ତମିନ୍ଦ୍ରଜିତମପ୍ରାପ୍ଯ ରଥସ୍ଥଂ ସହସାରଥିମ୍। ଵିଵେଶ ଧରଣୀଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ସା ଶିଲା ଵ୍ଯର୍ଥମୁଦ୍ଯତା
ସେଇ ପାହାଡ଼ ଚୁଆଁ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଓ ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ମିଶିଲା ନାହିଁ, ଭୂମିକୁ ଭେଦି ମାଟିରେ ପଡ଼ିଗଲା, ତାହାର ଚେଷ୍ଟା ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା।
ପତିତାଯାଂ ଶିଲାଯାଂ ତୁ ଵ୍ଯଥିତା ରକ୍ଷସାଂ ଚମୂଃ। ନିପତନ୍ତ୍ଯା ଚ ଶିଲଯା ରାକ୍ଷସା ମଥିତା ଭୃଶମ୍
ପାହାଡ଼ ଚୁଆଁ ପଡ଼ିବା ସହିତ ରାକ୍ଷସ ସେନା ଭୟଭୀତ ହେଲା, ଏବଂ ଏହି ପାହାଡ଼ ଚୁଆଁ ଝରିପଡ଼ିବାରେ ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ଭଲେଇ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
ତମଭ୍ଯଧାଵନ୍ ଶତଶୋ ନଦନ୍ତଃ କାନନୌକସଃ। ତେ ଦ୍ରୁମାଂଶ୍ଚ ମହାକାଯା ଗିରିଶୃଙ୍ଗାଣି ଚୋଦ୍ଯତାଃ
ତାପରେ ଶତଶଃ କାନନବାସୀ ବାନରମାନେ ଗଜ୍ଜନ କରି ତାଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ, ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଚୁଆଁ ଉଠାଇ ରଖିଥିଲେ।
କ୍ଷିପନ୍ତୀନ୍ଦ୍ରଜିତଂ ସଂଖ୍ଯେ ଵାନରା ଭୀମଵିକ୍ରମାଃ। ଵୃକ୍ଷଶୈଲମହାଵର୍ଷଂ ଵିସୃଜନ୍ତଃ ପ୍ଲଵଂଗମାଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବାନରମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଉପରେ ଗଛ, ପାହାଡ଼ ଓ ବଡ଼ ବଡ଼ ପାଥର ବର୍ଷା କରିଥିଲେ।
ଶତ୍ରୂଣାଂ କଦନଂ ଚକ୍ରୁର୍ନେଦୁଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈଃ ସ୍ଵନୈଃ। ଵାନରୈସ୍ତୈର୍ମହାଭୀମୈର୍ଘୋରରୂପା ନିଶାଚରାଃ
ସେମାନେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ବିନାଶ ଆଣିଲେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଧ୍ୱନିରେ ଗଜ୍ଜନ କରିଲେ; ସେଇ ଭୟଙ୍କର ରାତିର ଚରା ରାକ୍ଷସମାନେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ବାନରମାନେ ଦ୍ୱାରା ପିଡ଼ିତ ହେଲେ।
ଵୀର୍ଯାଦଭିହତା ଵୃକ୍ଷୈର୍ଵ୍ଯଚେଷ୍ଟନ୍ତ ରଣକ୍ଷିତୌ। ସ ସୈନ୍ଯମଭିଵୀକ୍ଷ୍ଯାଥ ଵାନରାର୍ଦିତମିନ୍ଦ୍ରଜିତ୍
ବାନରମାନେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଘାତ ଖାଇ ରାକ୍ଷସମାନେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଉଥିଲେ; ଏହା ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ତାଙ୍କ ସେନା ବାନରମାନେ ଦ୍ୱାରା ପିଡ଼ିତ ହେଉଛି ବୋଲି ଦେଖିଲେ।
ପ୍ରଗୃହୀତାଯୁଧଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପରାନଭିମୁଖୋ ଯଯୌ। ସ ଶରୌଘାନଵସୃଜନ୍ ସ୍ଵସୈନ୍ଯେନାଭିସଂଵୃତଃ
ସେ କ୍ରୋଧରେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି, ଶତ୍ରୁମାନେ ଦିଗରେ ମୁହଁ କଲେ, ନିଜ ସେନା ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ବାଣର ଝଡ଼ ଛାଡ଼ିଲେ।
ଜଘାନ କପିଶାର୍ଦୂଲାନ୍ ସୁବହୂନ୍ ଦୃଢଵିକ୍ରମଃ। ଶୂଲୈରଶନିଭିଃ ଖଡ୍ଗୈଃ ପଟ୍ଟିଶୈଃ ଶୂଲମୁଦ୍ଗରୈଃ
ସେ ଦୃଢ଼ ଶୂରତା ସହିତ ଅନେକ ବାଘ ପରି ବାନରମାନେ ଉପରେ ଶୂଳ, ଗଦା, ତଳୱାର, ବିଛୁରି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘାତ କଲେ।
ତେ ଚାପ୍ଯନୁଚରାଂସ୍ତସ୍ଯ ଵାନରା ଜଘ୍ନୁରାହଵେ। ସୁସ୍କନ୍ଧଵିଟପୈଃ ଶୈଲୈଃ ଶିଲାଭିଶ୍ଚ ମହାବଲଃ
କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଅନୁଚରମାନେ ଉପରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଡାଳ, ଗଛ, ପାହାଡ଼ ଓ ପାଥର ଦ୍ୱାରା ଘାତ କଲେ।
ହନୂମାନ୍ କଦନଂ ଚକ୍ରେ ରକ୍ଷସାଂ ଭୀମକର୍ମଣାମ୍। ସଂନିଵାର୍ଯ ପରାନୀକମବ୍ରଵୀତ୍ ତାନ୍ ଵନୌକସଃ
ହନୁମାନ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ବିନାଶ ଆଣିଲେ; ପ୍ରତିପକ୍ଷ ସେନାକୁ ରୋକି ତିନି କାନନବାସୀମାନେ କୁହିଲେ।
ହନୂମାନ୍ ସଂନିଵର୍ତଧ୍ଵଂ ନ ନଃ ସାଧ୍ଯମିଦଂ ବଲମ୍। ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରାଣାନ୍ ଵିଚେଷ୍ଟନ୍ତୋ ରାମପ୍ରିଯଚିକୀର୍ଷଵଃ
ହନୁମାନ୍ କହିଲେ, 'ପଛକୁ ହଟ। ଏହି ସେନାକୁ ଆମେ ଜିତିପାରିବୁନାହିଁ, ଆମେ ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ଜୀବନ ଦେଇ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ।'
ଯନ୍ନିମିତ୍ତଂ ହି ଯୁଧ୍ଯାମୋ ହତା ସା ଜନକାତ୍ମଜା। ଇମମର୍ଥଂ ହି ଵିଜ୍ଞାପ୍ଯ ରାମଂ ସୁଗ୍ରୀଵମେଵ ଚ
'ଯାହା ପାଇଁ ଆମେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛୁ, ସେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି। ଏହି କଥା ରାମ ଓ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଅ।'
ତୌ ଯତ୍ ପ୍ରତିଵିଧାସ୍ଯେତେ ତତ୍ କରିଷ୍ଯାମହେ ଵଯମ୍। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵାନରଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵାରଯନ୍ ସର୍ଵଵାନରାନ୍
'ସେମାନେ ଯାହା ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିବେ, ଆମେ ତାହା କରିବୁ।' ଏଭଳି କହି ବାନରମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ହନୁମାନ୍ ସମସ୍ତ ବାନରଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।
ଶନୈଃ ଶନୈରସଂତ୍ରସ୍ତଃ ସବଲଃ ସଂନ୍ଯଵର୍ତତ। ତତଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ହନୂମନ୍ତଂ ଵ୍ରଜନ୍ତଂ ଯତ୍ର ରାଘଵଃ
ସେ ନିଜ ସେନା ସହ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ, ଭୟ ଛାଡି, ପଛକୁ ହଟିଗଲେ। ତାପରେ ହନୁମାନ୍ ଯେଉଁଠାରେ ରାଘବ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯାଉଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ—
ସ ହୋତୁକାମୋ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ଗତଶ୍ଚୈତ୍ଯଂ ନିକୁମ୍ଭିଲାମ୍। ନିକୁମ୍ଭିଲାମଧିଷ୍ଠାଯ ପାଵକଂ ଜୁହଵେନ୍ଦ୍ରଜିତ୍
ସେ ଦୁଷ୍ଟମନା ବ୍ୟକ୍ତି ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ, ଏବଂ ନିକୁମ୍ଭିଳା ନାମକ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। ନିକୁମ୍ଭିଳାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଯଜ୍ଞଭୂମ୍ଯାଂ ତତୋ ଗତ୍ଵା ପାଵକସ୍ତେନ ରକ୍ଷସା। ହୂଯମାନଃ ପ୍ରଜଜ୍ଵାଲ ହୋମଶୋଣିତଭୁକ୍ ତଦା
ତାପରେ, ଯଜ୍ଞଭୂମିରେ, ସେ ରାକ୍ଷସ ଅଗ୍ନିକୁ ଉନ୍ମାଦିତ କଲେ। ହୋମ କରିବା ସମୟରେ ଅଗ୍ନି ରକ୍ତ ଭୋଗ କରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା।
ସାର୍ଚିଃପିନଦ୍ଧୋ ଦଦୃଶେ ହୋମଶୋଣିତତର୍ପିତଃ। ସଂଧ୍ଯାଗତ ଇଵାଦିତ୍ଯଃ ସୁତୀଵ୍ରୋଽଗ୍ନିଃ ସମୁତ୍ଥିତଃ
ଅଗ୍ନି ଶିଖାରେ ଘେରାଯାଇ, ହୋମର ରକ୍ତରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ, ସଂଧ୍ୟାବେଳର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।
ଅଥେନ୍ଦ୍ରଜିଦ୍ ରାକ୍ଷସଭୂତଯେ ତୁ ଜୁହାଵ ହଵ୍ଯଂ ଵିଧିନା ଵିଧାନଵିତ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ଯତିଷ୍ଠନ୍ତ ଚ ରାକ୍ଷସାସ୍ତେ ମହାସମୂହେଷୁ ନଯାନଯଜ୍ଞାଃ
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ପାଇଁ ହବି ଦେଲେ। ଏହା ଦେଖି ରାକ୍ଷସମାନେ ବଡ଼ ଦଳରେ ରହି, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଯଜ୍ଞର ନିୟମ ଜାଣିଥିଲେ।
thumb|ତ୍ର୍ଯଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ତ୍ର୍ଯଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ତିରାଶିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ରାଘଵଶ୍ଚାପି ଵିପୁଲଂ ତଂ ରାକ୍ଷସଵନୌକସାମ୍। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସଂଗ୍ରାମନିର୍ଘୋଷଂ ଜାମ୍ବଵନ୍ତମୁଵାଚ ହ
ରାଘବ ରାକ୍ଷସମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ସହଯୋଗୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଜାମ୍ବବାନ୍କୁ କହିଲେ।
ସୌମ୍ଯ ନୂନଂ ହନୁମତା କୃତଂ କର୍ମ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍। ଶ୍ରୂଯତେ ଚ ଯଥା ଭୀମଃ ସୁମହାନାଯୁଧସ୍ଵନଃ
'ସୋମ୍ୟ, ନିଶ୍ଚୟ ହନୁମାନ୍ ବହୁତ କଠିନ କାମ କରିଛନ୍ତି; କାରଣ ଭୟଙ୍କର ଓ ବଡ଼ ଅସ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଛି।'
ତଦ୍ ଗଚ୍ଛ କୁରୁ ସାହାଯ୍ଯଂ ସ୍ଵବଲେନାଭିସଂଵୃତଃ। କ୍ଷିପ୍ରମୃକ୍ଷପତେ ତସ୍ଯ କପିଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ଯ ଯୁଧ୍ଯତଃ
'ତେବେ ତୁମେ ତୁମ ଦଳ ସହ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ, ଓ ରିକ୍ଷପତି, ବାନରମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ସାହାଯ୍ୟ କର।'
ଋକ୍ଷରାଜସ୍ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵେନାନୀକେନ ସଂଵୃତଃ। ଆଗଚ୍ଛତ୍ ପଶ୍ଚିମଂ ଦ୍ଵାରଂ ହନୂମାନ୍ ଯତ୍ର ଵାନରଃ
ଋକ୍ଷରାଜ 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି କହି, ନିଜ ସେନା ସହ ଯାଇ, ଯେଉଁଠାରେ ବାନର ହନୁମାନ୍ ଅଛନ୍ତି, ସେ ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଅଥାଯାନ୍ତଂ ହନୂମନ୍ତଂ ଦଦର୍ଶର୍କ୍ଷପତିସ୍ତଦା। ଵାନରୈଃ କୃତସଂଗ୍ରାମୈଃ ଶ୍ଵସଦ୍ଭିରଭିସଂଵୃତମ୍
ତାପରେ ଋକ୍ଷପତି ଦେଖିଲେ ଯେ, ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିବା, ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ବାନରମାନେ ହନୁମାନ୍କୁ ଘେରି ଆସୁଛନ୍ତି।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପଥି ହନୂମାଂଶ୍ଚ ତଦୃକ୍ଷବଲମୁଦ୍ଯତମ୍। ନୀଲମେଘନିଭଂ ଭୀମଂ ସଂନିଵାର୍ଯ ନ୍ଯଵର୍ତତ
ପଥରେ ହନୁମାନ୍ ଓ ଏହି ଋକ୍ଷସେନାକୁ ଦେଖି, ନୀଳମେଘ ପରି ବିଶାଳ ଓ ଭୟଙ୍କର ସେନାକୁ ଅଟକାଇ, ହନୁମାନ୍ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ ଓ ପଛକୁ ହଟିଗଲେ।
ସ ତେନ ସହ ସୈନ୍ଯେନ ସଂନିକର୍ଷଂ ମହାଯଶାଃ। ଶୀଘ୍ରମାଗମ୍ଯ ରାମାଯ ଦୁଃଖିତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ସେ, ବଡ଼ କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ, ସେନା ସହ ଶୀଘ୍ର ଆସି, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସମରେ ଯୁଧ୍ଯମାନାନାମସ୍ମାକଂ ପ୍ରେକ୍ଷତାଂ ଚ ସଃ। ଜଘାନ ରୁଦତୀଂ ସୀତାମିନ୍ଦ୍ରଜିଦ୍ ରାଵଣାତ୍ମଜଃ
ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବେଳେ ଏବଂ ଆମେ ଦେଖୁଥିବା ସମୟରେ, ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍ କାନ୍ଦୁଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲେ।
ଉଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଷଣ୍ଣୋଽହମରିଂଦମ। ତଦହଂ ଭଵତୋ ଵୃତ୍ତଂ ଵିଜ୍ଞାପଯିତୁମାଗତଃ
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋର ମନ ଉଲଟିଗଲା, ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହେଲି, ଶତ୍ରୁ ଜୟୀ; ଏହି କଥା ଆପଣଙ୍କୁ ଜଣାଇବାକୁ ଆସିଛି।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵଃ ଶୋକମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ। ନିପପାତ ତଦା ଭୂମୌ ଛିନ୍ନମୂଲ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ
ସେଇ କଥା ଶୁଣି ରାମ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇଗଲେ, ଛେଦିତ ମୂଳ ବୃକ୍ଷ ଭଳି ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ।
ତଂ ଭୂମୌ ଦେଵସଂକାଶଂ ପତିତଂ ଦୃଶ୍ଯ ରାଘଵମ୍। ଅଭିପେତୁଃ ସମୁତ୍ପତ୍ଯ ସର୍ଵତଃ କପିସତ୍ତମାଃ
ଦେବତା ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ମହାବଳୀ ବାନରମାନେ ଚାରିପଟେ ଦୌଡ଼ି ଆସି ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ।