ଅଭିଦୁଦ୍ରାଵ ସୁଗ୍ରୀଵଃ କୁମ୍ଭକର୍ଣାତ୍ମଜଂ ରଣେ। ଶୈଲସାନୁଚରଂ ନାଗଂ ଵେଗଵାନିଵ କେସରୀ
ସୁଗ୍ରୀବ ଯୁଦ୍ଧରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁଅକୁ, ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଘୁରୁଥିବା ହାତୀକୁ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବା ସିଂହ ପରି, ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଉତ୍ପାଟ୍ଯ ଚ ମହାଵୃକ୍ଷାନଶ୍ଵକର୍ଣାଦିକାନ୍ ବହୂନ୍। ଅନ୍ଯାଂଶ୍ଚ ଵିଵିଧାନ୍ ଵୃକ୍ଷାଂଶ୍ଚିକ୍ଷେପ ସ ମହାକପିଃ
ସେ ମହାବଳୀ ବାନର, ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଉଖାଡ଼ି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶତ୍ରୁପ୍ରତି ଛାଡ଼ିଲେ।
ତାଂ ଛାଦଯନ୍ତୀମାକାଶଂ ଵୃକ୍ଷଵୃଷ୍ଟିଂ ଦୁରାସଦାମ୍। କୁମ୍ଭକର୍ଣାତ୍ମଜଃ ଶ୍ରୀମାଂଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ସ୍ଵଶରୈଃ ଶିତୈଃ
ଯେଉଁ ଗଛର ବର୍ଷା ଆକାଶକୁ ଢାକି ଦେଉଥିଲା ଏବଂ ଅପରାଜେୟ ଥିଲା, ଶ୍ରୀମାନ୍ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁଅ ତାହାକୁ ତାଙ୍କର ଧାରାଳ ତୀର ଦ୍ୱାରା କାଟିଦେଲେ।
ଅଭିଲକ୍ଷ୍ଯେଣ ତୀଵ୍ରେଣ କୁମ୍ଭେନ ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ। ଆଚିତାସ୍ତେ ଦ୍ରୁମା ରେଜୁର୍ଯଥା ଘୋରାଃ ଶତଘ୍ନଯଃ। ଦ୍ରୁମଵର୍ଷଂ ତୁ ତଦ୍ ଭିନ୍ନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୁମ୍ଭେନ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ତୀବ୍ର ଏବଂ ନିଶିତ ତୀର ଦ୍ୱାରା କୁମ୍ଭ ସେଇ ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଏମିତି ଆଘାତ କଲେ, ଯେପରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଯନ୍ତ୍ର ଉପରେ ଆଘାତ ହୁଏ। କୁମ୍ଭଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଗଛ ବର୍ଷା ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଦେଖି, ସେ ଶୂର—
ଵାନରାଧିପତିଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ମହାସତ୍ତ୍ଵୋ ନ ଵିଵ୍ଯଥେ। ସ ଵିଧ୍ଯମାନଃ ସହସା ସହମାନସ୍ତୁ ତାଞ୍ଛରାନ୍
ବାନରମାନ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବ, ଯେଉଁଥିରେ ଉତ୍କଳୀତ ଶକ୍ତି ଓ ମହାତ୍ମା ଥିଲେ, ସେ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବରେ ଶର ମାରିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୟଭିତ ହେଲେ ନାହିଁ; ସେ ଶରଗୁଡିକୁ ସହିଲେ।
କୁମ୍ଭସ୍ଯ ଧନୁରାକ୍ଷିପ୍ଯ ବଭଞ୍ଜେନ୍ଦ୍ରଧନୁଃପ୍ରଭମ୍। ଅଵପ୍ଲୁତ୍ଯ ତତଃ ଶୀଘ୍ରଂ କୃତ୍ଵା କର୍ମ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍
କୁମ୍ଭଙ୍କର ଧନୁ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଧନୁ ପରି ଚମକୁଥିଲା, ସୁଗ୍ରୀବ ଟାଣି ଭଙ୍ଗ କଲେ; ତାପରେ ଶୀଘ୍ର ଉଛଳି, ଅତି କଷ୍ଟକର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଦେଲେ।
ଅବ୍ରଵୀତ୍ କୁପିତଃ କୁମ୍ଭଂ ଭଗ୍ନଶୃଙ୍ଗମିଵ ଦ୍ଵିପମ୍। ନିକୁମ୍ଭାଗ୍ରଜ ଵୀର୍ଯଂ ତେ ବାଣଵେଗଂ ତଦଦ୍ଭୁତମ୍
ସୁଗ୍ରୀବ କୁମ୍ଭଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, ଭଙ୍ଗ ଦାନ୍ତ ହାତୀକୁ ଯେପରି କହାଯାଏ: 'ନିକୁମ୍ଭଙ୍କର ଭାଇ, ତୁମର ଶକ୍ତି ଓ ତୁମର ଶରର ଗତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।'
ସଂନତିଶ୍ଚ ପ୍ରଭାଵଶ୍ଚ ତଵ ଵା ରାଵଣସ୍ଯ ଵା। ପ୍ରହ୍ଲାଦବଲିଵୃତ୍ରଘ୍ନକୁବେରଵରୁଣୋପମ
ତୁମର ଗମ୍ଭୀରତା ଓ ପ୍ରଭାବ, କିମ୍ବା ରାବଣଙ୍କର, ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ବଲି, ବୃତ୍ର ହନ୍ତା, କୁବେର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ପରି।
ଏକସ୍ତ୍ଵମନୁଜାତୋଽସି ପିତରଂ ବଲଵତ୍ତରମ୍। ତ୍ଵାମେଵୈକଂ ମହାବାହୁଂ ଶୂଲହସ୍ତମରିଂଦମମ୍
ତୁମେ ଏକା ଏକା ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଜନ୍ମିଛ; ପିତାଠାରୁ ବେଶି ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ତୁମେ ଏକା ଏକା, ମହାବାହୁ, ଶୂଳଧାରୀ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରୁଥିବା।
ତ୍ରିଦଶା ନାତିଵର୍ତନ୍ତେ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯମିଵାଧଯଃ। ଵିକ୍ରମସ୍ଵ ମହାବୁଦ୍ଧେ କର୍ମାଣି ମମ ପଶ୍ଯ ଚ
ତ୍ରିଦେବ ତୁମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିନାହିଁ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟୀକୁ ଦୁଃଖ ଜୟ କରିପାରେନାହିଁ; ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଏବଂ ମୋର କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖ।
ଵରଦାନାତ୍ ପିତୃଵ୍ଯସ୍ତେ ସହତେ ଦେଵଦାନଵାନ୍। କୁମ୍ଭକର୍ଣସ୍ତୁ ଵୀର୍ଯେଣ ସହତେ ଚ ସୁରାସୁରାନ୍
ତୁମର ଚାଚାଙ୍କର ଦିଆ ଆଶୀର୍ବାଦରେ, ତୁମେ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ସହିପାରୁଛ; କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିରେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ସହିପାରୁଛ।
ମହାଵିମର୍ଦଂ ସମରେ ମଯା ସହ ତଵାଦ୍ଭୁତମ୍। ଅଦ୍ଯ ଭୂତାନି ପଶ୍ଯନ୍ତୁ ଶକ୍ରଶମ୍ବରଯୋରିଵ
ଆଜି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଆମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମହାପ୍ରତିଯୋଗ ଦେଖନ୍ତୁ, ଯେପରି ଶକ୍ର ଓ ଶମ୍ଭରଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ।
କୃତମପ୍ରତିମଂ କର୍ମ ଦର୍ଶିତଂ ଚାସ୍ତ୍ରକୌଶଲମ୍। ପତିତା ହରିଵୀରାଶ୍ଚ ତ୍ଵଯୈତେ ଭୀମଵିକ୍ରମାଃ
ତୁମେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ, ଅସ୍ତ୍ରର କୌଶଳ ଦେଖାଇଛ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ସାହସୀ ବାନରମାନେ ତୁମେ ମାରିଦେଇଛ।
ଉପାଲମ୍ଭଭଯାଚ୍ଚୈଵ ନାସି ଵୀର ମଯା ହତଃ। କୃତକର୍ମପରିଶ୍ରାନ୍ତୋ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଃ ପଶ୍ଯ ମେ ବଲମ୍
ବୀର, ମୁଁ ଭୟରେ ତୁମକୁ ମାରିନାହିଁ; କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି ଥକିଗଲା ପରେ, ବିଶ୍ରାମ କର, ଏବଂ ମୋର ଶକ୍ତି ଦେଖ।
ତେନ ସୁଗ୍ରୀଵଵାକ୍ଯେନ ସାଵମାନେନ ମାନିତଃ। ଅଗ୍ନେରାଜ୍ଯହୁତସ୍ଯେଵ ତେଜସ୍ତସ୍ଯାଭ୍ଯଵର୍ଧତ
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର କଥାରେ, ଅଳ୍ପ ଅପମାନ ସହି ମାନିତ ହେଇ, କୁମ୍ଭଙ୍କର ତେଜ ଘୀ ଦେଇ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳା ପରି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା।
ତତଃ କୁମ୍ଭସ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ଜଗୃହେ ତଦା। ଗଜାଵିଵାତୀତମଦୌ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ତୌ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ତାପରେ କୁମ୍ଭ, ସୁଗ୍ରୀବକୁ ଦୁଇ ହାତରେ ଧରିଲେ; ଦୁଇଜଣ ଅତି ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ପରି ବାରମ୍ବାର ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଲେ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଗାତ୍ରଗ୍ରଥିତୌ ଘର୍ଷନ୍ତାଵିତରେତରମ୍। ସଧୂମାଂ ମୁଖତୋ ଜ୍ଵାଲାଂ ଵିସୃଜନ୍ତୌ ପରିଶ୍ରମାତ୍
ସେମାନେ ପରସ୍ପରର ଦେହକୁ ଜଡି ନିଜେ ନିଜେ ଘସିଲେ; ଥକା ଦେହରୁ ଧୂଆଁ ଭରା ଅଗ୍ନିଜ୍ୱାଳା ମୁହଁରୁ ଚାଲିଗଲା।
ତଯୋଃ ପାଦାଭିଘାତାଚ୍ଚ ନିମଗ୍ନା ଚାଭଵନ୍ମହୀ। ଵ୍ଯାଘୂର୍ଣିତତରଙ୍ଗଶ୍ଚ ଚୁକ୍ଷୁଭେ ଵରୁଣାଲଯଃ
ସେମାନଙ୍କର ପାଦ ଆଘାତରେ ଭୂମି ତଳିଗଲା; ବରୁଣଙ୍କର ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଉତ୍କଳିତ ହେଇ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲା।
ତତଃ କୁମ୍ଭଂ ସମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଲଵଣାମ୍ଭସି। ପାତଯାମାସ ଵେଗେନ ଦର୍ଶଯନ୍ନୁଦଧେସ୍ତଲମ୍
ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବ, କୁମ୍ଭକୁ ଉଠାଇ ଲବଣ ଜଳରେ ଶକ୍ତିରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ, ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ତଳ ଦେଖାଇଦେଲେ।
ତତଃ କୁମ୍ଭନିପାତେନ ଜଲରାଶିଃ ସମୁତ୍ଥିତଃ। ଵିନ୍ଧ୍ଯମନ୍ଦରସଂକାଶୋ ଵିସସର୍ପ ସମନ୍ତତଃ
କୁମ୍ଭଙ୍କର ପଡିବାରୁ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ମନ୍ଦର ପରି ଜଳର ଏକ ଭାରି ତଳ ଉଠିଗଲା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା।
ତତଃ କୁମ୍ଭଃ ସମୁତ୍ପତ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵମଭିପାତ୍ଯ ଚ। ଆଜଘାନୋରସି କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵଜ୍ରକଲ୍ପେନ ମୁଷ୍ଟିନା
ତାପରେ କୁମ୍ଭ ଉଛଳି, ସୁଗ୍ରୀବକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି, କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଛାତିକୁ ବଜ୍ର ପରି ମୁଷ୍ଟିରେ ଘାତ କଲେ।
ତସ୍ଯ ଵର୍ମ ଚ ପୁସ୍ଫୋଟ ସଂଜଜ୍ଞେ ଚାପି ଶୋଣିତମ୍। ତସ୍ଯ ମୁଷ୍ଟିର୍ମହାଵେଗଃ ପ୍ରତିଜଘ୍ନେଽସ୍ଥିମଣ୍ଡଲେ
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର କବଚ ଫାଟିଗଲା, ରକ୍ତ ବେରିଆସିଲା; ଏହି ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୁଷ୍ଟି ତାଙ୍କର ଅସ୍ଥିକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଘାତ କଲା।
ତସ୍ଯ ଵେଗେନ ତତ୍ରାସୀତ୍ ତେଜଃ ପ୍ରଜ୍ଵଲିତଂ ମହତ୍। ଵଜ୍ରନିଷ୍ପେଷସଂଜାତା ଜ୍ଵାଲା ମେରୋର୍ଯଥା ଗିରେଃ
ସେ ଘାତର ତୀବ୍ରତାରେ, ସେଠାରେ ବଡ଼ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତେଜ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତରେ ବଜ୍ର ପଡିଲେ ଜ୍ୱାଳା ଉପଜେ।
ସ ତତ୍ରାଭିହତସ୍ତେନ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵାନରର୍ଷଭଃ। ମୁଷ୍ଟିଂ ସଂଵର୍ତଯାମାସ ଵଜ୍ରକଲ୍ପଂ ମହାବଲଃ
ସେଠାରେ ସେ ଘାତରେ ଆଘାତ ପାଇ, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଗ୍ରୀବ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ବଜ୍ର ସମାନ ମୁଷ୍ଟି ଚିଢ଼ିଲେ।
ଅର୍ଚିଃସହସ୍ରଵିକଚରଵିମଣ୍ଡଲଵର୍ଚସମ୍। ସ ମୁଷ୍ଟିଂ ପାତଯାମାସ କୁମ୍ଭସ୍ଯୋରସି ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ହଜାର ଅଗ୍ନିର କିରଣ ଭଳି ଚମକୁଥିବା ଏହି ମୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା, ସାହସୀ ସୁଗ୍ରୀବ କୁମ୍ଭଙ୍କ ଛାତିରେ ଘାତ କଲେ।
ସ ତୁ ତେନ ପ୍ରହାରେଣ ଵିହ୍ଵଲୋ ଭୃଶପୀଡିତଃ। ନିପପାତ ତଦା କୁମ୍ଭୋ ଗତାର୍ଚିରିଵ ପାଵକଃ
ସେ ଘାତରେ ଭୟଭୀତ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିବା କୁମ୍ଭ, ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଝରିଯିବା ପରି ଭୂମିକୁ ଢଳିପଡ଼ିଲେ।
ମୁଷ୍ଟିନାଭିହତସ୍ତେନ ନିପପାତାଶୁ ରାକ୍ଷସଃ। ଲୋହିତାଙ୍ଗ ଇଵାକାଶାଦ୍ ଦୀପ୍ତରଶ୍ମିର୍ଯଦୃଚ୍ଛଯା
ସେ ମୁଷ୍ଟି ଘାତରେ ରାକ୍ଷସ ତୁରନ୍ତ ଭୂମିକୁ ଢଳିପଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ଲାଲ ଗ୍ରହ ଆକାଶରୁ ଅଚାନକ ତଳକୁ ଝରିଯାଏ।
କୁମ୍ଭସ୍ଯ ପତତୋ ରୂପଂ ଭଗ୍ନସ୍ଯୋରସି ମୁଷ୍ଟିନା। ବଭୌ ରୁଦ୍ରାଭିପନ୍ନସ୍ଯ ଯଥା ରୂପଂ ଗଵାଂ ପତେଃ
ମୁଷ୍ଟି ଘାତରେ ଛାତି ଭାଙ୍ଗି ଯିବା ସମୟରେ କୁମ୍ଭଙ୍କ ଦେହ ଏପରି ଚମକୁଥିଲା, ଯେପରି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଆଘାତରେ ଗୋବଳଦେବଙ୍କ ଦେହ ଦେଖାଯାଏ।
ତସ୍ମିନ୍ ହତେ ଭୀମପରାକ୍ରମେଣ ପ୍ଲଵଂଗମାନାମୃଷଭେଣ ଯୁଦ୍ଧେ। ମହୀ ସଶୈଲା ସଵନା ଚଚାଲ ଭଯଂ ଚ ରକ୍ଷାଂସ୍ଯଧିକଂ ଵିଵେଶ
ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପଶାଳୀ କୁମ୍ଭ, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହେବା ସମୟରେ, ପୃଥିବୀ ପର୍ବତ ଓ ଅରଣ୍ୟ ସହିତ କମ୍ପିଉଠିଲା, ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନେ ଅଧିକ ଭୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
thumb|ସପ୍ତସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତସପ୍ତତିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୬-
ଏବେ ସତ୍ତରି-ସପ୍ତତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।