ସମୀପସ୍ଥଂ ବଲାଧ୍ଯକ୍ଷଂ ଖରପୁତ୍ରୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ ଵଚଃ। ରଥମାନୀଯତାଂ ତୂର୍ଣଂ ସୈନ୍ଯଂ ତ୍ଵାନୀଯତାଂ ତ୍ଵରାତ୍
ଖରଙ୍କ ପୁତ୍ର ନିକଟରେ ଥିବା ସେନାପତିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋର ରଥକୁ ତୁରନ୍ତ ଆଣ, ସେନାକୁ ଶୀଘ୍ର ଏଠାକୁ ନେଇଆ।'
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବଲାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ନିଶାଚରଃ। ସ୍ଯନ୍ଦନଂ ଚ ବଲଂ ଚୈଵ ସମୀପଂ ପ୍ରତ୍ଯପାଦଯତ୍
ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ସେନାପତି ରଥ ଓ ସେନାକୁ ନିକଟକୁ ଆଣିଲେ।
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ରଥଂ କୃତ୍ଵା ସମାରୁହ୍ଯ ନିଶାଚରଃ। ସୂତଂ ସଂଚୋଦଯାମାସ ଶୀଘ୍ରଂ ଵୈ ରଥମାଵହ
ରଥକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ସେ ରାକ୍ଷସ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ସାରଥିଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି କହିଲେ, 'ରଥକୁ ଶୀଘ୍ର ଚଳା।'
ଅଥ ତାନ୍ ରାକ୍ଷସାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ମକରାକ୍ଷୋଽବ୍ରଵୀଦିଦମ୍। ଯୂଯଂ ସର୍ଵେ ପ୍ରଯୁଧ୍ଯଧ୍ଵଂ ପୁରସ୍ତାନ୍ମମ ରାକ୍ଷସାଃ
ତାପରେ ମକରାକ୍ଷ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋ ପୂର୍ବରୁ ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧ କର।'
ଅହଂ ରାକ୍ଷସରାଜେନ ରାଵଣେନ ମହାତ୍ମନା। ଆଜ୍ଞପ୍ତଃ ସମରେ ହନ୍ତୁଂ ତାଵୁଭୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
'ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରାଜା, ମହାତ୍ମା ରାବଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ପଠାଯାଇଛି।'
ଅଦ୍ଯ ରାମଂ ଵଧିଷ୍ଯାମି ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚ ନିଶାଚରାଃ। ଶାଖାମୃଗଂ ଚ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଵାନରାଂଶ୍ଚ ଶରୋତ୍ତମୈଃ
'ଆଜି ମୁଁ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶାଖାମୃଗ ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ସମସ୍ତ ବାନରମାନେଂକୁ ଉତ୍ତମ ବାଣରେ ମାରିଦେବି, ହେ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବାମାନେ!'
ଅଦ୍ଯ ଶୂଲନିପାତୈଶ୍ଚ ଵାନରାଣାଂ ମହାଚମୂମ୍। ପ୍ରଦହିଷ୍ଯାମି ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତାଂ ଶୁଷ୍କେନ୍ଧନମିଵାନଲଃ
'ଆଜି ମୁଁ ଶୂଳର ବର୍ଷାରେ ବାନରମାନେଂକ ମହାସେନାକୁ ଜଳାଇଦେବି, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଶୁଖି ଜଳାକୁ ଖାଇଯାଏ।'
ମକରାକ୍ଷସ୍ଯ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତେ ନିଶାଚରାଃ। ସର୍ଵେ ନାନାଯୁଧୋପେତା ବଲଵନ୍ତଃ ସମାହିତାଃ
ମକରାକ୍ଷଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୃଢ଼ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବାମାନେ, ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ତେ କାମରୂପିଣଃ କ୍ରୂରା ଦଂଷ୍ଟ୍ରିଣଃ ପିଙ୍ଗଲେକ୍ଷଣାଃ। ମାତଂଗା ଇଵ ନର୍ଦନ୍ତୋ ଧ୍ଵସ୍ତକେଶା ଭଯାଵହାଃ
ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର, ଇଚ୍ଛାରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଓ ହଳଦିଆ ଆଖି, ହାତୀମାନେ ପରି ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା, ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ କେଶ ଓ ଭୟ ଜଗାଉଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ।
ପରିଵାର୍ଯ ମହାକାଯା ମହାକାଯଂ ଖରାତ୍ମଜମ୍। ଅଭିଜଗ୍ମୁସ୍ତତୋ ହୃଷ୍ଟାଶ୍ଚାଲଯନ୍ତୋ ଵସୁନ୍ଧରାମ୍
ମହାବଳୀମାନେ ଖରଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଘେରି, ଆନନ୍ଦରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ ଚାଲିବାରେ ଭୂମିକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଲେ।
ଶଙ୍ଖଭେରୀସହସ୍ରାଣାମାହତାନାଂ ସମନ୍ତତଃ। କ୍ଷ୍ଵେଲିତାସ୍ଫୋଟିତାନାଂ ଚ ତତ୍ର ଶବ୍ଦୋ ମହାନଭୂତ୍
ସେଠାରେ ହଜାର ହଜାର ଶଂଖ ଓ ଢୋଲ ରବ, ଚିତ୍କାର ଓ ଧ୍ୱନିରେ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା।
ପ୍ରଭ୍ରଷ୍ଟୋଽଥ କରାତ୍ ତସ୍ଯ ପ୍ରତୋଦଃ ସାରଥେସ୍ତଦା। ପପାତ ସହସା ଦୈଵାଦ୍ ଧ୍ଵଜସ୍ତସ୍ଯ ତୁ ରକ୍ଷସଃ
ସେ ସମୟରେ, ସାରଥିଙ୍କ ହାତରୁ ଚାବୁକ ଖସିଗଲା, ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ହଠାତ୍ ପଡ଼ିଗଲା।
ତସ୍ଯ ତେ ରଥସଂଯୁକ୍ତା ହଯା ଵିକ୍ରମଵର୍ଜିତାଃ। ଚରଣୈରାକୁଲୈର୍ଗତ୍ଵା ଦୀନାଃ ସାସ୍ରମୁଖା ଯଯୁଃ
ତାଙ୍କ ରଥରେ ଯୋଗାଯୋଗ ହୋଇଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ, ଶକ୍ତି ହରାଇ, ଅସ୍ଥିର ପାଦରେ ଚାଲି, ମୁହଁ ନମାଇ, ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ପ୍ରଵାତି ପଵନସ୍ତସ୍ମିନ୍ ସପାଂସୁଃ ଖରଦାରୁଣଃ। ନିର୍ଯାଣେ ତସ୍ଯ ରୌଦ୍ରସ୍ଯ ମକରାକ୍ଷସ୍ଯ ଦୁର୍ମତେଃ
ସେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁଷ୍ଟ ମନର ମକରାକ୍ଷ ବାହାରିବାବେଳେ, ସେଠାରେ ଧୁଳି ଓ ପାଥର ମିଶିଥିବା ତୀବ୍ର ପବନ ବହିଲା।
ତାନି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିମିତ୍ତାନି ରାକ୍ଷସା ଵୀର୍ଯଵତ୍ତମାଃ। ଅଚିନ୍ତ୍ଯ ନିର୍ଗତାଃ ସର୍ଵେ ଯତ୍ର ତୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
ଏହି ଅପଶକୁନ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଶୂରବୀର ରାକ୍ଷସମାନେ, ଏକଥା ଭାବିବାକୁ ମଧ୍ୟ ନଦେଇ, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଘନଗଜମହିଷାଙ୍ଗତୁଲ୍ଯଵର୍ଣାଃ ସମରମୁଖେଷ୍ଵସକୃଦ୍ଗଦାସିଭିନ୍ନାଃ। ଅହମହମିତି ଯୁଦ୍ଧକୌଶଲାସ୍ତେ ରଜନିଚରାଃ ପରିବଭ୍ରମୁର୍ମୁହୁସ୍ତେ
ଘନ, ହାତୀ କିମ୍ବା ମହିଷ ପରି କଳା ଦେହ, ଯୁଦ୍ଧ ମୁହାଁରେ ପୁନିପୁନି ଗଦା ଓ ଶୁଳରେ ଆଘାତ ପାଇ, ସେ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ଯୁଦ୍ଧ କୁଶଳ ଦେଖାଇ, 'ମୁଁ ମୁଁ' ବୋଲି ନିଜ ଶୌର୍ୟ ଦେଖାଉଥିଲେ।
thumb|ଏକୋନାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଏକୋନାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଉଣାଶୀତିତମ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ନିର୍ଗତଂ ମକରାକ୍ଷଂ ତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାନରପୁଂଗଵାଃ। ଆପ୍ଲୁତ୍ଯ ସହସା ସର୍ଵେ ଯୋଦ୍ଧୁକାମା ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ମକରାକ୍ଷ୍ୟ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବନରାଜା ମାନେ ଏକାସାଥିରେ ଲାଫି ପଡିଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ସୁମହତ୍ ତଦ୍ ଯୁଦ୍ଧଂ ଲୋମହର୍ଷଣମ୍। ନିଶାଚରୈଃ ପ୍ଲଵଂଗାନାଂ ଦେଵାନାଂ ଦାନଵୈରିଵ
ତାପରେ ରାତିର ଦାନବ ଓ ବନରାଜା ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ରୋମାଞ୍ଚକ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେପରି ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୁଏ।
ଵୃକ୍ଷଶୂଲନିପାତୈଶ୍ଚ ଗଦାପରିଘପାତନୈଃ। ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ମର୍ଦଯନ୍ତି ସ୍ମ ତଦା କପିନିଶାଚରାଃ
ଗଛ, ବଣ୍ଡୁକ, ଗଦା ଓ ଲୋହା ଦ୍ୱାରା ଦୁଇପକ୍ଷ ଏକାପରେ ଏକା ଆକ୍ରମଣ କରି, ବନରାଜା ଓ ରାତିର ଦାନବ ମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଚୁର୍ମାର୍ଦ୍ଦନ କରିଲେ।
ଶକ୍ତିଖଡ୍ଗଗଦାକୁନ୍ତୈସ୍ତୋମରୈଶ୍ଚ ନିଶାଚରାଃ। ପଟ୍ଟିଶୈର୍ଭିନ୍ଦିପାଲୈଶ୍ଚ ବାଣପାତୈଃ ସମନ୍ତତଃ
ରାତିର ଦାନବ ମାନେ ଚାରିଦିଗରୁ ଶକ୍ତି, ତଳୱାର, ଗଦା, ବାଣ, ତୀର, ଦଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ।
ପାଶମୁଦ୍ଗରଦଣ୍ଡୈଶ୍ଚ ନିର୍ଘାତୈଶ୍ଚାପରୈସ୍ତଥା। କଦନଂ କପିସିଂହାନାଂ ଚକ୍ରୁସ୍ତେ ରଜନୀଚରାଃ
ପାଶ, ଦଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ରାତିର ଦାନବ ମାନେ ସିଂହ ସଦୃଶ ବନରାଜା ମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ବାଣୌଘୈରର୍ଦିତାଶ୍ଚାପି ଖରପୁତ୍ରେଣ ଵାନରାଃ। ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତମନସଃ ସର୍ଵେ ଦୁଦ୍ରୁଵୁର୍ଭଯପୀଡିତାଃ
ଖରଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ତୀରବର୍ଷାରେ ଆହତ ହୋଇ ବନରାଜା ମାନେ ଭୟରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତେ ପଳାଇଗଲେ।
ତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାକ୍ଷସାଃ ସର୍ଵେ ଦ୍ରଵମାଣାନ୍ ଵନୌକସଃ। ନେଦୁସ୍ତେ ସିଂହଵଦ୍ ଦୃପ୍ତା ରାକ୍ଷସା ଜିତକାଶିନଃ
ବନରାଜା ମାନେ ପଳାଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ମାନେ ଗର୍ବିତ ଓ ବିଜୟୀ ହୋଇ ସିଂହ ସଦୃଶ ଗର୍ଜନ କରିଲେ।
ଵିଦ୍ରଵତ୍ସୁ ତଦା ତେଷୁ ଵାନରେଷୁ ସମନ୍ତତଃ। ରାମସ୍ତାନ୍ ଵାରଯାମାସ ଶରଵର୍ଷେଣ ରାକ୍ଷସାନ୍
ସେଇ ସମୟରେ ବନରାଜା ମାନେ ଚାରିପାଖରେ ପଳାଇଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ରାମ ତୀରବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସ ମାନଙ୍କୁ ରୋକିଦେଲେ।
ଵାରିତାନ୍ ରାକ୍ଷସାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମକରାକ୍ଷୋ ନିଶାଚରଃ। କୋପାନଲସମାଵିଷ୍ଟୋ ଵଚନଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ରାକ୍ଷସ ମାନେ ରୋକାଯିବାକୁ ଦେଖି, ମକରାକ୍ଷ୍ୟ ରାତିର ଦାନବ କ୍ରୋଧରେ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ଜ୍ୱଳିଉଠି ଏହି କଥା କହିଲେ।
ତିଷ୍ଠ ରାମ ମଯା ସାର୍ଧଂ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଯୁଦ୍ଧଂ ଭଵିଷ୍ଯତି। ତ୍ଯାଜଯିଷ୍ଯାମି ତେ ପ୍ରାଣାନ୍ ଧନୁର୍ମୁକ୍ତୈଃ ଶିତୈଃ ଶରୈଃ
“ରାମ, ଏଠାରେ ରୁହ; ମୋ ସହିତ ଏକାକି ଯୁଦ୍ଧ କର। ମୁଁ ତୋତେ ମୋ ଧନୁରୁ ଛାଡ଼ିଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣ ନେଇଦେବି।”
ଯତ୍ ତଦା ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯେ ପିତରଂ ହତଵାନ୍ ମମ। ତଦଗ୍ରତଃ ସ୍ଵକର୍ମସ୍ଥଂ ସ୍ମୃତ୍ଵା ରୋଷୋଽଭିଵର୍ଧତେ
“ସେ ସମୟରେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ତୁମେ ମୋର ବାପାଙ୍କୁ ମାରିଥିଲ; ଏବଂ ଏବେ ତୁମକୁ ଆଗରେ ଦେଖି ମୋର ରୋଷ ଅଧିକ ବଢ଼ୁଛି।”
ଦହ୍ଯନ୍ତେ ଭୃଶମଙ୍ଗାନି ଦୁରାତ୍ମନ୍ ମମ ରାଘଵ। ଯନ୍ମଯାସି ନ ଦୃଷ୍ଟସ୍ତ୍ଵଂ ତସ୍ମିନ୍ କାଲେ ମହାଵନେ
“ହେ ଦୁଷ୍ଟ ରାଘବ, ସେ ଦିନ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରିନଥିଲିବୋଲି ଏବେ ମୋ ଦେହ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ପୁଡ଼ୁଛି।”
ଦିଷ୍ଟ୍ଯାସି ଦର୍ଶନଂ ରାମ ମମ ତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ତଵାନିହ। କାଂକ୍ଷିତୋଽସି କ୍ଷୁଧାର୍ତସ୍ଯ ସିଂହସ୍ଯେଵେତରୋ ମୃଗଃ
“ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଏଠାରେ ତୁମେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଛ; ମୁଁ ଯେପରି ଭୁଖା ସିଂହ ଅନ୍ୟ ପଶୁକୁ ଆଶା କରେ, ସେପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଶା କରୁଛି।”