ଜୀମୂତଯୋରିଵାକାଶେ ଶବ୍ଦୋ ଜ୍ଯାତଲଯୋରିଵ। ଧନୁର୍ମୁକ୍ତଃ ସ୍ଵନୋଽନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଶ୍ରୂଯତେ ଚ ରଣାଜିରେ
ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଧ୍ୱନି ଏମିତି ହେଲା, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଦୁଇଟି ମେଘ ଗଜଗଜାଏ, କିମ୍ବା ଧନୁଷର ତାଣି ଛାଡ଼ିବା ଶବ୍ଦ; ବାଣ ଛାଡ଼ିବାର ଗୁଞ୍ଜନ ଏକାଉଁଠି ଶୁଣାଗଲା।
ଦେଵଦାନଵଗନ୍ଧର୍ଵାଃ କିଂନରାଶ୍ଚ ମହୋରଗାଃ। ଅନ୍ତରିକ୍ଷଗତାଃ ସର୍ଵେ ଦ୍ରଷ୍ଟୁକାମାସ୍ତଦଦ୍ଭୁତମ୍
ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର ଓ ବଡ଼ ସର୍ପମାନେ ଆକାଶରେ ଘୁଞ୍ଚି, ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଏକଠା ହେଲେ।
ଵିଦ୍ଧମନ୍ଯୋନ୍ଯଗାତ୍ରେଷୁ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଵର୍ଧତେ ବଲମ୍। କୃତପ୍ରତିକୃତାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ କୁରୁତାଂ ତୌ ରଣାଜିରେ
ଏକାଉଁଠି ଦୁଇଜଣ ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟଅନ୍ୟଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଆଘାତ କରିବା ସହିତ ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦୁଇଗୁଣା ବଢ଼ିଗଲା; ଦୁଇଜଣ ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟଅନ୍ୟଙ୍କ ଆକ୍ରମଣର ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଉଥିଲେ।
ରାମମୁକ୍ତାଂସ୍ତୁ ବାଣୌଘାନ୍ ରାକ୍ଷସସ୍ତ୍ଵଚ୍ଛିନଦ୍ ରଣେ। ରକ୍ଷୋମୁକ୍ତାଂସ୍ତୁ ରାମୋ ଵୈ ନୈକଧା ପ୍ରାଚ୍ଛିନଚ୍ଛରୈଃ
ରାମଙ୍କ ଛାଡ଼ିଥିବା ବାଣର ଝଡ଼କୁ ରାକ୍ଷସ ଯୁଦ୍ଧରେ କାଟିଦେଲେ, ଏବଂ ରାମ ମଧ୍ୟ ରାକ୍ଷସ ଛାଡ଼ିଥିବା ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅନେକ ଟୁକୁଡ଼ା କରିଦେଲେ।
ବାଣୌଘଵିତତାଃ ସର୍ଵା ଦିଶଶ୍ଚ ପ୍ରଦିଶସ୍ତଥା। ସଂଛନ୍ନା ଵସୁଧା ଚୈଵ ସମନ୍ତାନ୍ନ ପ୍ରକାଶତେ
ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ଉପଦିଗ ବାଣର ବର୍ଷାରେ ଢାକିଗଲା, ଏବଂ ଭୂମି ଏମିତି ଘେରାଯାଇଗଲା ଯେ, କିଛି ଦେଖାଯାଉନଥିଲା।
ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମହାବାହୁର୍ଧନୁଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ସଂଯୁଗେ। ଅଷ୍ଟାଭିରଥ ନାରାଚୈଃ ସୂତଂ ଵିଵ୍ଯାଧ ରାଘଵଃ
ତାପରେ, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଘବ ଯୁଦ୍ଧରେ ଧନୁଷ କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ଆଠଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସାରଥିକୁ ଆଘାତ କଲେ।
ଭିତ୍ତ୍ଵା ରଥଂ ଶରୈ ରାମୋ ହତ୍ଵା ଅଶ୍ଵାନପାତଯତ୍। ଵିରଥୋ ଵସୁଧାସ୍ଥଃ ସ ମକରାକ୍ଷୋ ନିଶାଚରଃ
ରାମ ତାଙ୍କ ବାଣରେ ରଥକୁ ଭେଦିଦେଲେ, ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ମାରି ଭୂମିରେ ପକାଇଦେଲେ; ଏଭଳି ମକରାକ୍ଷ, ରାତିର ଚର, ରଥହୀନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଦଢ଼ି ହେଲେ।
ତତ୍ତିଷ୍ଠଦ୍ ଵସୁଧାଂ ରକ୍ଷଃ ଶୂଲଂ ଜଗ୍ରାହ ପାଣିନା। ତ୍ରାସନଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଯୁଗାନ୍ତାଗ୍ନିସମପ୍ରଭମ୍
ସେଇ ରାକ୍ଷସ ଭୂମିରେ ଦଢ଼ି ଥିବାବେଳେ, ହାତରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶୂଳ ଧରିଲେ—ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଯୁଗାନ୍ତର ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଦୁରଵାପଂ ମହଚ୍ଛୂଲଂ ରୁଦ୍ରଦତ୍ତଂ ଭଯଂକରମ୍। ଜାଜ୍ଵଲ୍ଯମାନମାକାଶେ ସଂହାରାସ୍ତ୍ରମିଵାପରମ୍
ସେ ମହାଶୂଳଟି ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଭୟଙ୍କର ଏହି ଶସ୍ତ୍ର ଆକାଶରେ ଜ୍ୱଳିଉଥିଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା ଅନ୍ୟ ଏକ ସଂହାର ଅସ୍ତ୍ର।
ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵତାଃ ସର୍ଵା ଭଯାର୍ତା ଵିଦ୍ରୁତା ଦିଶଃ। ଵିଭ୍ରାମ୍ଯ ଚ ମହଚ୍ଛୂଲଂ ପ୍ରଜ୍ଵଲନ୍ତଂ ନିଶାଚରଃ
ଏହାକୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ; ଏବଂ ରାତିର ଚର ଏହି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ମହାଶୂଳକୁ ଘୁରାଇଲେ।
ସ କ୍ରୋଧାତ୍ ପ୍ରାହିଣୋତ୍ ତସ୍ମୈ ରାଘଵାଯ ମହାହଵେ। ତମାପତନ୍ତଂ ଜ୍ଵଲିତଂ ଖରପୁତ୍ରକରାଚ୍ଚ୍ଯୁତମ୍
ତାପରେ, ବଡ଼ କ୍ରୋଧରେ, ସେ ଏହି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଶୂଳଟିଏ ଖରଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ହାତରୁ ଛାଡ଼ି ରାଘବଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଛାଡ଼ିଲେ।
ବାଣୈଶ୍ଚତୁର୍ଭିରାକାଶେ ଶୂଲଂ ଚିଚ୍ଛେଦ ରାଘଵଃ। ସ ଭିନ୍ନୋ ନୈକଧା ଶୂଲୋ ଦିଵ୍ଯହାଟକମଣ୍ଡିତଃ। ଵ୍ଯଶୀର୍ଯତ ମହୋଲ୍କେଵ ରାମବାଣାର୍ଦିତୋ ଭୁଵି
ରାଘବ ଚାରିଟି ବାଣରେ ଆକାଶରେ ଶୂଳକୁ କାଟିଦେଲେ; ଦିବ୍ୟ ଏହି ସୁନା ଖଚିତ ଶୂଳ ରାମଙ୍କ ବାଣରେ ଅନେକ ଟୁକୁଡ଼ା ହୋଇ, ବଡ଼ ଉଲ୍କା ପରି ଭୂମିରେ ଖସିପଡ଼ିଲା।
ତଚ୍ଛୂଲଂ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମେଣାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣା। ସାଧୁ ସାଧ୍ଵିତି ଭୂତାନି ଵ୍ଯାହରନ୍ତି ନଭୋଗତାଃ
ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଶୂଳଟି ଧ୍ୱଂସ ହେବାକୁ ଦେଖି, ଆକାଶରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉଲ୍ଲାସରେ କହିଲେ, 'ଭଲ କଲେ! ଭଲ କଲେ!'
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିହତଂ ଶୂଲଂ ମକରାକ୍ଷୋ ନିଶାଚରଃ। ମୁଷ୍ଟିମୁଦ୍ଯମ୍ଯ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ତିଷ୍ଠ ତିଷ୍ଠେତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍
ମକରାକ୍ଷ ନାମକ ରାକ୍ଷସ ନିଜ ଶୂଳଟି ଭଙ୍ଗ ହେବାକୁ ଦେଖି, ମୁଠି ଉଠାଇ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଡାକିଲେ, 'ଥା! ଥା!'
ସ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପତନ୍ତଂ ତୁ ପ୍ରହସ୍ଯ ରଘୁନନ୍ଦନଃ। ପାଵକାସ୍ତ୍ରଂ ତତୋ ରାମଃ ସଂଦଧେ ତୁ ଶରାସନେ
ସେ ରାକ୍ଷସଟି ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ରଘୁନନ୍ଦନ ହସିଲେ ଏବଂ ତାପରେ ରାମ ନିଜ ଧନୁରେ ଅଗ୍ନିବାଣ ଧରିଲେ।
ତେନାସ୍ତ୍ରେଣ ହତଂ ରକ୍ଷଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥେନ ତଦା ରଣେ। ସଂଛିନ୍ନହୃଦଯଂ ତତ୍ର ପପାତ ଚ ମମାର ଚ
ସେଇ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାକ୍ଷସଟିକୁ ମାରିଦେଲେ; ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଭେଦିଗଲା, ସେଠାରେ ଲୁହିଗଲେ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତେ ରାକ୍ଷସାଃ ସର୍ଵେ ମକରାକ୍ଷସ୍ଯ ପାତନମ୍। ଲଙ୍କାମେଵ ପ୍ରଧାଵନ୍ତ ରାମବାଣଭଯାର୍ଦିତାଃ
ମକରାକ୍ଷଙ୍କର ପତନ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ରାମଙ୍କ ବାଣର ଭୟରେ ଲଙ୍କାକୁ ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଗଲେ।
ଦଶରଥନୃପସୂନୁବାଣଵେଗୈ ରଜନିଚରଂ ନିହତଂ ଖରାତ୍ମଜଂ ତମ୍। ପ୍ରଦଦୃଶୁରଥ ଦେଵତାଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟା ଗିରିମିଵ ଵଜ୍ରହତଂ ଯଥା ଵିକୀର୍ଣମ୍
ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ବାଣର ତୀବ୍ରତାରେ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଖରଙ୍କ ପୁଅକୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଇ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେ ମାନେ ମନେ କଲେ ଯେଉଁପରି ଏକ ପାହାଡ଼ ବଜ୍ରପାତରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି।
thumb|ଅଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡର ଏଠିଏଠିଏଠି ଅଷ୍ଟାଶୀତିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ମକରାକ୍ଷଂ ହତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଵଣଃ ସମିତିଂଜଯଃ। ରୋଷେଣ ମହତାଵିଷ୍ଟୋ ଦନ୍ତାନ୍ କଟକଟାଯ୍ଯ ଚ
ମକରାକ୍ଷ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି ବୋଲି ଶୁଣି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟୀ ରାବଣ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ଦାନ୍ତ ଚିରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
କୁପିତଶ୍ଚ ତଦା ତତ୍ର କିଂ କାର୍ଯମିତି ଚିନ୍ତଯନ୍। ଆଦିଦେଶାଥ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରଣାଯେନ୍ଦ୍ରଜିତଂ ସୁତମ୍
ସେତେବେଳେ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, କଣ କରିବି ବୋଲି ଭାବି, ରାବଣ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ଜହି ଵୀର ମହାଵୀର୍ଯୌ ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ। ଅଦୃଶ୍ଯୋ ଦୃଶ୍ଯମାନୋ ଵା ସର୍ଵଥା ତ୍ଵଂ ବଲାଧିକଃ
ହେ ବୀର, ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମାରିଦିଅ। ଦେଖାଯାଉଥିବା କିମ୍ବା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିବା, ସବୁ ଦିଗରେ ତୁମେ ସେମାନେଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ତ୍ଵମପ୍ରତିମକର୍ମାଣମିନ୍ଦ୍ରଂ ଜଯସି ସଂଯୁଗେ। କିଂ ପୁନର୍ମାନୁଷୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନ ଵଧିଷ୍ଯସି ସଂଯୁଗେ
ତୁମେ ଅପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଯୁଦ୍ଧରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜିତିପାର। ତେବେ ଏହି ମାନବ ଦୁଇଜଣକୁ ଦେଖି, ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାରିପାରିବ ନାହିଁ କି?
ତଥୋକ୍ତୋ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରେଣ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ପିତୁର୍ଵଚଃ। ଯଜ୍ଞଭୂମୌ ସ ଵିଧିଵତ୍ ପାଵକଂ ଜୁହୁଵେନ୍ଦ୍ରଜିତ୍
ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ଏମିତି କଥା ଶୁଣି, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ପିତାଙ୍କ କଥା ଗ୍ରହଣ କରି, ଯଥାବିଧି ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳୀରେ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କଲେ।
ଜୁହ୍ଵତଶ୍ଚାପି ତତ୍ରାଗ୍ନିଂ ରକ୍ତୋଷ୍ଣୀଷଧରାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ। ଆଜଗ୍ମୁସ୍ତତ୍ର ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତା ରାକ୍ଷସ୍ଯୋ ଯତ୍ର ରାଵଣିଃ
ସେଠାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରୁଥିବାବେଳେ, ରକ୍ତ ମୁଣ୍ଡା ବାନ୍ଧିଥିବା ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଯେଉଁଠାରେ ରାବଣଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ଶସ୍ତ୍ରାଣି ଶରପତ୍ରାଣି ସମିଧୋଽଥ ବିଭୀତକାଃ। ଲୋହିତାନି ଚ ଵାସାଂସି ସ୍ରୁଵଂ କାର୍ଷ୍ଣାଯସଂ ତଥା
ସେମାନେ ଅସ୍ତ୍ର, ଶରର ପଙ୍ଖ, ଯଜ୍ଞ କାଠ, ବିଭୀତକ ଫଳ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ କଳା ଲୋହାର ହୋମ ଚମଚ ଆଣିଲେ।
ସର୍ଵତୋଽଗ୍ନିଂ ସମାସ୍ତୀର୍ଯ ଶରପତ୍ରୈଃ ସତୋମରୈଃ। ଛାଗସ୍ଯ ସର୍ଵକୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଗଲଂ ଜଗ୍ରାହ ଜୀଵତଃ
ଅଗ୍ନିକୁ ଚାରିପାଖରେ ଶରର ପଙ୍ଖ ଓ ବଣ୍ଡ ଛାଡ଼ି, ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳା ଛାଗକୁ ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଗଳା ଧରିଲେ।
ସକୃଦ୍ଧୋମସମିଦ୍ଧସ୍ଯ ଵିଧୂମସ୍ଯ ମହାର୍ଚିଷଃ। ବଭୂଵୁସ୍ତାନି ଲିଙ୍ଗାନି ଵିଜଯଂ ଦର୍ଶଯନ୍ତି ଚ
ଏକଥର ହୋମ ହେବା ସହିତ, ଧୂମ ନଥିବା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଦେଖାଗଲା, ଏବଂ ବିଜୟର ଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖାଦେଲା।
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଵର୍ତଶିଖସ୍ତପ୍ତହାଟକସଂନିଭଃ। ହଵିସ୍ତତ୍ ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ପାଵକଃ ସ୍ଵଯମୁତ୍ଥିତଃ
ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଡାହାଣ ଦିଗକୁ ଘୁରି, ତପ୍ତ ସୁନା ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଏବଂ ଅଗ୍ନି ନିଜେ ଉଠି, ହୋମ ଗ୍ରହଣ କଲା।
ହୁତ୍ଵାଗ୍ନିଂ ତର୍ପଯିତ୍ଵାଥ ଦେଵଦାନଵରାକ୍ଷସାନ୍। ଆରୁରୋହ ରଥଶ୍ରେଷ୍ଠମନ୍ତର୍ଧାନଗତଂ ଶୁଭମ୍
ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରି, ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ତୃପ୍ତି ହେବା ପରେ, ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ ଶୁଭ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ।