ଵରଦାନାତ୍ ପିତୃଵ୍ଯସ୍ତେ ସହତେ ଦେଵଦାନଵାନ୍। କୁମ୍ଭକର୍ଣସ୍ତୁ ଵୀର୍ଯେଣ ସହତେ ଚ ସୁରାସୁରାନ୍
ତୁମର ଚାଚାଙ୍କର ଦିଆ ଆଶୀର୍ବାଦରେ, ତୁମେ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ସହିପାରୁଛ; କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିରେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ସହିପାରୁଛ।
ମହାଵିମର୍ଦଂ ସମରେ ମଯା ସହ ତଵାଦ୍ଭୁତମ୍। ଅଦ୍ଯ ଭୂତାନି ପଶ୍ଯନ୍ତୁ ଶକ୍ରଶମ୍ବରଯୋରିଵ
ଆଜି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଆମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମହାପ୍ରତିଯୋଗ ଦେଖନ୍ତୁ, ଯେପରି ଶକ୍ର ଓ ଶମ୍ଭରଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ।
କୃତମପ୍ରତିମଂ କର୍ମ ଦର୍ଶିତଂ ଚାସ୍ତ୍ରକୌଶଲମ୍। ପତିତା ହରିଵୀରାଶ୍ଚ ତ୍ଵଯୈତେ ଭୀମଵିକ୍ରମାଃ
ତୁମେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ, ଅସ୍ତ୍ରର କୌଶଳ ଦେଖାଇଛ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ସାହସୀ ବାନରମାନେ ତୁମେ ମାରିଦେଇଛ।
ଉପାଲମ୍ଭଭଯାଚ୍ଚୈଵ ନାସି ଵୀର ମଯା ହତଃ। କୃତକର୍ମପରିଶ୍ରାନ୍ତୋ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଃ ପଶ୍ଯ ମେ ବଲମ୍
ବୀର, ମୁଁ ଭୟରେ ତୁମକୁ ମାରିନାହିଁ; କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି ଥକିଗଲା ପରେ, ବିଶ୍ରାମ କର, ଏବଂ ମୋର ଶକ୍ତି ଦେଖ।
ତେନ ସୁଗ୍ରୀଵଵାକ୍ଯେନ ସାଵମାନେନ ମାନିତଃ। ଅଗ୍ନେରାଜ୍ଯହୁତସ୍ଯେଵ ତେଜସ୍ତସ୍ଯାଭ୍ଯଵର୍ଧତ
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର କଥାରେ, ଅଳ୍ପ ଅପମାନ ସହି ମାନିତ ହେଇ, କୁମ୍ଭଙ୍କର ତେଜ ଘୀ ଦେଇ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳା ପରି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା।
ତତଃ କୁମ୍ଭସ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ଜଗୃହେ ତଦା। ଗଜାଵିଵାତୀତମଦୌ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ତୌ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ତାପରେ କୁମ୍ଭ, ସୁଗ୍ରୀବକୁ ଦୁଇ ହାତରେ ଧରିଲେ; ଦୁଇଜଣ ଅତି ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ପରି ବାରମ୍ବାର ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଲେ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଗାତ୍ରଗ୍ରଥିତୌ ଘର୍ଷନ୍ତାଵିତରେତରମ୍। ସଧୂମାଂ ମୁଖତୋ ଜ୍ଵାଲାଂ ଵିସୃଜନ୍ତୌ ପରିଶ୍ରମାତ୍
ସେମାନେ ପରସ୍ପରର ଦେହକୁ ଜଡି ନିଜେ ନିଜେ ଘସିଲେ; ଥକା ଦେହରୁ ଧୂଆଁ ଭରା ଅଗ୍ନିଜ୍ୱାଳା ମୁହଁରୁ ଚାଲିଗଲା।
ତଯୋଃ ପାଦାଭିଘାତାଚ୍ଚ ନିମଗ୍ନା ଚାଭଵନ୍ମହୀ। ଵ୍ଯାଘୂର୍ଣିତତରଙ୍ଗଶ୍ଚ ଚୁକ୍ଷୁଭେ ଵରୁଣାଲଯଃ
ସେମାନଙ୍କର ପାଦ ଆଘାତରେ ଭୂମି ତଳିଗଲା; ବରୁଣଙ୍କର ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଉତ୍କଳିତ ହେଇ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲା।
ତତଃ କୁମ୍ଭଂ ସମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଲଵଣାମ୍ଭସି। ପାତଯାମାସ ଵେଗେନ ଦର୍ଶଯନ୍ନୁଦଧେସ୍ତଲମ୍
ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବ, କୁମ୍ଭକୁ ଉଠାଇ ଲବଣ ଜଳରେ ଶକ୍ତିରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ, ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ତଳ ଦେଖାଇଦେଲେ।
ତତଃ କୁମ୍ଭନିପାତେନ ଜଲରାଶିଃ ସମୁତ୍ଥିତଃ। ଵିନ୍ଧ୍ଯମନ୍ଦରସଂକାଶୋ ଵିସସର୍ପ ସମନ୍ତତଃ
କୁମ୍ଭଙ୍କର ପଡିବାରୁ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ମନ୍ଦର ପରି ଜଳର ଏକ ଭାରି ତଳ ଉଠିଗଲା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା।
ତତଃ କୁମ୍ଭଃ ସମୁତ୍ପତ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵମଭିପାତ୍ଯ ଚ। ଆଜଘାନୋରସି କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵଜ୍ରକଲ୍ପେନ ମୁଷ୍ଟିନା
ତାପରେ କୁମ୍ଭ ଉଛଳି, ସୁଗ୍ରୀବକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି, କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଛାତିକୁ ବଜ୍ର ପରି ମୁଷ୍ଟିରେ ଘାତ କଲେ।
ତସ୍ଯ ଵର୍ମ ଚ ପୁସ୍ଫୋଟ ସଂଜଜ୍ଞେ ଚାପି ଶୋଣିତମ୍। ତସ୍ଯ ମୁଷ୍ଟିର୍ମହାଵେଗଃ ପ୍ରତିଜଘ୍ନେଽସ୍ଥିମଣ୍ଡଲେ
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର କବଚ ଫାଟିଗଲା, ରକ୍ତ ବେରିଆସିଲା; ଏହି ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୁଷ୍ଟି ତାଙ୍କର ଅସ୍ଥିକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଘାତ କଲା।
ତସ୍ଯ ଵେଗେନ ତତ୍ରାସୀତ୍ ତେଜଃ ପ୍ରଜ୍ଵଲିତଂ ମହତ୍। ଵଜ୍ରନିଷ୍ପେଷସଂଜାତା ଜ୍ଵାଲା ମେରୋର୍ଯଥା ଗିରେଃ
ସେ ଘାତର ତୀବ୍ରତାରେ, ସେଠାରେ ବଡ଼ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତେଜ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତରେ ବଜ୍ର ପଡିଲେ ଜ୍ୱାଳା ଉପଜେ।
ସ ତତ୍ରାଭିହତସ୍ତେନ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵାନରର୍ଷଭଃ। ମୁଷ୍ଟିଂ ସଂଵର୍ତଯାମାସ ଵଜ୍ରକଲ୍ପଂ ମହାବଲଃ
ସେଠାରେ ସେ ଘାତରେ ଆଘାତ ପାଇ, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଗ୍ରୀବ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ବଜ୍ର ସମାନ ମୁଷ୍ଟି ଚିଢ଼ିଲେ।
ଅର୍ଚିଃସହସ୍ରଵିକଚରଵିମଣ୍ଡଲଵର୍ଚସମ୍। ସ ମୁଷ୍ଟିଂ ପାତଯାମାସ କୁମ୍ଭସ୍ଯୋରସି ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ହଜାର ଅଗ୍ନିର କିରଣ ଭଳି ଚମକୁଥିବା ଏହି ମୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା, ସାହସୀ ସୁଗ୍ରୀବ କୁମ୍ଭଙ୍କ ଛାତିରେ ଘାତ କଲେ।
ସ ତୁ ତେନ ପ୍ରହାରେଣ ଵିହ୍ଵଲୋ ଭୃଶପୀଡିତଃ। ନିପପାତ ତଦା କୁମ୍ଭୋ ଗତାର୍ଚିରିଵ ପାଵକଃ
ସେ ଘାତରେ ଭୟଭୀତ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିବା କୁମ୍ଭ, ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଝରିଯିବା ପରି ଭୂମିକୁ ଢଳିପଡ଼ିଲେ।
ମୁଷ୍ଟିନାଭିହତସ୍ତେନ ନିପପାତାଶୁ ରାକ୍ଷସଃ। ଲୋହିତାଙ୍ଗ ଇଵାକାଶାଦ୍ ଦୀପ୍ତରଶ୍ମିର୍ଯଦୃଚ୍ଛଯା
ସେ ମୁଷ୍ଟି ଘାତରେ ରାକ୍ଷସ ତୁରନ୍ତ ଭୂମିକୁ ଢଳିପଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ଲାଲ ଗ୍ରହ ଆକାଶରୁ ଅଚାନକ ତଳକୁ ଝରିଯାଏ।
କୁମ୍ଭସ୍ଯ ପତତୋ ରୂପଂ ଭଗ୍ନସ୍ଯୋରସି ମୁଷ୍ଟିନା। ବଭୌ ରୁଦ୍ରାଭିପନ୍ନସ୍ଯ ଯଥା ରୂପଂ ଗଵାଂ ପତେଃ
ମୁଷ୍ଟି ଘାତରେ ଛାତି ଭାଙ୍ଗି ଯିବା ସମୟରେ କୁମ୍ଭଙ୍କ ଦେହ ଏପରି ଚମକୁଥିଲା, ଯେପରି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଆଘାତରେ ଗୋବଳଦେବଙ୍କ ଦେହ ଦେଖାଯାଏ।
ତସ୍ମିନ୍ ହତେ ଭୀମପରାକ୍ରମେଣ ପ୍ଲଵଂଗମାନାମୃଷଭେଣ ଯୁଦ୍ଧେ। ମହୀ ସଶୈଲା ସଵନା ଚଚାଲ ଭଯଂ ଚ ରକ୍ଷାଂସ୍ଯଧିକଂ ଵିଵେଶ
ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପଶାଳୀ କୁମ୍ଭ, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହେବା ସମୟରେ, ପୃଥିବୀ ପର୍ବତ ଓ ଅରଣ୍ୟ ସହିତ କମ୍ପିଉଠିଲା, ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନେ ଅଧିକ ଭୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
thumb|ସପ୍ତସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ସତ୍ତରି-ସପ୍ତତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ନିକୁମ୍ଭୋ ଭ୍ରାତରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ନିପାତିତମ୍। ପ୍ରଦହନ୍ନିଵ କୋପେନ ଵାନରେନ୍ଦ୍ରମୁଦୈକ୍ଷତ
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାଇଙ୍କୁ ପଡ଼ିଯିବା ଦେଖି, ନିକୁମ୍ଭ କ୍ରୋଧରେ ଜଳୁଥିବା ପରି ବାନରରାଜାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ।
ତତଃ ସ୍ରଗ୍ଦାମସଂନଦ୍ଧଂ ଦତ୍ତପଞ୍ଚାଙ୍ଗୁଲଂ ଶୁଭମ୍। ଆଦଦେ ପରିଘଂ ଧୀରୋ ମହେନ୍ଦ୍ରଶିଖରୋପମମ୍
ତାପରେ ଦୃଢ଼ ନିକୁମ୍ଭ, ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି ହାତ ଧରିବା ସୁବିଧା ସହିତ ଶୋଭାପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋହା ଗଦା ଉଠାଇଲେ, ଯାହା ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତର ଶିଖର ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ହେମପଟ୍ଟପରିକ୍ଷିପ୍ତଂ ଵଜ୍ରଵିଦ୍ରୁମଭୂଷିତମ୍। ଯମଦଣ୍ଡୋପମଂ ଭୀମଂ ରକ୍ଷସାଂ ଭଯନାଶନମ୍
ସେ ଗଦା ସୁନାର ପଟିରେ ଘେରାଯାଇଥିଲା, ହୀରା ଓ ପାଗା ମଣିରେ ଶୋଭିଥିଲା, ଯମଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ସମାନ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଭୟକୁ ନଶ୍ୱନ କରୁଥିଲା।
ତମାଵିଧ୍ଯ ମହାତେଜାଃ ଶକ୍ରଧ୍ଵଜସମୌଜସମ୍। ନିନନାଦ ଵିଵୃତ୍ତାସ୍ଯୋ ନିକୁମ୍ଭୋ ଭୀମଵିକ୍ରମଃ
ସେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପଶାଳୀ ନିକୁମ୍ଭ, ଶକ୍ରଙ୍କ ପତାକା ସମାନ ଶକ୍ତିରେ, ସେ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରି, ବଡ଼ ମୁହଁ ଖୋଲି ଗର୍ଜନ କଲେ।
ଉରୋଗତେନ ନିଷ୍କେଣ ଭୁଜସ୍ଥୈରଙ୍ଗଦୈରପି। କୁଣ୍ଡଲାଭ୍ଯାଂ ଚ ଚିତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ମାଲଯା ଚ ସଚିତ୍ରଯା
ଛାତିରେ ସୁନା ମାଳା, ବାହୁରେ କଙ୍କଣ, ଦୁଇଟି ଚମକୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳ ଏବଂ ଶୋଭାପୂର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
ନିକୁମ୍ଭୋ ଭୂଷଣୈର୍ଭାତି ତେନ ସ୍ମ ପରିଘେଣ ଚ। ଯଥେନ୍ଦ୍ରଧନୁଷା ମେଘଃ ସଵିଦ୍ଯୁତ୍ସ୍ତନଯିତ୍ନୁମାନ୍
ନିକୁମ୍ଭ ସେ ଭୂଷଣ ଏବଂ ଗଦା ସହିତ ଏପରି ଚମକୁଥିଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁର ତଳେ ମେଘ ମେଘେ ହେଲେ ବିଜୁଳି ଓ ଗର୍ଜନ ସହିତ ଚମକେ।
ପରିଘାଗ୍ରେଣ ପୁସ୍ଫୋଟ ଵାତଗ୍ରନ୍ଥିର୍ମହାତ୍ମନଃ। ପ୍ରଜଜ୍ଵାଲ ସଘୋଷଶ୍ଚ ଵିଧୂମ ଇଵ ପାଵକଃ
ଗଦାର ଆଗ ଅଂଶ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲା, ଗର୍ଜନ ସହିତ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲା, ଧୂଆଁ ଛାଡ଼ି ଅଗ୍ନି ଭଳି।
ନଗର୍ଯା ଵିଟପାଵତ୍ଯା ଗନ୍ଧର୍ଵଭଵନୋତ୍ତମୈଃ। ସତାରାଗଣନକ୍ଷତ୍ରଂ ସଚନ୍ଦ୍ରସମହାଗ୍ରହମ୍। ନିକୁମ୍ଭପରିଘାଘୂର୍ଣଂ ଭ୍ରମତୀଵ ନଭସ୍ଥଲମ୍
ବିଟପାବତୀ ନଗର ଭଳି, ଉତ୍ତମ ଗନ୍ଧର୍ବ ମହଳ, ତାରା ଗ୍ରହ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ସହିତ, ନିକୁମ୍ଭଙ୍କ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଗଦା ଆକାଶରେ ଘୂରୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ଦୁରାସଦଶ୍ଚ ସଂଜଜ୍ଞେ ପରିଘାଭରଣପ୍ରଭଃ। କ୍ରୋଧେନ୍ଧନୋ ନିକୁମ୍ଭାଗ୍ନିର୍ଯୁଗାନ୍ତାଗ୍ନିରିଵୋତ୍ଥିତଃ
ସେ ଗଦା ଏବଂ ଭୂଷଣର ଚମକରେ ଅପ୍ରବେଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, କ୍ରୋଧର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳୁଥିବା ନିକୁମ୍ଭ, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତର ଅଗ୍ନି ଉପଜାଏ।
ରାକ୍ଷସା ଵାନରାଶ୍ଚାପି ନ ଶେକୁଃ ସ୍ପନ୍ଦିତୁଂ ଭଯାତ୍। ହନୁମାଂସ୍ତୁ ଵିଵୃତ୍ଯୋରସ୍ତସ୍ଥୌ ପ୍ରମୁଖତୋ ବଲୀ
ଭୟରେ ରାକ୍ଷସ ଓ ବାନରମାନେ ଏକଥିରେ ହେବାକୁ ପାରିଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ବଳଶାଳୀ ହନୁମାନ ଛାତି ଚଉଡ଼ା କରି ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ ହୋଇ ଦଉଡ଼ିଲେ।