହୋ ଧୃତଵ୍ରତ। କିମାତ୍ମାନଂ ମହାତ୍ମାନମାତ୍ମାନଂ ନାଵବୁଧ୍ଯସେ
ଉଠ, ହେ ନରଶାର୍ଦୂଳ, ଦୀର୍ଘବାହୁ ଓ ଦୃଢ଼ବ୍ରତ! ଏତେ ମହାତ୍ମା ହୋଇ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ନିଜକୁ କାହିଁକି ଚିହ୍ନିପାରୁନାହଁ?
ଅଯମନଘ ତଵୋଦିତଃ ପ୍ରିଯାର୍ଥଂ ଜନକସୁତାନିଧନଂ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ରୁଷ୍ଟଃ। ସରଥଗଜହଯାଂ ସରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରାଂ ଭୃଶମିଷୁଭିର୍ଵିନିପାତଯାମି ଲଙ୍କାମ୍
ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ତୁମ ପ୍ରିୟ ପାଇଁ, ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ମୁଁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇଛି; ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସନାୟକ ସହିତ ଲଙ୍କାକୁ ମୁଁ ବାଣବୃଷ୍ଟିରେ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି।
thumb|ଚତୁରଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଚତୁରଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଚଉରାଶିତମ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣ।
ରାମମାଶ୍ଵାସମାନେ ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣେ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲେ। ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଗୁଲ୍ମାନ୍ ସ୍ଵସ୍ଥାନେ ତତ୍ରାଗଚ୍ଛଦ୍ ଵିଭୀଷଣଃ
ଭାଇ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହଶୀଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରୁଥିବା ବେଳେ, ବିଭୀଷଣ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ସେନାକୁ ଠିକ୍ ଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ ରଖି ଦେଇଥିଲେ।
ନାନାପ୍ରହରଣୈର୍ଵୀରୈଶ୍ଚତୁର୍ଭିରଭିସଂଵୃତଃ। ନୀଲାଞ୍ଜନଚଯାକାରୈର୍ମାତଂଗୈରିଵ ଯୂଥପୈଃ
ସେ ବିଭୀଷଣ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା ଚାରିଜଣ ବୀର ସହ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଘନ ମେଘ ପରି କଳା ଏବଂ ହାତୀ ଦଳର ନେତାମାନେ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ସୋଽଭିଗମ୍ଯ ମହାତ୍ମାନଂ ରାଘଵଂ ଶୋକଲାଲସମ୍। ଵାନରାଂଶ୍ଚାପି ଦଦୃଶେ ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲେକ୍ଷଣାନ୍
ସେ ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଶୋକରେ ଭାସୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ।
ରାଘଵଂ ଚ ମହାତ୍ମାନମିକ୍ଷ୍ଵାକୁକୁଲନନ୍ଦନମ୍। ଦଦର୍ଶ ମୋହମାପନ୍ନଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯାଙ୍କମାଶ୍ରିତମ୍
ସେ ବିଭୀଷଣ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ କୁଳର ଗର୍ବ ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କୁ ମୋହରେ ପଡ଼ି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଗୋଦରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ।
ଵ୍ରୀଡିତଂ ଶୋକସଂତପ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମଂ ଵିଭୀଷଣଃ। ଅନ୍ତର୍ଦୁଃଖେନ ଦୀନାତ୍ମା କିମେତଦିତି ସୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ଶର୍ମ ଏବଂ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଭୀଷଣଙ୍କ ମନ ମଧ୍ୟରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଜାଗିଲା, ସେ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ପଚାରିଲେ, 'ଏହା କଣ ଘଟିଲା?'
ଵିଭୀଷଣମୁଖଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁଗ୍ରୀଵଂ ତାଂଶ୍ଚ ଵାନରାନ୍। ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଵାଚ ମନ୍ଦାର୍ଥମିଦଂ ବାଷ୍ପପରିପ୍ଲୁତଃ
ବିଭୀଷଣଙ୍କ ମୁହଁ, ସୁଗ୍ରୀବ ଏବଂ ସେହି ବାନରମାନେ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜା କଣ୍ଠରେ କଷ୍ଟରେ କିଛି କଥା କହିଲେ।
ହତା ଇନ୍ଦ୍ରଜିତା ସୀତା ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵୈଵ ରାଘଵଃ। ହନୂମଦ୍ଵଚନାତ୍ ସୌମ୍ଯ ତତୋ ମୋହମୁପାଶ୍ରିତଃ
ହନୁମାନଙ୍କ ଠାରୁ 'ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ସୀତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଇଛି' ବୋଲି ଶୁଣିବା ସହିତ ରାଘବ ଶୋକରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।
କଥଯନ୍ତଂ ତୁ ସୌମିତ୍ରିଂ ସଂନିଵାର୍ଯ ଵିଭୀଷଣଃ। ପୁଷ୍କଲାର୍ଥମିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵିସଂଜ୍ଞଂ ରାମମବ୍ରଵୀତ୍
ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହୁଥିବା ବେଳେ, ବିଭୀଷଣ ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଦ କରି ଅଚେତନ ରାମଙ୍କୁ ଗଭୀର ଅର୍ଥ ଥିବା କଥା କହିଲେ।
ମନୁଜେନ୍ଦ୍ରାର୍ତରୂପେଣ ଯଦୁକ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ହନୂମତା। ତଦଯୁକ୍ତମହଂ ମନ୍ଯେ ସାଗରସ୍ଯେଵ ଶୋଷଣମ୍
ହନୁମାନ ଯେଉଁ ଦୁଃଖିତ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ତୁମକୁ କହିଥିଲେ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଭାବୁଛି—ଏହା ସମୁଦ୍ର ଶୁଷ୍କ ହେବା ପରି ଅସମ୍ଭବ।
ଅଭିପ୍ରାଯଂ ତୁ ଜାନାମି ରାଵଣସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ। ସୀତାଂ ପ୍ରତି ମହାବାହୋ ନ ଚ ଘାତଂ କରିଷ୍ଯତି
ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣଙ୍କ ମନସ୍କାମନା ସ୍ପଷ୍ଟ ଜାଣେ, ହେ ମହାବାହୁ, ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ମାରିବେ ନାହିଁ।
ଯାଚ୍ଯମାନଃ ସୁବହୁଶୋ ମଯା ହିତଚିକୀର୍ଷୁଣା। ଵୈଦେହୀମୁତ୍ସୃଜସ୍ଵେତି ନ ଚ ତତ୍ କୃତଵାନ୍ ଵଚଃ
ମୁଁ ତୁମର ଭଲ ଚାହିଁ ବାରମ୍ବାର ରାବଣଙ୍କୁ ବିନନ୍ତି କରିଛି ଯେ, 'ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ', କିନ୍ତୁ ସେ ମୋ କଥା ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ।
ନୈଵ ସାମ୍ନା ନ ଦାନେନ ନ ଭେଦେନ କୁତୋ ଯୁଧା। ସା ଦ୍ରଷ୍ଟୁମପି ଶକ୍ଯେତ ନୈଵ ଚାନ୍ଯେନ କେନଚିତ୍
ନ ସମ୍ମତି, ନ ଦାନ, ନ ଭେଦ, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, କେହି ଅନ୍ୟେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଵାନରାନ୍ ମୋହଯିତ୍ଵା ତୁ ପ୍ରତିଯାତଃ ସ ରାକ୍ଷସଃ। ମାଯାମଯୀଂ ମହାବାହୋ ତାଂ ଵିଦ୍ଧି ଜନକାତ୍ମଜାମ୍
ସେ ରାକ୍ଷସ ବାନରମାନେଂକୁ ମୋହିତ କରି ଚାଲିଗଲା; ମହାବାହୁ, ତୁମେ ଜାଣ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସେଇ ମାୟାଦ୍ୱାରା ତିଆରି।
ଚୈତ୍ଯଂ ନିକୁମ୍ଭିଲାମଦ୍ଯ ପ୍ରାପ୍ଯ ହୋମଂ କରିଷ୍ଯତି। ହୁତଵାନୁପଯାତୋ ହି ଦେଵୈରପି ସଵାସଵୈଃ
ଆଜି ନିକୁମ୍ଭିଳାର ଚୈତ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚି ସେ ହୋମ କରିବ; ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ହବନ କରି ଆସିଛି।
ଦୁରାଧର୍ଷୋ ଭଵତ୍ଯେଷ ସଂଗ୍ରାମେ ରାଵଣାତ୍ମଜଃ। ତେନ ମୋହଯତା ନୂନମେଷା ମାଯା ପ୍ରଯୋଜିତା
ଯୁଦ୍ଧରେ ରାବଣପୁତ୍ର ଅଜୟ ହୋଇଯାଏ; ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ମାୟା ତାଙ୍କର ଚଳ କାରଣରେ ହୋଇଛି।
ଵିଘ୍ନମନ୍ଵିଚ୍ଛତା ତତ୍ର ଵାନରାଣାଂ ପରାକ୍ରମେ। ସସୈନ୍ଯାସ୍ତତ୍ର ଗଚ୍ଛାମୋ ଯାଵତ୍ତନ୍ନ ସମାପ୍ଯତେ
ବାନରମାନେଂକର ପ୍ରତାପକୁ ବାଧା ଦେବା ପାଇଁ, ଆମେ ସେନା ସହିତ ସେଠାକୁ ଚଳିଯିବା, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ହୋମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନହୁଏ।