ପଶୁରଭ୍ଯାହୃତୋ ରାଜନ୍ ପ୍ରଣଷ୍ଟସ୍ତଵ ଦୁର୍ନଯାତ୍। ଅରକ୍ଷିତାରଂ ରାଜାନଂ ଘ୍ନନ୍ତି ଦୋଷା ନରେଶ୍ଵର
ହେ ରାଜା, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆଣିଥିବା ପଶୁ ତୁମର ଅବଧାନ ନଥିବାରୁ ହରାଇଯାଇଛି; ହେ ନରେଶ୍ୱର, ଯିଏ ରକ୍ଷା କରେନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଦୋଷ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ।
ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ମହଦ୍ଧ୍ଯେତନ୍ନରଂ ଵା ପୁରୁଷର୍ଷଭ। ଆନଯସ୍ଵ ପଶୁଂ ଶୀଘ୍ରଂ ଯାଵତ୍ କର୍ମ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏହା ଏକ ବଡ଼ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ; ହେ ମହାନ୍ ମନୁଷ୍ୟ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏନି, ଶୀଘ୍ର ପଶୁ ଆଣ।
ଉପାଧ୍ଯାଯଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ରାଜା ପୁରୁଷର୍ଷଭଃ। ଅନ୍ଵିଯେଷ ମହାବୁଦ୍ଧିଃ ପଶୁଂ ଗୋଭିଃ ସହସ୍ରଶଃ
ଗୁରୁଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ମହାବୁଦ୍ଧି ରାଜା ହଜାର ହଜାର ଗାଈ ମଧ୍ୟରେ ବଳିପଶୁ ଖୋଜିଲେ।
ଦେଶାଞ୍ଜନପଦାଂସ୍ତାଂସ୍ତାନ୍ ନଗରାଣି ଵନାନି ଚ। ଆଶ୍ରମାଣି ଚ ପୁଣ୍ଯାନି ମାର୍ଗମାଣୋ ମହୀପତିଃ
ସେ ରାଜା ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ, ଗ୍ରାମ, ନଗର, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକୁ ଖୋଜିଖୋଜି ଘୁରିଲେ।
ସ ପୁତ୍ରସହିତଂ ତାତ ସଭାର୍ଯଂ ରଘୁନନ୍ଦନ। ଭୃଗୁତୁଂଗେ ସମାସୀନମୃଚୀକଂ ସଂଦଦର୍ଶ ହ
ହେ ପ୍ରିୟ, ପୁଅ ଓ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ରଘୁବଂଶୀ ରାଜା, ଭୃଗୁ ପାହାଡ଼ରେ ବସିଥିବା ଋଚୀକଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତମୁଵାଚ ମହାତେଜାଃ ପ୍ରଣମ୍ଯାଭିପ୍ରସାଦ୍ଯ ଚ। ମହର୍ଷିଂ ତପସା ଦୀପ୍ତଂ ରାଜର୍ଷିରମିତପ୍ରଭଃ
ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ରାଜା, ତପସ୍ୟାରେ ଦୀପ୍ତ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ତାଙ୍କର କୃପା ଲାଗି ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, କଥା କହିଲେ।
ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵତ୍ର କୁଶଲମୃଚୀକଂ ତମିଦଂ ଵଚଃ। ଗଵାଂ ଶତସହସ୍ରେଣ ଵିକ୍ରୀଣୀଷେ ସୁତଂ ଯଦି
ସମସ୍ତଠାରେ ଋଚୀକଙ୍କର କୁଶଳ ଜାଣି, ସେ କହିଲେ: ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି, ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ବଦଳେ ଆପଣଙ୍କର ପୁଅକୁ ବିକ୍ରି କରନ୍ତୁ।
ପଶୋରର୍ଥେ ମହାଭାଗ କୃତକୃତ୍ଯୋଽସ୍ମି ଭାର୍ଗଵ। ସର୍ଵେ ପରିଗତା ଦେଶା ଯଜ୍ଞିଯଂ ନ ଲଭେ ପଶୁମ୍
ହେ ଭାର୍ଗବ, ବଳିପଶୁ ପାଇଁ ମୁଁ ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛି; ସମସ୍ତ ଦେଶ ଖୋଜିଲି, କିନ୍ତୁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ପଶୁ ମିଳୁନି।
ଦାତୁମର୍ହସି ମୂଲ୍ଯେନ ସୁତମେକମିତୋ ମମ। ଏଵମୁକ୍ତୋ ମହାତେଜା ଋଚୀକସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀଦ୍ ଵଚଃ
ମୋତେ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇ ଆପଣ ଏକ ପୁଅ ଦେବା ଉଚିତ; ଏପରି କହିବା ପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଋଚୀକ କହିଲେ—
ନାହଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵିକ୍ରୀଣୀଯାଂ କଥଂଚନ। ଋଚୀକସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତେଷାଂ ମାତା ମହାତ୍ମନାମ୍
ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ କେବେ ମୋର ଜେଷ୍ଠ ପୁଅକୁ ବିକ୍ରି କରିବିନାହିଁ; ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କର ମାଆ—
ଉଵାଚ ନରଶାର୍ଦୂଲମମ୍ବରୀଷମିଦଂ ଵଚଃ। ଅଵିକ୍ରେଯଂ ସୁତଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଭଗଵାନାହ ଭାର୍ଗଵଃ
ମହାବୀର ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କୁ କହିଲେ: ଭାର୍ଗବ ମହାପୁରୁଷ କହିଛନ୍ତି, ଜେଷ୍ଠ ପୁଅ ବିକ୍ରି କରିହେବ ନାହିଁ।
ମମାପି ଦଯିତଂ ଵିଦ୍ଧି କନିଷ୍ଠଂ ଶୁନକଂ ପ୍ରଭୋ। ତସ୍ମାତ୍ କନୀଯସଂ ପୁତ୍ରଂ ନ ଦାସ୍ଯେ ତଵ ପାର୍ଥିଵ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋର ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ପୁଅ ଶୁନକ ମୋତେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ; ତେଣୁ ମୁଁ ଛୋଟ ପୁଅ ତୁମକୁ ଦେବିନାହିଁ, ରାଜା।
ପ୍ରାଯେଣ ହି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଃ ପିତୃଷୁ ଵଲ୍ଲଭାଃ। ମାତୄଣାଂ ଚ କନୀଯାଂସସ୍ତସ୍ମାଦ୍ ରକ୍ଷ୍ଯେ କନୀଯସମ୍
ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସାଧାରଣତଃ ବଡ଼ ପୁଅ ବାପାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଏ, ଛୋଟ ପୁଅ ମାଆଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଏ; ତେଣୁ ମୁଁ ଛୋଟ ପୁଅକୁ ରକ୍ଷା କରିବି।
ଉକ୍ତଵାକ୍ଯେ ମୁନୌ ତସ୍ମିନ୍ ମୁନିପତ୍ନ୍ଯାଂ ତଥୈଵ ଚ। ଶୁନଃଶେପଃ ସ୍ଵଯଂ ରାମ ମଧ୍ଯମୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ମୁନି ଓ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଏହିପରି କହିବା ପରେ, ମଧ୍ୟମ ପୁଅ ଶୁନଃଶେପ ନିଜେ, ହେ ରାମ, ସେମାନଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ପିତା ଜ୍ଯେଷ୍ଠମଵିକ୍ରେଯଂ ମାତା ଚାହ କନୀଯସମ୍। ଵିକ୍ରେଯଂ ମଧ୍ଯମଂ ମନ୍ଯେ ରାଜପୁତ୍ର ନଯସ୍ଵ ମାମ୍
ବାପା କହିଛନ୍ତି ଜେଷ୍ଠ ପୁଅ ବିକ୍ରି ହେବ ନାହିଁ, ମାଆ କହିଛନ୍ତି ଛୋଟ ପୁଅ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଭାବୁଛି ମଧ୍ୟମ ପୁଅ ବିକ୍ରି ହେବ, ରାଜପୁତ୍ର, ତେଣୁ ମୋତେ ନେଉ।
ଅଥ ରାଜା ମହାବାହୋ ଵାକ୍ଯାନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ। ହିରଣ୍ଯସ୍ଯ ସୁଵର୍ଣସ୍ଯ କୋଟିଭୀ ରତ୍ନରାଶିଭିଃ
ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା, ସମ୍ବାଦ ଶେଷରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ: କୋଟି କୋଟି ସୁନା, ରତ୍ନ ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣିର ଢେର—
ଗଵାଂ ଶତସହସ୍ରେଣ ଶୁନଃଶେପଂ ନରେଶ୍ଵରଃ। ଗୃହୀତ୍ଵା ପରମପ୍ରୀତୋ ଜଗାମ ରଘୁନନ୍ଦନ
ରଘୁବଂଶୀ, ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହୋଇ, ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ଦେଇ ନେଇଲେ ଏବଂ ଚାଲିଗଲେ।
ଅମ୍ବରୀଷସ୍ତୁ ରାଜର୍ଷୀ ରଥମାରୋପ୍ଯ ସତ୍ଵରଃ। ଶୁନଃଶେପଂ ମହାତେଜା ଜଗାମାଶୁ ମହାଯଶାଃ
ମହାତେଜସ୍ବୀ ଏବଂ ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ତୁରନ୍ତ ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ରଥରେ ବସାଇ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଗଲେ।
thumb|ଦ୍ଵିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହିଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ବାଉଠିଏ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ଅଗ୍ରଗତି ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଶୁନଃଶେପଂ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହୀତ୍ଵା ତୁ ମହାଯଶାଃ। ଵ୍ଯଶ୍ରମତ୍ ପୁଷ୍କରେ ରାଜା ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ରଘୁନନ୍ଦନ
ରଘୁବଂଶୀ, ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ନେଇ ମଧ୍ୟାହ୍ନବେଳେ ପୁଷ୍କରରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ।
ତସ୍ଯ ଵିଶ୍ରମମାଣସ୍ଯ ଶୁନଃଶେପୋ ମହାଯଶାଃ। ପୁଷ୍କରଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମାଗମ୍ଯ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ଦଦର୍ଶ ହ
ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶୁନଃଶେପ ପୁଷ୍କରରେ ଆସି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତପ୍ଯନ୍ତମୃଷିଭିଃ ସାର୍ଧଂ ମାତୁଲଂ ପରମାତୁରଃ। ଵିଷଣ୍ଣଵଦନୋ ଦୀନସ୍ତୃଷ୍ଣଯା ଚ ଶ୍ରମେଣ ଚ
ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଉଦାସ ଓ ଶୋକାକୁଳ ଥିଲା, ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କର ମାମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ସହିତ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ପପାତାଙ୍କେ ମୁନେ ରାମ ଵାକ୍ଯଂ ଚେଦମୁଵାଚ ହ। ନ ମେଽସ୍ତି ମାତା ନ ପିତା ଜ୍ଞାତଯୋ ବାନ୍ଧଵାଃ କୁତଃ
ହେ ରାମ, ଶୁନଃଶେପ ମୁନିଙ୍କ ଗୋଦରେ ପଡ଼ି, କହିଲେ— 'ମୋର କୌଣସି ମା ନାହିଁ, ବାପା ନାହିଁ, ଆଉ କୌଣସି ଆତ୍ମୀୟ ବା ବନ୍ଧୁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।'
ତ୍ରାତୁମର୍ହସି ମାଂ ସୌମ୍ଯ ଧର୍ମେଣ ମୁନିପୁଂଗଵ। ତ୍ରାତା ତ୍ଵଂ ହି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ସର୍ଵେଷାଂ ତ୍ଵଂ ହି ଭାଵନଃ
'ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମଧୁର ହୃଦୟ ଥିବା, ଧର୍ମରେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆପଣ ଉଚିତ। ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା।'
ରାଜା ଚ କୃତକାର୍ଯଃ ସ୍ଯାଦହଂ ଦୀର୍ଘାଯୁରଵ୍ଯଯଃ। ସ୍ଵର୍ଗଲୋକମୁପାଶ୍ନୀଯାଂ ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ହ୍ଯନୁତ୍ତମମ୍
'ରାଜାଙ୍କ କାମ ସଫଳ ହେଉ, ମୁଁ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଅବିନାଶୀ ହେଉ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା କରି, ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବି।'
ସ ମେ ନାଥୋ ହ୍ଯନାଥସ୍ଯ ଭଵ ଭଵ୍ଯେନ ଚେତସା। ପିତେଵ ପୁତ୍ରଂ ଧର୍ମାତ୍ମଂସ୍ତ୍ରାତୁମର୍ହସି କିଲ୍ବିଷାତ୍
'ମୋ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ହେଉ, କାରଣ ମୋର କୌଣସି ରକ୍ଷକ ନାହିଁ। ଭଲ ହୃଦୟ ରଖି, ବାପା ଯେମିତି ପୁଅକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏମିତି ଆପଣ ମୋତେ ପାପରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।'
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତପାଃ। ସାନ୍ତ୍ଵଯିତ୍ଵା ବହୁଵିଧଂ ପୁତ୍ରାନିଦମୁଵାଚ ହ
ତାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମହାତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ଭାବରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ ଏବଂ ପରେ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯତ୍କୃତେ ପିତରଃ ପୁତ୍ରାଞ୍ଜନଯନ୍ତି ଶୁଭାର୍ଥିନଃ। ପରଲୋକହିତାର୍ଥାଯ ତସ୍ଯ କାଲୋଽଯମାଗତଃ
'ଯାହା ପାଇଁ ବାପାମାନେ ଭଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପୁଅ ଚାହାନ୍ତି, ପରଲୋକର ଭଲ ପାଇଁ— ସେଇ ସମୟ ଏବେ ଆସିଛି।'
ଅଯଂ ମୁନିସୁତୋ ବାଲୋ ମତ୍ତଃ ଶରଣମିଚ୍ଛତି। ଅସ୍ଯ ଜୀଵିତମାତ୍ରେଣ ପ୍ରିଯଂ କୁରୁତ ପୁତ୍ରକାଃ
'ଏହି ମୁନିପୁତ୍ର ଛୁଆଁ ମୋ ନିକଟରେ ଆଶ୍ରୟ ଚାହୁଁଛି। ମୋ ପୁଅମାନେ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ତୁମ ଜୀବନ ଦେଇ ତାଙ୍କ ଭଲ କର।'
ସର୍ଵେ ସୁକୃତକର୍ମାଣଃ ସର୍ଵେ ଧର୍ମପରାଯଣାଃ। ପଶୁଭୂତା ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ତୃପ୍ତିମଗ୍ନେଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛତ
'ତୁମେ ସମସ୍ତେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଓ ଧର୍ମପରାୟଣ, ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ବଳି ହେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ତୃପ୍ତ କର।'