ହନୂମାନ୍ ସଂନିଵର୍ତଧ୍ଵଂ ନ ନଃ ସାଧ୍ଯମିଦଂ ବଲମ୍। ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରାଣାନ୍ ଵିଚେଷ୍ଟନ୍ତୋ ରାମପ୍ରିଯଚିକୀର୍ଷଵଃ
ହନୁମାନ୍ କହିଲେ, 'ପଛକୁ ହଟ। ଏହି ସେନାକୁ ଆମେ ଜିତିପାରିବୁନାହିଁ, ଆମେ ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ଜୀବନ ଦେଇ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ।'
ଯନ୍ନିମିତ୍ତଂ ହି ଯୁଧ୍ଯାମୋ ହତା ସା ଜନକାତ୍ମଜା। ଇମମର୍ଥଂ ହି ଵିଜ୍ଞାପ୍ଯ ରାମଂ ସୁଗ୍ରୀଵମେଵ ଚ
'ଯାହା ପାଇଁ ଆମେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛୁ, ସେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି। ଏହି କଥା ରାମ ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଅ।'
ତୌ ଯତ୍ ପ୍ରତିଵିଧାସ୍ଯେତେ ତତ୍ କରିଷ୍ଯାମହେ ଵଯମ୍। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵାନରଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵାରଯନ୍ ସର୍ଵଵାନରାନ୍
'ସେମାନେ ଯାହା ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିବେ, ଆମେ ତାହା କରିବୁ।' ଏଭଳି କହି ବାନରମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ହନୁମାନ୍ ସମସ୍ତ ବାନରଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।
ଶନୈଃ ଶନୈରସଂତ୍ରସ୍ତଃ ସବଲଃ ସଂନ୍ଯଵର୍ତତ। ତତଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ହନୂମନ୍ତଂ ଵ୍ରଜନ୍ତଂ ଯତ୍ର ରାଘଵଃ
ସେ ନିଜ ସେନା ସହ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ, ଭୟ ଛାଡି, ପଛକୁ ହଟିଗଲେ। ତାପରେ ହନୁମାନ୍ ଯେଉଁଠାରେ ରାଘବ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯାଉଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ—
ସ ହୋତୁକାମୋ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ଗତଶ୍ଚୈତ୍ଯଂ ନିକୁମ୍ଭିଲାମ୍। ନିକୁମ୍ଭିଲାମଧିଷ୍ଠାଯ ପାଵକଂ ଜୁହଵେନ୍ଦ୍ରଜିତ୍
ସେ ଦୁଷ୍ଟମନା ବ୍ୟକ୍ତି ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ, ଏବଂ ନିକୁମ୍ଭିଳା ନାମକ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। ନିକୁମ୍ଭିଳାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଯଜ୍ଞଭୂମ୍ଯାଂ ତତୋ ଗତ୍ଵା ପାଵକସ୍ତେନ ରକ୍ଷସା। ହୂଯମାନଃ ପ୍ରଜଜ୍ଵାଲ ହୋମଶୋଣିତଭୁକ୍ ତଦା
ତାପରେ, ଯଜ୍ଞଭୂମିରେ, ସେ ରାକ୍ଷସ ଅଗ୍ନିକୁ ଉନ୍ମାଦିତ କଲେ। ହୋମ କରିବା ସମୟରେ ଅଗ୍ନି ରକ୍ତ ଭୋଗ କରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା।
ସାର୍ଚିଃପିନଦ୍ଧୋ ଦଦୃଶେ ହୋମଶୋଣିତତର୍ପିତଃ। ସଂଧ୍ଯାଗତ ଇଵାଦିତ୍ଯଃ ସୁତୀଵ୍ରୋଽଗ୍ନିଃ ସମୁତ୍ଥିତଃ
ଅଗ୍ନି ଶିଖାରେ ଘେରାଯାଇ, ହୋମର ରକ୍ତରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ, ସଂଧ୍ୟାବେଳର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।
ଅଥେନ୍ଦ୍ରଜିଦ୍ ରାକ୍ଷସଭୂତଯେ ତୁ ଜୁହାଵ ହଵ୍ଯଂ ଵିଧିନା ଵିଧାନଵିତ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ଯତିଷ୍ଠନ୍ତ ଚ ରାକ୍ଷସାସ୍ତେ ମହାସମୂହେଷୁ ନଯାନଯଜ୍ଞାଃ
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ପାଇଁ ହବି ଦେଲେ। ଏହା ଦେଖି ରାକ୍ଷସମାନେ ବଡ଼ ଦଳରେ ରହି, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଯଜ୍ଞର ନିୟମ ଜାଣିଥିଲେ।
thumb|ତ୍ର୍ଯଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ତ୍ର୍ଯଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ତିରାଶିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ରାଘଵଶ୍ଚାପି ଵିପୁଲଂ ତଂ ରାକ୍ଷସଵନୌକସାମ୍। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସଂଗ୍ରାମନିର୍ଘୋଷଂ ଜାମ୍ବଵନ୍ତମୁଵାଚ ହ
ରାଘବ ରାକ୍ଷସମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ସହଯୋଗୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଜାମ୍ବବାନ୍କୁ କହିଲେ।
ସୌମ୍ଯ ନୂନଂ ହନୁମତା କୃତଂ କର୍ମ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍। ଶ୍ରୂଯତେ ଚ ଯଥା ଭୀମଃ ସୁମହାନାଯୁଧସ୍ଵନଃ
'ସୋମ୍ୟ, ନିଶ୍ଚୟ ହନୁମାନ୍ ବହୁତ କଠିନ କାମ କରିଛନ୍ତି; କାରଣ ଭୟଙ୍କର ଓ ବଡ଼ ଅସ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଛି।'
ତଦ୍ ଗଚ୍ଛ କୁରୁ ସାହାଯ୍ଯଂ ସ୍ଵବଲେନାଭିସଂଵୃତଃ। କ୍ଷିପ୍ରମୃକ୍ଷପତେ ତସ୍ଯ କପିଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ଯ ଯୁଧ୍ଯତଃ
'ତେବେ ତୁମେ ତୁମ ଦଳ ସହ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ, ଓ ରିକ୍ଷପତି, ବାନରମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ସାହାଯ୍ୟ କର।'
ଋକ୍ଷରାଜସ୍ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵେନାନୀକେନ ସଂଵୃତଃ। ଆଗଚ୍ଛତ୍ ପଶ୍ଚିମଂ ଦ୍ଵାରଂ ହନୂମାନ୍ ଯତ୍ର ଵାନରଃ
ଋକ୍ଷରାଜ 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି କହି, ନିଜ ସେନା ସହ ଯାଇ, ଯେଉଁଠାରେ ବାନର ହନୁମାନ୍ ଅଛନ୍ତି, ସେ ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଅଥାଯାନ୍ତଂ ହନୂମନ୍ତଂ ଦଦର୍ଶର୍କ୍ଷପତିସ୍ତଦା। ଵାନରୈଃ କୃତସଂଗ୍ରାମୈଃ ଶ୍ଵସଦ୍ଭିରଭିସଂଵୃତମ୍
ତାପରେ ଋକ୍ଷପତି ଦେଖିଲେ ଯେ, ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିବା, ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ବାନରମାନେ ହନୁମାନ୍କୁ ଘେରି ଆସୁଛନ୍ତି।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପଥି ହନୂମାଂଶ୍ଚ ତଦୃକ୍ଷବଲମୁଦ୍ଯତମ୍। ନୀଲମେଘନିଭଂ ଭୀମଂ ସଂନିଵାର୍ଯ ନ୍ଯଵର୍ତତ
ପଥରେ ହନୁମାନ୍ ଓ ଏହି ଋକ୍ଷସେନାକୁ ଦେଖି, ନୀଳମେଘ ପରି ବିଶାଳ ଓ ଭୟଙ୍କର ସେନାକୁ ଅଟକାଇ, ହନୁମାନ୍ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ ଓ ପଛକୁ ହଟିଗଲେ।
ସ ତେନ ସହ ସୈନ୍ଯେନ ସଂନିକର୍ଷଂ ମହାଯଶାଃ। ଶୀଘ୍ରମାଗମ୍ଯ ରାମାଯ ଦୁଃଖିତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ସେ, ବଡ଼ କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ, ସେନା ସହ ଶୀଘ୍ର ଆସି, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସମରେ ଯୁଧ୍ଯମାନାନାମସ୍ମାକଂ ପ୍ରେକ୍ଷତାଂ ଚ ସଃ। ଜଘାନ ରୁଦତୀଂ ସୀତାମିନ୍ଦ୍ରଜିଦ୍ ରାଵଣାତ୍ମଜଃ
ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବେଳେ ଏବଂ ଆମେ ଦେଖୁଥିବା ସମୟରେ, ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ କାନ୍ଦୁଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲେ।
ଉଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଷଣ୍ଣୋଽହମରିଂଦମ। ତଦହଂ ଭଵତୋ ଵୃତ୍ତଂ ଵିଜ୍ଞାପଯିତୁମାଗତଃ
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋର ମନ ଉଲଟିଗଲା, ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହେଲି, ଶତ୍ରୁ ଜୟୀ; ଏହି କଥା ଆପଣଙ୍କୁ ଜଣାଇବାକୁ ଆସିଛି।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵଃ ଶୋକମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ। ନିପପାତ ତଦା ଭୂମୌ ଛିନ୍ନମୂଲ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ
ସେଇ କଥା ଶୁଣି ରାମ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇଗଲେ, ଛେଦିତ ମୂଳ ବୃକ୍ଷ ଭଳି ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ।
ତଂ ଭୂମୌ ଦେଵସଂକାଶଂ ପତିତଂ ଦୃଶ୍ଯ ରାଘଵମ୍। ଅଭିପେତୁଃ ସମୁତ୍ପତ୍ଯ ସର୍ଵତଃ କପିସତ୍ତମାଃ
ଦେବତା ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ମହାବଳୀ ବାନରମାନେ ଚାରିପଟେ ଦୌଡ଼ି ଆସି ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ।
ଆସିଞ୍ଚନ୍ ସଲିଲୈଶ୍ଚୈନଂ ପଦ୍ମୋତ୍ପଲସୁଗନ୍ଧିଭିଃ। ପ୍ରଦହନ୍ତମସଂହାର୍ଯଂ ସହସାଗ୍ନିମିଵୋତ୍ଥିତମ୍
ସେମାନେ ପଦ୍ମ ଓ ଉତ୍ପଳ ଗନ୍ଧ ଥିବା ଜଳ ଛିଟି ରାମଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ, ଯେପରି ଅପରିମିତ ଦାହୁଁଥିବା ଅଗ୍ନିକୁ ଅଚାନକ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଏ।
ତଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଽଥ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ସୁଦୁଃଖିତଃ। ଉଵାଚ ରାମମସ୍ଵସ୍ଥଂ ଵାକ୍ଯଂ ହେତ୍ଵର୍ଥସଂଯୁତମ୍
ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଦୁଇହାତରେ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଏବଂ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ଭାଇଙ୍କୁ ଯୁକ୍ତି ଓ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ।
ଶୁଭେ ଵର୍ତ୍ମନି ତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ତ୍ଵାମାର୍ଯ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍। ଅନର୍ଥେଭ୍ଯୋ ନ ଶକ୍ନୋତି ତ୍ରାତୁଂ ଧର୍ମୋ ନିରର୍ଥକଃ
ଏ ଆର୍ଯ୍ୟ, ତୁମେ ଶୁଭ ମାର୍ଗରେ ଅଟୁଟ ରହିଛ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛ; ତଥାପି ଧର୍ମ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରୁ ରକ୍ଷା କରିପାରେ ନାହିଁ।
ଭୂତାନାଂ ସ୍ଥାଵରାଣାଂ ଚ ଜଙ୍ଗମାନାଂ ଚ ଦର୍ଶନମ୍। ଯଥାସ୍ତି ନ ତଥା ଧର୍ମସ୍ତେନ ନାସ୍ତୀତି ମେ ମତିଃ
ଯେପରି ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସ୍ପଷ୍ଟ, ସେପରି ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ତଥାପି ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୋର ମନେ ହୁଏ ଧର୍ମ ନାହିଁ।
ଯଥୈଵ ସ୍ଥାଵରଂ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଜଙ୍ଗମଂ ଚ ତଥାଵିଧମ୍। ନାଯମର୍ଥସ୍ତଥା ଯୁକ୍ତସ୍ତ୍ଵଦ୍ଵିଧୋ ନ ଵିପଦ୍ଯତେ
ଯେପରି ଅଚଳ ଓ ଚଳନଶୀଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି, ଏହି ନୀତି ଏଠାରେ ଲାଗୁ ହୁଏ ନାହିଁ, କାରଣ ତୁମ ପରି ଧର୍ମିକ ଲୋକଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖ ଆସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଯଦ୍ଯଧର୍ମୋ ଭଵେଦ୍ ଭୂତୋ ରାଵଣୋ ନରକଂ ଵ୍ରଜେତ୍। ଭଵାଂଶ୍ଚ ଧର୍ମସଂଯୁକ୍ତୋ ନୈଵ ଵ୍ଯସନମାପ୍ନୁଯାତ୍
ଯଦି ରାବଣ ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଥାଏ, ତେବେ ସେ ନରକକୁ ଯିବ; ଏବଂ ତୁମେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିଲେ, ତେବେ ଦୁଃଖ ଆସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ତସ୍ଯ ଚ ଵ୍ଯସନାଭାଵାଦ୍ ଵ୍ଯସନଂ ଚାଗତେ ତ୍ଵଯି। ଧର୍ମୋ ଭଵତ୍ଯଧର୍ମଶ୍ଚ ପରସ୍ପରଵିରୋଧିନୌ
ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ନାହିଁ ଓ ତୁମେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛ, ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିପକ୍ଷ, ସେମାନେ ବିପରୀତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
ଧର୍ମେଣୋପଲଭେଦ୍ ଧର୍ମମଧର୍ମଂ ଚାପ୍ଯଧର୍ମତଃ। ଯଦ୍ଯଧର୍ମେଣ ଯୁଜ୍ଯେଯୁର୍ଯେଷ୍ଵଧର୍ମଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ
ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ମିଳେ, ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅଧର୍ମ; ଯଦି ଲୋକେ ଅଧର୍ମ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧର୍ମ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ।
ନ ଧର୍ମେଣ ଵିଯୁଜ୍ଯେରନ୍ନାଧର୍ମରୁଚଯୋ ଜନାଃ। ଧର୍ମେଣାଚରତାଂ ତେଷାଂ ତଥା ଧର୍ମଫଲଂ ଭଵେତ୍
ଯେମାନେ ଅଧର୍ମରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବେ ନାହିଁ; ଧର୍ମରେ ଚଳିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଧର୍ମର ଫଳ ମିଳେ।
ଯସ୍ମାଦର୍ଥା ଵିଵର୍ଧନ୍ତେ ଯେଷ୍ଵଧର୍ମଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ। କ୍ଲିଶ୍ଯନ୍ତେ ଧର୍ମଶୀଲାଶ୍ଚ ତସ୍ମାଦେତୌ ନିରର୍ଥକୌ
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଧର୍ମ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ ଓ ଧର୍ମିକମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଅର୍ଥହୀନ।