ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ପରମାଯତ୍ତୋ ନିକୁମ୍ଭଂ ନିଷ୍ପିପେଷ ଚ। ଉତ୍ପତ୍ଯ ଚାସ୍ଯ ଵେଗେନ ପପାତୋରସି ଵେଗଵାନ୍
ନିକୁମ୍ଭଙ୍କୁ ପକାଇ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦମନ କରି, ବାୟୁ ସମାନ ତୀବ୍ର ହନୁମାନ ଲାଫି ତାଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ଜୋରରେ ପଡ଼ିଲେ ।
ପରିଗୃହ୍ଯ ଚ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ପରିଵୃତ୍ଯ ଶିରୋଧରାମ୍। ଉତ୍ପାଟଯାମାସ ଶିରୋ ଭୈରଵଂ ନଦତୋ ମହତ୍
ଦୁଇଟି ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ଧରି ଏବଂ ଗର୍ଦ୍ଧନକୁ ଘୁରାଇ, ସେ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ମୁଣ୍ଡକୁ ଛିଣିଦେଲେ ।
ଅଥ ନିନଦତି ସାଦିତେ ନିକୁମ୍ଭେ ପଵନସୁତେନ ରଣେ ବଭୂଵ ଯୁଦ୍ଧମ୍। ଦଶରଥସୁତରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରସୂନ୍ଵୋ- ର୍ଭୃଶତରମାଗତରୋଷଯୋଃ ସୁଭୀମମ୍
ଏହିପରି ଭାବେ ନିକୁମ୍ଭ ହତ ହେବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ହେଲା । ତାପରେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଓ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ମଧ୍ୟରେ, ଦୁହେଁ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିବା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ।
ଵ୍ଯପେତେ ତୁ ଜୀଵେ ନିକୁମ୍ଭସ୍ଯ ହୃଷ୍ଟା ଵିନେଦୁଃ ପ୍ଲଵଂଗା ଦିଶଃ ସସ୍ଵନୁଶ୍ଚ। ଚଚାଲେଵ ଚୋର୍ଵୀ ପପାତେଵ ସା ଦ୍ଯୌ- ର୍ବଲଂ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଭଯଂ ଚାଵିଵେଶ
ନିକୁମ୍ଭଙ୍କ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବା ପରେ, ଆନନ୍ଦିତ ବାନରମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଉଲ୍ଲାସର ସ୍ବରେ ଚିତ୍କାର କଲେ । ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଗଲା ପରି ଲାଗିଲା, ଆକାଶ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଲା ପରି ଦେଖାଗଲା, ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟରେ ଭରିଗଲେ ।
thumb|ଅଷ୍ଟସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ସତତରିଏଠ ସର୍ଗକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ ।
ନିକୁମ୍ଭଂ ନିହତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୁମ୍ଭଂ ଚ ଵିନିପାତିତମ୍। ରାଵଣଃ ପରମାମର୍ଷୀ ପ୍ରଜଜ୍ଵାଲାନଲୋ ଯଥା
ନିକୁମ୍ଭ ମରିଯିବା ଏବଂ କୁମ୍ଭ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯିବା ଖବର ଶୁଣି, ରାବଣ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ତପିଉଠିଲେ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଦହୁଛି ।
ନୈର୍ଋତଃ କ୍ରୋଧଶୋକାଭ୍ଯାଂ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ତୁ ପରିମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ। ଖରପୁତ୍ରଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷଂ ମକରାକ୍ଷମଚୋଦଯତ୍
ନିଶାଚରମାନେ ରାଜା ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅଚେତନ ହେଇଯାଇ, ଖରଙ୍କ ପୁଅ ବଡ଼ ଆଖିଅଳି ମକରାକ୍ଷକୁ ଯିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ ।
ଗଚ୍ଛ ପୁତ୍ର ମଯାଽଽଜ୍ଞପ୍ତୋ ବଲେନାଭିସମନ୍ଵିତଃ। ରାଘଵଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚୈଵ ଜହି ତୌ ସଵନୌକସୌ
ମୋ ଆଦେଶରେ, ସେନା ସହିତ ଯା, ପୁଅ । ତୁମେ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଦୁଇ ଅରଣ୍ୟବାସୀଙ୍କୁ ମାରିଦିଅ ।
ରାଵଣସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶୂରମାନୀ ଖରାତ୍ମଜଃ। ବାଢମିତ୍ଯବ୍ରଵୀଦ୍ଧୃଷ୍ଟୋ ମକରାକ୍ଷୋ ନିଶାଚରମ୍
ରାବଣଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଖରଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଶୂର ମକରାକ୍ଷ, ଭୟ ନ ମାନି, ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସଙ୍କ ମାଧ୍ୟରେ, 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି କହିଲେ।
ସୋଽଭିଵାଦ୍ଯ ଦଶଗ୍ରୀଵଂ କୃତ୍ଵା ଚାପି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍। ନିର୍ଜଗାମ ଗୃହାଚ୍ଛୁଭ୍ରାଦ୍ ରାଵଣସ୍ଯାଜ୍ଞଯା ବଲୀ
ସେ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ରାବଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଶୁଭ୍ର ଗୃହରୁ ବାହାରିଗଲେ।
ସମୀପସ୍ଥଂ ବଲାଧ୍ଯକ୍ଷଂ ଖରପୁତ୍ରୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ ଵଚଃ। ରଥମାନୀଯତାଂ ତୂର୍ଣଂ ସୈନ୍ଯଂ ତ୍ଵାନୀଯତାଂ ତ୍ଵରାତ୍
ଖରଙ୍କ ପୁତ୍ର ନିକଟରେ ଥିବା ସେନାପତିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋର ରଥକୁ ତୁରନ୍ତ ଆଣ, ସେନାକୁ ଶୀଘ୍ର ଏଠାକୁ ନେଇଆ।'
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବଲାଧ୍ଯକ୍ଷୋ ନିଶାଚରଃ। ସ୍ଯନ୍ଦନଂ ଚ ବଲଂ ଚୈଵ ସମୀପଂ ପ୍ରତ୍ଯପାଦଯତ୍
ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ସେନାପତି ରଥ ଓ ସେନାକୁ ନିକଟକୁ ଆଣିଲେ।
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ରଥଂ କୃତ୍ଵା ସମାରୁହ୍ଯ ନିଶାଚରଃ। ସୂତଂ ସଂଚୋଦଯାମାସ ଶୀଘ୍ରଂ ଵୈ ରଥମାଵହ
ରଥକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ସେ ରାକ୍ଷସ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ସାରଥିଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି କହିଲେ, 'ରଥକୁ ଶୀଘ୍ର ଚଳା।'
ଅଥ ତାନ୍ ରାକ୍ଷସାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ମକରାକ୍ଷୋଽବ୍ରଵୀଦିଦମ୍। ଯୂଯଂ ସର୍ଵେ ପ୍ରଯୁଧ୍ଯଧ୍ଵଂ ପୁରସ୍ତାନ୍ମମ ରାକ୍ଷସାଃ
ତାପରେ ମକରାକ୍ଷ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋ ପୂର୍ବରୁ ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧ କର।'
ଅହଂ ରାକ୍ଷସରାଜେନ ରାଵଣେନ ମହାତ୍ମନା। ଆଜ୍ଞପ୍ତଃ ସମରେ ହନ୍ତୁଂ ତାଵୁଭୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
'ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ରାଜା, ମହାତ୍ମା ରାବଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ପଠାଯାଇଛି।'
ଅଦ୍ଯ ରାମଂ ଵଧିଷ୍ଯାମି ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚ ନିଶାଚରାଃ। ଶାଖାମୃଗଂ ଚ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଵାନରାଂଶ୍ଚ ଶରୋତ୍ତମୈଃ
'ଆଜି ମୁଁ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶାଖାମୃଗ ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ସମସ୍ତ ବାନରମାନେଂକୁ ଉତ୍ତମ ବାଣରେ ମାରିଦେବି, ହେ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବାମାନେ!'
ଅଦ୍ଯ ଶୂଲନିପାତୈଶ୍ଚ ଵାନରାଣାଂ ମହାଚମୂମ୍। ପ୍ରଦହିଷ୍ଯାମି ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତାଂ ଶୁଷ୍କେନ୍ଧନମିଵାନଲଃ
'ଆଜି ମୁଁ ଶୂଳର ବର୍ଷାରେ ବାନରମାନେଂକ ମହାସେନାକୁ ଜଳାଇଦେବି, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଶୁଖି ଜଳାକୁ ଖାଇଯାଏ।'
ମକରାକ୍ଷସ୍ଯ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତେ ନିଶାଚରାଃ। ସର୍ଵେ ନାନାଯୁଧୋପେତା ବଲଵନ୍ତଃ ସମାହିତାଃ
ମକରାକ୍ଷଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୃଢ଼ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବାମାନେ, ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ତେ କାମରୂପିଣଃ କ୍ରୂରା ଦଂଷ୍ଟ୍ରିଣଃ ପିଙ୍ଗଲେକ୍ଷଣାଃ। ମାତଂଗା ଇଵ ନର୍ଦନ୍ତୋ ଧ୍ଵସ୍ତକେଶା ଭଯାଵହାଃ
ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର, ଇଚ୍ଛାରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଓ ହଳଦିଆ ଆଖି, ହାତୀମାନେ ପରି ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା, ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ କେଶ ଓ ଭୟ ଜଗାଉଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ।
ପରିଵାର୍ଯ ମହାକାଯା ମହାକାଯଂ ଖରାତ୍ମଜମ୍। ଅଭିଜଗ୍ମୁସ୍ତତୋ ହୃଷ୍ଟାଶ୍ଚାଲଯନ୍ତୋ ଵସୁନ୍ଧରାମ୍
ମହାବଳୀମାନେ ଖରଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଘେରି, ଆନନ୍ଦରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ ଚାଲିବାରେ ଭୂମିକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଲେ।
ଶଙ୍ଖଭେରୀସହସ୍ରାଣାମାହତାନାଂ ସମନ୍ତତଃ। କ୍ଷ୍ଵେଲିତାସ୍ଫୋଟିତାନାଂ ଚ ତତ୍ର ଶବ୍ଦୋ ମହାନଭୂତ୍
ସେଠାରେ ହଜାର ହଜାର ଶଂଖ ଓ ଢୋଲ ରବ, ଚିତ୍କାର ଓ ଧ୍ୱନିରେ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା।
ପ୍ରଭ୍ରଷ୍ଟୋଽଥ କରାତ୍ ତସ୍ଯ ପ୍ରତୋଦଃ ସାରଥେସ୍ତଦା। ପପାତ ସହସା ଦୈଵାଦ୍ ଧ୍ଵଜସ୍ତସ୍ଯ ତୁ ରକ୍ଷସଃ
ସେ ସମୟରେ, ସାରଥିଙ୍କ ହାତରୁ ଚାବୁକ ଖସିଗଲା, ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ହଠାତ୍ ପଡ଼ିଗଲା।
ତସ୍ଯ ତେ ରଥସଂଯୁକ୍ତା ହଯା ଵିକ୍ରମଵର୍ଜିତାଃ। ଚରଣୈରାକୁଲୈର୍ଗତ୍ଵା ଦୀନାଃ ସାସ୍ରମୁଖା ଯଯୁଃ
ତାଙ୍କ ରଥରେ ଯୋଗାଯୋଗ ହୋଇଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ, ଶକ୍ତି ହରାଇ, ଅସ୍ଥିର ପାଦରେ ଚାଲି, ମୁହଁ ନମାଇ, ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ପ୍ରଵାତି ପଵନସ୍ତସ୍ମିନ୍ ସପାଂସୁଃ ଖରଦାରୁଣଃ। ନିର୍ଯାଣେ ତସ୍ଯ ରୌଦ୍ରସ୍ଯ ମକରାକ୍ଷସ୍ଯ ଦୁର୍ମତେଃ
ସେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁଷ୍ଟ ମନର ମକରାକ୍ଷ ବାହାରିବାବେଳେ, ସେଠାରେ ଧୁଳି ଓ ପାଥର ମିଶିଥିବା ତୀବ୍ର ପବନ ବହିଲା।
ତାନି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିମିତ୍ତାନି ରାକ୍ଷସା ଵୀର୍ଯଵତ୍ତମାଃ। ଅଚିନ୍ତ୍ଯ ନିର୍ଗତାଃ ସର୍ଵେ ଯତ୍ର ତୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
ଏହି ଅପଶକୁନ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଶୂରବୀର ରାକ୍ଷସମାନେ, ଏକଥା ଭାବିବାକୁ ମଧ୍ୟ ନଦେଇ, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଘନଗଜମହିଷାଙ୍ଗତୁଲ୍ଯଵର୍ଣାଃ ସମରମୁଖେଷ୍ଵସକୃଦ୍ଗଦାସିଭିନ୍ନାଃ। ଅହମହମିତି ଯୁଦ୍ଧକୌଶଲାସ୍ତେ ରଜନିଚରାଃ ପରିବଭ୍ରମୁର୍ମୁହୁସ୍ତେ
ଘନ, ହାତୀ କିମ୍ବା ମହିଷ ପରି କଳା ଦେହ, ଯୁଦ୍ଧ ମୁହାଁରେ ପୁନିପୁନି ଗଦା ଓ ଶୁଳରେ ଆଘାତ ପାଇ, ସେ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ଯୁଦ୍ଧ କୁଶଳ ଦେଖାଇ, 'ମୁଁ ମୁଁ' ବୋଲି ନିଜ ଶୌର୍ୟ ଦେଖାଉଥିଲେ।
thumb|ଏକୋନାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ଏକୋନାଶୀତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଯୁଦ୍ଧ କାଣ୍ଡର ଉଣାଶୀତିତମ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ନିର୍ଗତଂ ମକରାକ୍ଷଂ ତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାନରପୁଂଗଵାଃ। ଆପ୍ଲୁତ୍ଯ ସହସା ସର୍ଵେ ଯୋଦ୍ଧୁକାମା ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ମକରାକ୍ଷ୍ୟ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବନରାଜା ମାନେ ଏକାସାଥିରେ ଲାଫି ପଡିଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ସୁମହତ୍ ତଦ୍ ଯୁଦ୍ଧଂ ଲୋମହର୍ଷଣମ୍। ନିଶାଚରୈଃ ପ୍ଲଵଂଗାନାଂ ଦେଵାନାଂ ଦାନଵୈରିଵ
ତାପରେ ରାତିର ଦାନବ ଓ ବନରାଜା ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ରୋମାଞ୍ଚକ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେପରି ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୁଏ।
ଵୃକ୍ଷଶୂଲନିପାତୈଶ୍ଚ ଗଦାପରିଘପାତନୈଃ। ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ମର୍ଦଯନ୍ତି ସ୍ମ ତଦା କପିନିଶାଚରାଃ
ଗଛ, ବଣ୍ଡୁକ, ଗଦା ଓ ଲୋହା ଦ୍ୱାରା ଦୁଇପକ୍ଷ ଏକାପରେ ଏକା ଆକ୍ରମଣ କରି, ବନରାଜା ଓ ରାତିର ଦାନବ ମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଚୁର୍ମାର୍ଦ୍ଦନ କରିଲେ।