ଆସିଞ୍ଚନ୍ ସଲିଲୈଶ୍ଚୈନଂ ପଦ୍ମୋତ୍ପଲସୁଗନ୍ଧିଭିଃ। ପ୍ରଦହନ୍ତମସଂହାର୍ଯଂ ସହସାଗ୍ନିମିଵୋତ୍ଥିତମ୍
ସେମାନେ ପଦ୍ମ ଓ ଉତ୍ପଳ ଗନ୍ଧ ଥିବା ଜଳ ଛିଟି ରାମଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ, ଯେପରି ଅପରିମିତ ଦାହୁଁଥିବା ଅଗ୍ନିକୁ ଅଚାନକ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଏ।
ତଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଽଥ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ସୁଦୁଃଖିତଃ। ଉଵାଚ ରାମମସ୍ଵସ୍ଥଂ ଵାକ୍ଯଂ ହେତ୍ଵର୍ଥସଂଯୁତମ୍
ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଦୁଇହାତରେ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଏବଂ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ଭାଇଙ୍କୁ ଯୁକ୍ତି ଓ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ।
ଶୁଭେ ଵର୍ତ୍ମନି ତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ତ୍ଵାମାର୍ଯ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍। ଅନର୍ଥେଭ୍ଯୋ ନ ଶକ୍ନୋତି ତ୍ରାତୁଂ ଧର୍ମୋ ନିରର୍ଥକଃ
ଏ ଆର୍ଯ୍ୟ, ତୁମେ ଶୁଭ ମାର୍ଗରେ ଅଟୁଟ ରହିଛ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛ; ତଥାପି ଧର୍ମ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରୁ ରକ୍ଷା କରିପାରେ ନାହିଁ।
ଭୂତାନାଂ ସ୍ଥାଵରାଣାଂ ଚ ଜଙ୍ଗମାନାଂ ଚ ଦର୍ଶନମ୍। ଯଥାସ୍ତି ନ ତଥା ଧର୍ମସ୍ତେନ ନାସ୍ତୀତି ମେ ମତିଃ
ଯେପରି ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସ୍ପଷ୍ଟ, ସେପରି ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ତଥାପି ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୋର ମନେ ହୁଏ ଧର୍ମ ନାହିଁ।
ଯଥୈଵ ସ୍ଥାଵରଂ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଜଙ୍ଗମଂ ଚ ତଥାଵିଧମ୍। ନାଯମର୍ଥସ୍ତଥା ଯୁକ୍ତସ୍ତ୍ଵଦ୍ଵିଧୋ ନ ଵିପଦ୍ଯତେ
ଯେପରି ଅଚଳ ଓ ଚଳନଶୀଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି, ଏହି ନୀତି ଏଠାରେ ଲାଗୁ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ତୁମ ପରି ଧର୍ମିକ ଲୋକଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖ ଆସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଯଦ୍ଯଧର୍ମୋ ଭଵେଦ୍ ଭୂତୋ ରାଵଣୋ ନରକଂ ଵ୍ରଜେତ୍। ଭଵାଂଶ୍ଚ ଧର୍ମସଂଯୁକ୍ତୋ ନୈଵ ଵ୍ଯସନମାପ୍ନୁଯାତ୍
ଯଦି ରାବଣ ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଥାଏ, ତେବେ ସେ ନରକକୁ ଯିବ; ଏବଂ ତୁମେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିଲେ, ତେବେ ଦୁଃଖ ଆସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ତସ୍ଯ ଚ ଵ୍ଯସନାଭାଵାଦ୍ ଵ୍ଯସନଂ ଚାଗତେ ତ୍ଵଯି। ଧର୍ମୋ ଭଵତ୍ଯଧର୍ମଶ୍ଚ ପରସ୍ପରଵିରୋଧିନୌ
ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ନାହିଁ ଓ ତୁମେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛ, ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିପକ୍ଷ, ସେମାନେ ବିପରୀତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
ଧର୍ମେଣୋପଲଭେଦ୍ ଧର୍ମମଧର୍ମଂ ଚାପ୍ଯଧର୍ମତଃ। ଯଦ୍ଯଧର୍ମେଣ ଯୁଜ୍ଯେଯୁର୍ଯେଷ୍ଵଧର୍ମଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ
ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ମିଳେ, ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅଧର୍ମ; ଯଦି ଲୋକେ ଅଧର୍ମ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧର୍ମ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ।
ନ ଧର୍ମେଣ ଵିଯୁଜ୍ଯେରନ୍ନାଧର୍ମରୁଚଯୋ ଜନାଃ। ଧର୍ମେଣାଚରତାଂ ତେଷାଂ ତଥା ଧର୍ମଫଲଂ ଭଵେତ୍
ଯେମାନେ ଅଧର୍ମରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବେ ନାହିଁ; ଧର୍ମରେ ଚଳିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଧର୍ମର ଫଳ ମିଳେ।
ଯସ୍ମାଦର୍ଥା ଵିଵର୍ଧନ୍ତେ ଯେଷ୍ଵଧର୍ମଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ। କ୍ଲିଶ୍ଯନ୍ତେ ଧର୍ମଶୀଲାଶ୍ଚ ତସ୍ମାଦେତୌ ନିରର୍ଥକୌ
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଧର୍ମ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ ଓ ଧର୍ମିକମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଅର୍ଥହୀନ।
ଵଧ୍ଯନ୍ତେ ପାପକର୍ମାଣୋ ଯଦ୍ଯଧର୍ମେଣ ରାଘଵ। ଵଧକର୍ମହତୋଽଧର୍ମଃ ସ ହତଃ କଂ ଵଧିଷ୍ଯତି
ଯଦି ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଲୋକମାନେ ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମାରାଯାନ୍ତି, ତେବେ ଅଧର୍ମ ନିଅନ୍ତିତ ହେଲେ, ସେ କାହାକୁ ନିଅନ୍ତିତ କରିପାରିବ?
ଅଥଵା ଵିହିତେନାଯଂ ହନ୍ଯତେ ହନ୍ତି ଚାପରମ୍। ଵିଧିଃ ସ ଲିପ୍ଯତେ ତେନ ନ ସ ପାପେନ କର୍ମଣା
ଅଥବା ଯଦି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କାହାକୁ ମାରାଯାଏ, ଏବଂ ସେ ଅନ୍ୟକୁ ମାରେ, ତେବେ ଏହି ନିୟମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅଦୃଷ୍ଟପ୍ରତିକାରେଣ ଅଵ୍ଯକ୍ତେନାସତା ସତା। କଥଂ ଶକ୍ଯଂ ପରଂ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ଧର୍ମେଣାରିଵିକର୍ଷଣ
ଯଦି ପ୍ରତିଫଳ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଏ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତେବେ କିପରି ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ସମ୍ଭବ?
ଯଦି ସତ୍ ସ୍ଯାତ୍ ସତାଂ ମୁଖ୍ଯ ନାସତ୍ ସ୍ଯାତ୍ ତଵ କିଂଚନ। ତ୍ଵଯା ଯଦୀଦୃଶଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ତସ୍ମାତ୍ ତନ୍ନୋପପଦ୍ଯତେ
ଯଦି ସତ୍ୟ ଏବଂ ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉଥିଲେ, ତୁମ ପାଖରେ ଅସତ୍ୟ କିଛି ନଥାଏ, ତେବେ ଏପରି ଦୁଃଖ ତୁମେ ଭୋଗୁଥିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଅଥଵା ଦୁର୍ବଲଃ କ୍ଲୀବୋ ବଲଂ ଧର୍ମୋଽନୁଵର୍ତତେ। ଦୁର୍ବଲୋ ହୃତମର୍ଯାଦୋ ନ ସେଵ୍ଯ ଇତି ମେ ମତିଃ
ଅଥବା ଯଦି ଦୁର୍ବଳ ଓ ନିର୍ବଳ ଲୋକଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରେ, ତେବେ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ଏହା ମୋର ମତ।
ବଲସ୍ଯ ଯଦି ଚେଦ୍ ଧର୍ମୋ ଗୁଣଭୂତଃ ପରାକ୍ରମୈଃ। ଧର୍ମମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଵର୍ତସ୍ଵ ଯଥା ଧର୍ମେ ତଥା ବଲେ
ଯଦି ଶକ୍ତିର ଗୁଣ ଭାବରେ ଧର୍ମ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ତେବେ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଯେପରି ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲୁ।
ଅଥ ଚେତ୍ ସତ୍ଯଵଚନଂ ଧର୍ମଃ କିଲ ପରଂତପ। ଅନୃତଂ ତ୍ଵଯ୍ଯକରଣେ କିଂ ନ ବଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵଯା ଵିନା
ଯଦି ସତ୍ୟବାଦିତା ହିଁ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମ, ହେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦଳନ କରୁଥିବା, ତେବେ ତୁମେ ମିଥ୍ୟା କାର୍ଯ୍ୟ କରୁନାହାଁତୁ, ତଥାପି କାହିଁକି ତୁମ ବିନା କିଛି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ?
ଯଦି ଧର୍ମୋ ଭଵେଦ୍ ଭୂତ ଅଧର୍ମୋ ଵା ପରଂତପ। ନ ସ୍ମ ହତ୍ଵା ମୁନିଂ ଵଜ୍ରୀ କୁର୍ଯାଦିଜ୍ଯାଂ ଶତକ୍ରତୁଃ
ଯଦି ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମ ପ୍ରକୃତରେ ଅଛି, ହେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦଳନ କରୁଥିବା, ତେବେ ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ମୁନିଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିନଥାନ୍ତେ।
ଅଧର୍ମସଂଶ୍ରିତୋ ଧର୍ମୋ ଵିନାଶଯତି ରାଘଵ। ସର୍ଵମେତଦ୍ ଯଥାକାମଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥ କୁରୁତେ ନରଃ
ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ହେ ରାଘବ; ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମଣିଷ ନିଜ ଇଚ୍ଛାମତେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
ମମ ଚେଦଂ ମତଂ ତାତ ଧର୍ମୋଽଯମିତି ରାଘଵ। ଧର୍ମମୂଲଂ ତ୍ଵଯା ଛିନ୍ନଂ ରାଜ୍ଯମୁତ୍ସୃଜତା ତଦା
ମୋର ମତ ଏହି, ହେ ପୁତ୍ର, ଯଦି ଏହି ଧର୍ମ, ହେ ରାଘବ, ତେବେ ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ସମୟରେ ଧର୍ମର ମୂଳକୁ କାଟିଦେଲା।
ଅର୍ଥେଭ୍ଯୋଽଥ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧେଭ୍ଯଃ ସଂଵୃତ୍ତେଭ୍ଯସ୍ତତସ୍ତତଃ। କ୍ରିଯାଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ପର୍ଵତେଭ୍ଯ ଇଵାପଗାଃ
ଧନ ଯେଉଁଠାରେ ବଢ଼ିଯାଏ ଓ ସଞ୍ଚିତ ହୁଏ, ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯେପରି ପାହାଡ଼ରୁ ନଦୀ ଝରିଯାଏ।
ଅର୍ଥେନ ହି ଵିମୁକ୍ତସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯାଲ୍ପଚେତସଃ। ଵିଚ୍ଛିଦ୍ଯନ୍ତେ କ୍ରିଯାଃ ସର୍ଵା ଗ୍ରୀଷ୍ମେ କୁସରିତୋ ଯଥା
ଯେଉଁ ଲୋକ ଧନ ହୀନ ଓ ଅବିବେକୀ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୁଏ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ନଦୀ ଶୁଖିଯିବା ପରି।
ସୋଽଯମର୍ଥଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସୁଖକାମଃ ସୁଖୈଧିତଃ। ପାପମାଚରତେ କର୍ତୁଂ ତଦା ଦୋଷଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯିଏ ଧନକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସୁଖ ଓ ଆରାମ ଚାହେ, ସେ ହେପାଇଁ ପାପ କରେ, ତେବେ ଦୋଷ ଆସିଯାଏ।
ଯସ୍ଯାର୍ଥାସ୍ତସ୍ଯ ମିତ୍ରାଣି ଯସ୍ଯାର୍ଥାସ୍ତସ୍ଯ ବାନ୍ଧଵାଃ। ଯସ୍ଯାର୍ଥାଃ ସ ପୁମାଁଲ୍ଲୋକେ ଯସ୍ଯାର୍ଥାଃ ସ ଚ ପଣ୍ଡିତଃ
ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେଠି ମିତ୍ର ଅଛି; ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେଠି ବାନ୍ଧବ ଅଛି; ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେଠି ଲୋକରେ ପୁରୁଷ ଅଛି; ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେଠି ପଣ୍ଡିତ ଅଛି।
ଯସ୍ଯାର୍ଥାଃ ସ ଚ ଵିକ୍ରାନ୍ତୋ ଯସ୍ଯାର୍ଥାଃ ସ ଚ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍। ଯସ୍ଯାର୍ଥାଃ ସ ମହାଭାଗୋ ଯସ୍ଯାର୍ଥାଃ ସ ଗୁଣାଧିକଃ
ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ; ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ; ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଅଛି, ସେ ଗୁଣରେ ଅଧିକ।
ଅର୍ଥସ୍ଯୈତେ ପରିତ୍ଯାଗେ ଦୋଷାଃ ପ୍ରଵ୍ଯାହୃତା ମଯା। ରାଜ୍ଯମୁତ୍ସୃଜତା ଧୀର ଯେନ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତ୍ଵଯା କୃତା
ଧନ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଯେଉଁ ଦୋଷ ଆସେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ଏହି ବିଚାର ଦ୍ୱାରା, ହେ ଧୃଢ଼ଚିତ୍ତ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲା।
ଯସ୍ଯାର୍ଥା ଧର୍ମକାମାର୍ଥାସ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍। ଅଧନେନାର୍ଥକାମେନ ନାର୍ଥଃ ଶକ୍ଯୋ ଵିଚିନ୍ଵତା
ଯାହାଙ୍କର ଧନ ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ପାଇଁ ବ୍ୟୟ ହୁଏ, ସେଠି ସମସ୍ତ କିଛି ମଙ୍ଗଳମୟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଧନ ନଥିବା ଏବଂ ଧନ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ, ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ମିଳେନାହିଁ।
ହର୍ଷଃ କାମଶ୍ଚ ଦର୍ପଶ୍ଚ ଧର୍ମଃ କ୍ରୋଧଃ ଶମୋ ଦମଃ। ଅର୍ଥାଦେତାନି ସର୍ଵାଣି ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ନରାଧିପ
ଆନନ୍ଦ, ଇଚ୍ଛା, ଅଭିମାନ, ଧର୍ମ, କ୍ରୋଧ, ଶାନ୍ତି ଓ ନିୟମ—ଏସବୁ କିଛି ଧନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ହେ ନରପତି।
ଯେଷାଂ ନଶ୍ଯତ୍ଯଯଂ ଲୋକଶ୍ଚରତାଂ ଧର୍ମଚାରିଣାମ୍। ତେଽର୍ଥାସ୍ତ୍ଵଯି ନ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଦୁର୍ଦିନେଷୁ ଯଥା ଗ୍ରହାଃ
ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମରେ ଚଳିଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଧନ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ତୁମେ ତାହା ଦେଖିପାରୁନାହଁ; ଯେପରି ମେଘାଚ୍ଛନ୍ନ ଦିନରେ ତାରା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ତ୍ଵଯି ପ୍ରଵ୍ରଜିତେ ଵୀର ଗୁରୋଶ୍ଚ ଵଚନେ ସ୍ଥିତେ। ରକ୍ଷସାପହୃତା ଭାର୍ଯା ପ୍ରାଣୌଃ ପ୍ରିଯତରା ତଵ
ତୁମେ ବନବାସକୁ ଯାଇଥିଲେ, ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନିଥିଲେ, ସେ ସମୟରେ ତୁମର ପ୍ରାଣଠାରୁ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ରାକ୍ଷସ ହରଣ କଲା।