ଵଧ୍ଯନ୍ତେ ପାପକର୍ମାଣୋ ଯଦ୍ଯଧର୍ମେଣ ରାଘଵ। ଵଧକର୍ମହତୋଽଧର୍ମଃ ସ ହତଃ କଂ ଵଧିଷ୍ଯତି
ଯଦି ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଲୋକମାନେ ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମାରାଯାନ୍ତି, ତେବେ ଅଧର୍ମ ନିଅନ୍ତିତ ହେଲେ, ସେ କାହାକୁ ନିଅନ୍ତିତ କରିପାରିବ?
ଅଥଵା ଵିହିତେନାଯଂ ହନ୍ଯତେ ହନ୍ତି ଚାପରମ୍। ଵିଧିଃ ସ ଲିପ୍ଯତେ ତେନ ନ ସ ପାପେନ କର୍ମଣା
ଅଥବା ଯଦି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କାହାକୁ ମାରାଯାଏ, ଏବଂ ସେ ଅନ୍ୟକୁ ମାରେ, ତେବେ ଏହି ନିୟମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅଦୃଷ୍ଟପ୍ରତିକାରେଣ ଅଵ୍ଯକ୍ତେନାସତା ସତା। କଥଂ ଶକ୍ଯଂ ପରଂ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ଧର୍ମେଣାରିଵିକର୍ଷଣ
ଯଦି ପ୍ରତିଫଳ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଏ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତେବେ କିପରି ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ସମ୍ଭବ?
ଯଦି ସତ୍ ସ୍ଯାତ୍ ସତାଂ ମୁଖ୍ଯ ନାସତ୍ ସ୍ଯାତ୍ ତଵ କିଂଚନ। ତ୍ଵଯା ଯଦୀଦୃଶଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ତସ୍ମାତ୍ ତନ୍ନୋପପଦ୍ଯତେ
ଯଦି ସତ୍ୟ ଏବଂ ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉଥିଲେ, ତୁମ ପାଖରେ ଅସତ୍ୟ କିଛି ନଥାଏ, ତେବେ ଏପରି ଦୁଃଖ ତୁମେ ଭୋଗୁଥିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଅଥଵା ଦୁର୍ବଲଃ କ୍ଲୀବୋ ବଲଂ ଧର୍ମୋଽନୁଵର୍ତତେ। ଦୁର୍ବଲୋ ହୃତମର୍ଯାଦୋ ନ ସେଵ୍ଯ ଇତି ମେ ମତିଃ
ଅଥବା ଯଦି ଦୁର୍ବଳ ଓ ନିର୍ବଳ ଲୋକଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରେ, ତେବେ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ଏହା ମୋର ମତ।
ବଲସ୍ଯ ଯଦି ଚେଦ୍ ଧର୍ମୋ ଗୁଣଭୂତଃ ପରାକ୍ରମୈଃ। ଧର୍ମମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଵର୍ତସ୍ଵ ଯଥା ଧର୍ମେ ତଥା ବଲେ
ଯଦି ଶକ୍ତିର ଗୁଣ ଭାବରେ ଧର୍ମ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ତେବେ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଯେପରି ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲୁ।
ଅଥ ଚେତ୍ ସତ୍ଯଵଚନଂ ଧର୍ମଃ କିଲ ପରଂତପ। ଅନୃତଂ ତ୍ଵଯ୍ଯକରଣେ କିଂ ନ ବଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵଯା ଵିନା
ଯଦି ସତ୍ୟବାଦିତା ହିଁ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମ, ହେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦଳନ କରୁଥିବା, ତେବେ ତୁମେ ମିଥ୍ୟା କାର୍ଯ୍ୟ କରୁନାହାଁତୁ, ତଥାପି କାହିଁକି ତୁମ ବିନା କିଛି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ?
ଯଦି ଧର୍ମୋ ଭଵେଦ୍ ଭୂତ ଅଧର୍ମୋ ଵା ପରଂତପ। ନ ସ୍ମ ହତ୍ଵା ମୁନିଂ ଵଜ୍ରୀ କୁର୍ଯାଦିଜ୍ଯାଂ ଶତକ୍ରତୁଃ
ଯଦି ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମ ପ୍ରକୃତରେ ଅଛି, ହେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦଳନ କରୁଥିବା, ତେବେ ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ମୁନିଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିନଥାନ୍ତେ।
ଅଧର୍ମସଂଶ୍ରିତୋ ଧର୍ମୋ ଵିନାଶଯତି ରାଘଵ। ସର୍ଵମେତଦ୍ ଯଥାକାମଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥ କୁରୁତେ ନରଃ
ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ହେ ରାଘବ; ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମଣିଷ ନିଜ ଇଚ୍ଛାମତେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ମମ ଚେଦଂ ମତଂ ତାତ ଧର୍ମୋଽଯମିତି ରାଘଵ। ଧର୍ମମୂଲଂ ତ୍ଵଯା ଛିନ୍ନଂ ରାଜ୍ଯମୁତ୍ସୃଜତା ତଦା
ମୋର ମତ ଏହି, ହେ ପୁତ୍ର, ଯଦି ଏହି ଧର୍ମ, ହେ ରାଘବ, ତେବେ ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ସମୟରେ ଧର୍ମର ମୂଳକୁ କାଟିଦେଲା।
ଅର୍ଥେଭ୍ଯୋଽଥ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧେଭ୍ଯଃ ସଂଵୃତ୍ତେଭ୍ଯସ୍ତତସ୍ତତଃ। କ୍ରିଯାଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ପର୍ଵତେଭ୍ଯ ଇଵାପଗାଃ
ଧନ ଯେଉଁଠାରେ ବଢ଼ିଯାଏ ଓ ସଞ୍ଚିତ ହୁଏ, ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯେପରି ପାହାଡ଼ରୁ ନଦୀ ଝରିଯାଏ।
ଅର୍ଥେନ ହି ଵିମୁକ୍ତସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯାଲ୍ପଚେତସଃ। ଵିଚ୍ଛିଦ୍ଯନ୍ତେ କ୍ରିଯାଃ ସର୍ଵା ଗ୍ରୀଷ୍ମେ କୁସରିତୋ ଯଥା
ଯେଉଁ ଲୋକ ଧନ ହୀନ ଓ ଅବିବେକୀ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୁଏ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ନଦୀ ଶୁଖିଯିବା ପରି।
ସୋଽଯମର୍ଥଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସୁଖକାମଃ ସୁଖୈଧିତଃ। ପାପମାଚରତେ କର୍ତୁଂ ତଦା ଦୋଷଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯିଏ ଧନକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସୁଖ ଓ ଆରାମ ଚାହେ, ସେ ହେପାଇଁ ପାପ କରେ, ତେବେ ଦୋଷ ଆସିଯାଏ।
ଯସ୍ଯାର୍ଥାସ୍ତସ୍ଯ ମିତ୍ରାଣି ଯସ୍ଯାର୍ଥାସ୍ତସ୍ଯ ବାନ୍ଧଵାଃ। ଯସ୍ଯାର୍ଥାଃ ସ ପୁମାଁଲ୍ଲୋକେ ଯସ୍ଯାର୍ଥାଃ ସ ଚ ପଣ୍ଡିତଃ
ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେଠି ମିତ୍ର ଅଛି; ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେଠି ବାନ୍ଧବ ଅଛି; ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେଠି ଲୋକରେ ପୁରୁଷ ଅଛି; ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେଠି ପଣ୍ଡିତ ଅଛି।
ଯସ୍ଯାର୍ଥାଃ ସ ଚ ଵିକ୍ରାନ୍ତୋ ଯସ୍ଯାର୍ଥାଃ ସ ଚ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍। ଯସ୍ଯାର୍ଥାଃ ସ ମହାଭାଗୋ ଯସ୍ଯାର୍ଥାଃ ସ ଗୁଣାଧିକଃ
ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ; ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ; ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେ ଗୁଣରେ ଅଧିକ।
ଅର୍ଥସ୍ଯୈତେ ପରିତ୍ଯାଗେ ଦୋଷାଃ ପ୍ରଵ୍ଯାହୃତା ମଯା। ରାଜ୍ଯମୁତ୍ସୃଜତା ଧୀର ଯେନ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତ୍ଵଯା କୃତା
ଧନ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଯେଉଁ ଦୋଷ ଆସେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ଏହି ବିଚାର ଦ୍ୱାରା, ହେ ଧୃଢ଼ଚିତ୍ତ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲା।
ଯସ୍ଯାର୍ଥା ଧର୍ମକାମାର୍ଥାସ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍। ଅଧନେନାର୍ଥକାମେନ ନାର୍ଥଃ ଶକ୍ଯୋ ଵିଚିନ୍ଵତା
ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ପାଇଁ ବ୍ୟୟ ହୁଏ, ସେଠି ସମସ୍ତ କିଛି ମଙ୍ଗଳମୟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଧନ ନଥିବା ଏବଂ ଧନ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ, ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ମିଳେନାହିଁ।
ହର୍ଷଃ କାମଶ୍ଚ ଦର୍ପଶ୍ଚ ଧର୍ମଃ କ୍ରୋଧଃ ଶମୋ ଦମଃ। ଅର୍ଥାଦେତାନି ସର୍ଵାଣି ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ନରାଧିପ
ଆନନ୍ଦ, ଇଚ୍ଛା, ଅଭିମାନ, ଧର୍ମ, କ୍ରୋଧ, ଶାନ୍ତି ଓ ନିୟମ—ଏସବୁ କିଛି ଧନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ହେ ନରପତି।
ଯେଷାଂ ନଶ୍ଯତ୍ଯଯଂ ଲୋକଶ୍ଚରତାଂ ଧର୍ମଚାରିଣାମ୍। ତେଽର୍ଥାସ୍ତ୍ଵଯି ନ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଦୁର୍ଦିନେଷୁ ଯଥା ଗ୍ରହାଃ
ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମରେ ଚଳିଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଧନ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ତୁମେ ତାହା ଦେଖିପାରୁନାହଁ; ଯେପରି ମେଘାଚ୍ଛନ୍ନ ଦିନରେ ତାରା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ତ୍ଵଯି ପ୍ରଵ୍ରଜିତେ ଵୀର ଗୁରୋଶ୍ଚ ଵଚନେ ସ୍ଥିତେ। ରକ୍ଷସାପହୃତା ଭାର୍ଯା ପ୍ରାଣୌଃ ପ୍ରିଯତରା ତଵ
ତୁମେ ବନବାସକୁ ଯାଇଥିଲେ, ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନିଥିଲେ, ସେ ସମୟରେ ତୁମର ପ୍ରାଣଠାରୁ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ରାକ୍ଷସ ହରଣ କଲା।
ତଦଦ୍ଯ ଵିପୁଲଂ ଵୀର ଦୁଃଖମିନ୍ଦ୍ରଜିତା କୃତମ୍। କର୍ମଣା ଵ୍ଯପନେଷ୍ଯାମି ତସ୍ମାଦୁତ୍ତିଷ୍ଠ ରାଘଵ
ଏହିପରି, ହେ ବୀର, ଆଜି ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ କରାଇଥିବା ବଡ଼ ଦୁଃଖକୁ ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରିଦେବି; ତେଣୁ ଉଠ, ହେ ରାଘବ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ନରଶାର୍ଦୂଲ ଦୀର୍ଘବାହୋ ଧୃତଵ୍ରତ। କିମାତ୍ମାନଂ ମହାତ୍ମାନମାତ୍ମାନଂ ନାଵବୁଧ୍ଯସେ
ଉଠ, ହେ ନରଶାର୍ଦୂଳ, ଦୀର୍ଘବାହୁ ଓ ଦୃଢ଼ବ୍ରତ! ଏତେ ମହାତ୍ମା ହୋଇ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ନିଜକୁ କାହିଁକି ଚିହ୍ନିପାରୁନାହଁ?
ଅଯମନଘ ତଵୋଦିତଃ ପ୍ରିଯାର୍ଥଂ ଜନକସୁତାନିଧନଂ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ରୁଷ୍ଟଃ। ସରଥଗଜହଯାଂ ସରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରାଂ ଭୃଶମିଷୁଭିର୍ଵିନିପାତଯାମି ଲଙ୍କାମ୍
ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ତୁମ ପ୍ରିୟ ପାଇଁ, ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ମୁଁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇଛି; ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସନାୟକ ସହିତ ଲଙ୍କାକୁ ମୁଁ ବାଣବୃଷ୍ଟିରେ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି।
thumb|ଚତୁରଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଚତୁରଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଚଉରାଶିତମ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣ।
ରାମମାଶ୍ଵାସମାନେ ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣେ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲେ। ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଗୁଲ୍ମାନ୍ ସ୍ଵସ୍ଥାନେ ତତ୍ରାଗଚ୍ଛଦ୍ ଵିଭୀଷଣଃ
ଭାଇ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହଶୀଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରୁଥିବା ବେଳେ, ବିଭୀଷଣ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ସେନାକୁ ଠିକ୍ ଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ ରଖି ଦେଇଥିଲେ।
ନାନାପ୍ରହରଣୈର୍ଵୀରୈଶ୍ଚତୁର୍ଭିରଭିସଂଵୃତଃ। ନୀଲାଞ୍ଜନଚଯାକାରୈର୍ମାତଂଗୈରିଵ ଯୂଥପୈଃ
ସେ ବିଭୀଷଣ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା ଚାରିଜଣ ବୀର ସହ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଘନ ମେଘ ପରି କଳା ଏବଂ ହାତୀ ଦଳର ନେତାମାନେ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ସୋଽଭିଗମ୍ଯ ମହାତ୍ମାନଂ ରାଘଵଂ ଶୋକଲାଲସମ୍। ଵାନରାଂଶ୍ଚାପି ଦଦୃଶେ ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲେକ୍ଷଣାନ୍
ସେ ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଶୋକରେ ଭାସୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ।
ରାଘଵଂ ଚ ମହାତ୍ମାନମିକ୍ଷ୍ଵାକୁକୁଲନନ୍ଦନମ୍। ଦଦର୍ଶ ମୋହମାପନ୍ନଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯାଙ୍କମାଶ୍ରିତମ୍
ସେ ବିଭୀଷଣ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ କୁଳର ଗର୍ବ ମହାତ୍ମା ରାଘବଙ୍କୁ ମୋହରେ ପଡ଼ି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଗୋଦରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ।
ଵ୍ରୀଡିତଂ ଶୋକସଂତପ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମଂ ଵିଭୀଷଣଃ। ଅନ୍ତର୍ଦୁଃଖେନ ଦୀନାତ୍ମା କିମେତଦିତି ସୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ଶର୍ମ ଏବଂ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଭୀଷଣଙ୍କ ମନ ମଧ୍ୟରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଜାଗିଲା, ସେ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ପଚାରିଲେ, 'ଏହା କଣ ଘଟିଲା?'
ଵିଭୀଷଣମୁଖଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁଗ୍ରୀଵଂ ତାଂଶ୍ଚ ଵାନରାନ୍। ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଵାଚ ମନ୍ଦାର୍ଥମିଦଂ ବାଷ୍ପପରିପ୍ଲୁତଃ
ବିଭୀଷଣଙ୍କ ମୁହଁ, ସୁଗ୍ରୀବ ଏବଂ ସେହି ବାନରମାନେ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜା କଣ୍ଠରେ କଷ୍ଟରେ କିଛି କଥା କହିଲେ।