ଅଵାକ୍ଶିରାସ୍ତ୍ରିଶଙ୍କୁଶ୍ଚ ତିଷ୍ଠତ୍ଵମରସଂନିଭଃ। ଅନୁଯାସ୍ଯନ୍ତି ଚୈତାନି ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ନୃପସତ୍ତମମ୍
ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ତଳକୁ ମୁଣ୍ଡ କରି, ଅମର ସଦୃଶ ରୁହନ୍ତୁ; ଏହି ତାରାମାନେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବେ।
କୃତାର୍ଥଂ କୀର୍ତିମନ୍ତଂ ଚ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଗତଂ ଯଥା। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ସର୍ଵଦେଵୈରଭିଷ୍ଟୁତଃ
ଏଭଳି ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରି, ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଧର୍ମାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ।
ଋଷିମଧ୍ଯେ ମହାତେଜା ବାଢମିତ୍ଯେଵ ଦେଵତାଃ। ତତୋ ଦେଵା ମହାତ୍ମାନୋ ଋଷଯଶ୍ଚ ତପୋଧନାଃ। ଜଗ୍ମୁର୍ଯଥାଗତଂ ସର୍ଵେ ଯଜ୍ଞସ୍ଯାନ୍ତେ ନରୋତ୍ତମ
ଋଷିମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଦେବତାମାନେ 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହିଲେ। ତାପରେ, ହେ ନରୋତ୍ତମ, ସମସ୍ତ ମହାନ ଦେବତା ଓ ତପସ୍ଵୀମାନେ ଯଜ୍ଞ ଶେଷରେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ।
thumb|ଏକଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଏକଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶୁଣ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଏକଷଷ୍ଠିତମ ସର୍ଗ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତେଜାଃ ପ୍ରସ୍ଥିତାନ୍ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତାନୃଷୀନ୍। ଅବ୍ରଵୀନ୍ନରଶାର୍ଦୂଲ ସର୍ଵାଂସ୍ତାନ୍ ଵନଵାସିନଃ
ମହାତେଜସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ସେଇ ଋଷିମାନେ ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବନବାସୀ ତପସ୍ଵୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, ହେ ନରଶାର୍ଦ୍ୱୂଳ।
ମହାଵିଘ୍ନଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତୋଽଯଂ ଦକ୍ଷିଣାମାସ୍ଥିତୋ ଦିଶମ୍। ଦିଶମନ୍ଯାଂ ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯାମସ୍ତତ୍ର ତପ୍ସ୍ଯାମହେ ତପଃ
'ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ବଡ଼ ବାଧା ଆସିଛି; ଆମେ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ସେଠାରେ ତପସ୍ୟା କରିବା।'
ପଶ୍ଚିମାଯାଂ ଵିଶାଲାଯାଂ ପୁଷ୍କରେଷୁ ମହାତ୍ମନଃ। ସୁଖଂ ତପଶ୍ଚରିଷ୍ଯାମଃ ସୁଖଂ ତଦ୍ଧି ତପୋଵନମ୍
'ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ବିଶାଳ ପୁଷ୍କରରେ ଆମେ ସହଜରେ ତପସ୍ୟା କରିପାରିବା; ସେଠାରେ ତପୋବନ ବହୁତ ସୁଖଦାୟକ।'
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାତେଜାଃ ପୁଷ୍କରେଷୁ ମହାମୁନିଃ। ତପ ଉଗ୍ରଂ ଦୁରାଧର୍ଷଂ ତେପେ ମୂଲଫଲାଶନଃ
ଏଭଳି କହି, ମହାତ୍ମା ମହାମୁନି ପୁଷ୍କରରେ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଦୁର୍ଲଘ୍ୟ ଓ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନେଵ କାଲେ ତୁ ଅଯୋଧ୍ଯାଧିପତିର୍ମହାନ୍। ଅମ୍ବରୀଷ ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ଯଷ୍ଟୁଂ ସମୁପଚକ୍ରମେ
ସେଇ ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ମହାନ୍ ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବଳି ଦେବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତସ୍ଯ ଵୈ ଯଜମାନସ୍ଯ ପଶୁମିନ୍ଦ୍ରୋ ଜହାର ହ। ପ୍ରଣଷ୍ଟେ ତୁ ପଶୌ ଵିପ୍ରୋ ରାଜାନମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କର ବଳିପଶୁକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ନେଇଯାଇଥିଲେ; ବଳିପଶୁ ହରାଇଯିବା ପରେ, ପୁରୋହିତ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପଶୁରଭ୍ଯାହୃତୋ ରାଜନ୍ ପ୍ରଣଷ୍ଟସ୍ତଵ ଦୁର୍ନଯାତ୍। ଅରକ୍ଷିତାରଂ ରାଜାନଂ ଘ୍ନନ୍ତି ଦୋଷା ନରେଶ୍ଵର
ହେ ରାଜା, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆଣିଥିବା ପଶୁ ତୁମର ଅବଧାନ ନଥିବାରୁ ହରାଇଯାଇଛି; ହେ ନରେଶ୍ୱର, ଯିଏ ରକ୍ଷା କରେନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଦୋଷ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ।
ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ମହଦ୍ଧ୍ଯେତନ୍ନରଂ ଵା ପୁରୁଷର୍ଷଭ। ଆନଯସ୍ଵ ପଶୁଂ ଶୀଘ୍ରଂ ଯାଵତ୍ କର୍ମ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏହା ଏକ ବଡ଼ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ; ହେ ମହାନ୍ ମନୁଷ୍ୟ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏନି, ଶୀଘ୍ର ପଶୁ ଆଣ।
ଉପାଧ୍ଯାଯଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ରାଜା ପୁରୁଷର୍ଷଭଃ। ଅନ୍ଵିଯେଷ ମହାବୁଦ୍ଧିଃ ପଶୁଂ ଗୋଭିଃ ସହସ୍ରଶଃ
ଗୁରୁଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ମହାବୁଦ୍ଧି ରାଜା ହଜାର ହଜାର ଗାଈ ମଧ୍ୟରେ ବଳିପଶୁ ଖୋଜିଲେ।
ଦେଶାଞ୍ଜନପଦାଂସ୍ତାଂସ୍ତାନ୍ ନଗରାଣି ଵନାନି ଚ। ଆଶ୍ରମାଣି ଚ ପୁଣ୍ଯାନି ମାର୍ଗମାଣୋ ମହୀପତିଃ
ସେ ରାଜା ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ, ଗ୍ରାମ, ନଗର, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକୁ ଖୋଜିଖୋଜି ଘୁରିଲେ।
ସ ପୁତ୍ରସହିତଂ ତାତ ସଭାର୍ଯଂ ରଘୁନନ୍ଦନ। ଭୃଗୁତୁଂଗେ ସମାସୀନମୃଚୀକଂ ସଂଦଦର୍ଶ ହ
ହେ ପ୍ରିୟ, ପୁଅ ଓ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ରଘୁବଂଶୀ ରାଜା, ଭୃଗୁ ପାହାଡ଼ରେ ବସିଥିବା ଋଚୀକଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତମୁଵାଚ ମହାତେଜାଃ ପ୍ରଣମ୍ଯାଭିପ୍ରସାଦ୍ଯ ଚ। ମହର୍ଷିଂ ତପସା ଦୀପ୍ତଂ ରାଜର୍ଷିରମିତପ୍ରଭଃ
ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ରାଜା, ତପସ୍ୟାରେ ଦୀପ୍ତ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ତାଙ୍କର କୃପା ଲାଗି ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, କଥା କହିଲେ।
ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵତ୍ର କୁଶଲମୃଚୀକଂ ତମିଦଂ ଵଚଃ। ଗଵାଂ ଶତସହସ୍ରେଣ ଵିକ୍ରୀଣୀଷେ ସୁତଂ ଯଦି
ସମସ୍ତଠାରେ ଋଚୀକଙ୍କର କୁଶଳ ଜାଣି, ସେ କହିଲେ: ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି, ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ବଦଳେ ଆପଣଙ୍କର ପୁଅକୁ ବିକ୍ରି କରନ୍ତୁ।
ପଶୋରର୍ଥେ ମହାଭାଗ କୃତକୃତ୍ଯୋଽସ୍ମି ଭାର୍ଗଵ। ସର୍ଵେ ପରିଗତା ଦେଶା ଯଜ୍ଞିଯଂ ନ ଲଭେ ପଶୁମ୍
ହେ ଭାର୍ଗବ, ବଳିପଶୁ ପାଇଁ ମୁଁ ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛି; ସମସ୍ତ ଦେଶ ଖୋଜିଲି, କିନ୍ତୁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ପଶୁ ମିଳୁନି।
ଦାତୁମର୍ହସି ମୂଲ୍ଯେନ ସୁତମେକମିତୋ ମମ। ଏଵମୁକ୍ତୋ ମହାତେଜା ଋଚୀକସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀଦ୍ ଵଚଃ
ମୋତେ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇ ଆପଣ ଏକ ପୁଅ ଦେବା ଉଚିତ; ଏପରି କହିବା ପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଋଚୀକ କହିଲେ—
ନାହଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵିକ୍ରୀଣୀଯାଂ କଥଂଚନ। ଋଚୀକସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତେଷାଂ ମାତା ମହାତ୍ମନାମ୍
ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ କେବେ ମୋର ଜେଷ୍ଠ ପୁଅକୁ ବିକ୍ରି କରିବିନାହିଁ; ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କର ମାଆ—
ଉଵାଚ ନରଶାର୍ଦୂଲମମ୍ବରୀଷମିଦଂ ଵଚଃ। ଅଵିକ୍ରେଯଂ ସୁତଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଭଗଵାନାହ ଭାର୍ଗଵଃ
ମହାବୀର ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କୁ କହିଲେ: ଭାର୍ଗବ ମହାପୁରୁଷ କହିଛନ୍ତି, ଜେଷ୍ଠ ପୁଅ ବିକ୍ରି କରିହେବ ନାହିଁ।
ମମାପି ଦଯିତଂ ଵିଦ୍ଧି କନିଷ୍ଠଂ ଶୁନକଂ ପ୍ରଭୋ। ତସ୍ମାତ୍ କନୀଯସଂ ପୁତ୍ରଂ ନ ଦାସ୍ଯେ ତଵ ପାର୍ଥିଵ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋର ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ପୁଅ ଶୁନକ ମୋତେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ; ତେଣୁ ମୁଁ ଛୋଟ ପୁଅ ତୁମକୁ ଦେବିନାହିଁ, ରାଜା।
ପ୍ରାଯେଣ ହି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଃ ପିତୃଷୁ ଵଲ୍ଲଭାଃ। ମାତୄଣାଂ ଚ କନୀଯାଂସସ୍ତସ୍ମାଦ୍ ରକ୍ଷ୍ଯେ କନୀଯସମ୍
ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସାଧାରଣତଃ ବଡ଼ ପୁଅ ବାପାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଏ, ଛୋଟ ପୁଅ ମାଆଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଏ; ତେଣୁ ମୁଁ ଛୋଟ ପୁଅକୁ ରକ୍ଷା କରିବି।
ଉକ୍ତଵାକ୍ଯେ ମୁନୌ ତସ୍ମିନ୍ ମୁନିପତ୍ନ୍ଯାଂ ତଥୈଵ ଚ। ଶୁନଃଶେପଃ ସ୍ଵଯଂ ରାମ ମଧ୍ଯମୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ମୁନି ଓ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଏହିପରି କହିବା ପରେ, ମଧ୍ୟମ ପୁଅ ଶୁନଃଶେପ ନିଜେ, ହେ ରାମ, ସେମାନଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ପିତା ଜ୍ଯେଷ୍ଠମଵିକ୍ରେଯଂ ମାତା ଚାହ କନୀଯସମ୍। ଵିକ୍ରେଯଂ ମଧ୍ଯମଂ ମନ୍ଯେ ରାଜପୁତ୍ର ନଯସ୍ଵ ମାମ୍
ବାପା କହିଛନ୍ତି ଜେଷ୍ଠ ପୁଅ ବିକ୍ରି ହେବ ନାହିଁ, ମାଆ କହିଛନ୍ତି ଛୋଟ ପୁଅ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଭାବୁଛି ମଧ୍ୟମ ପୁଅ ବିକ୍ରି ହେବ, ରାଜପୁତ୍ର, ତେଣୁ ମୋତେ ନେଉ।
ଅଥ ରାଜା ମହାବାହୋ ଵାକ୍ଯାନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ। ହିରଣ୍ଯସ୍ଯ ସୁଵର୍ଣସ୍ଯ କୋଟିଭୀ ରତ୍ନରାଶିଭିଃ
ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା, ସମ୍ବାଦ ଶେଷରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ: କୋଟି କୋଟି ସୁନା, ରତ୍ନ ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣିର ଢେର—
ଗଵାଂ ଶତସହସ୍ରେଣ ଶୁନଃଶେପଂ ନରେଶ୍ଵରଃ। ଗୃହୀତ୍ଵା ପରମପ୍ରୀତୋ ଜଗାମ ରଘୁନନ୍ଦନ
ରଘୁବଂଶୀ, ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହୋଇ, ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗାଈ ଦେଇ ନେଇଲେ ଏବଂ ଚାଲିଗଲେ।
ଅମ୍ବରୀଷସ୍ତୁ ରାଜର୍ଷୀ ରଥମାରୋପ୍ଯ ସତ୍ଵରଃ। ଶୁନଃଶେପଂ ମହାତେଜା ଜଗାମାଶୁ ମହାଯଶାଃ
ମହାତେଜସ୍ବୀ ଏବଂ ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ତୁରନ୍ତ ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ରଥରେ ବସାଇ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଗଲେ।
thumb|ଦ୍ଵିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହିଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ବାଉଠିଏ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏବେ ଅଗ୍ରଗତି ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଶୁନଃଶେପଂ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହୀତ୍ଵା ତୁ ମହାଯଶାଃ। ଵ୍ଯଶ୍ରମତ୍ ପୁଷ୍କରେ ରାଜା ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ରଘୁନନ୍ଦନ
ରଘୁବଂଶୀ, ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ନେଇ ମଧ୍ୟାହ୍ନବେଳେ ପୁଷ୍କରରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ।