ତମିନ୍ଦ୍ରକେତୁପ୍ରତିମଂ ଵୃକ୍ଷଂ ମନ୍ଦରସଂନିଭମ୍। ସମୁତ୍ସୃଜତ ଵେଗେନ ମିଷତାଂ ସର୍ଵରକ୍ଷସାମ୍
ସେ ଗଛଟି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ଭଳି ଓ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ସମାନ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ, ତିବ୍ର ବେଗରେ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ।
ସ ଚିଚ୍ଛେଦ ଶିତୈର୍ବାଣୈଃ ସପ୍ତଭିଃ କାଯଭେଦନୈଃ। ଅଙ୍ଗଦୋ ଵିଵ୍ଯଥେଽଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ସ ପପାତ ମୁମୋହ ଚ
କୁମ୍ଭ ସେ ଗଛଟିକୁ ସାତଟି ଧାରାଳ ଓ ଶରୀର ଭେଦ କରୁଥିବା ତୀର ଦ୍ୱାରା କାଟିଦେଲେ। ଅଙ୍ଗଦ ବାରମ୍ବାର ଆହତ ହେଲେ ଏବଂ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି, ଅଚେତନ ହେଇଗଲେ।
ଅଙ୍ଗଦଂ ପତିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୀଦନ୍ତମିଵ ସାଗରେ। ଦୁରାସଦଂ ହରିଶ୍ରେଷ୍ଠା ରାଘଵାଯ ନ୍ଯଵେଦଯନ୍
ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ପଡ଼ିଥିବା, ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବୁଥିବା ପରି ଦେଖି, ଅପରାଜେୟ ବାନରମାନେ ଏହି ଘଟଣା ରାଘବଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ।
ରାମସ୍ତୁ ଵ୍ଯଥିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାଲିପୁତ୍ରଂ ମହାହଵେ। ଵ୍ଯାଦିଦେଶ ହରିଶ୍ରେଷ୍ଠାଞ୍ଜାମ୍ବଵତ୍ପ୍ରମୁଖାଂସ୍ତତଃ
ମହାସଂଗ୍ରାମରେ ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଆହତ ହେବାର କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଜାମ୍ବବାନ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନରମାନେ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ତେ ତୁ ଵାନରଶାର୍ଦୂଲାଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମସ୍ଯ ଶାସନମ୍। ଅଭିପେତୁଃ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧାଃ କୁମ୍ଭମୁଦ୍ଯତକାର୍ମୁକମ୍
ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ସେହି ବାଘ ସମାନ ବାନରମାନେ, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଧନୁ ଉଠାଇଥିବା କୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ।
ତତୋ ଦ୍ରୁମଶିଲାହସ୍ତାଃ କୋପସଂରକ୍ତଲୋଚନାଃ। ରିରକ୍ଷିଷନ୍ତୋଽଭ୍ଯପତନ୍ନଙ୍ଗଦଂ ଵାନରର୍ଷଭାଃ
ତାପରେ, ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଧରି, କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ସହିତ, ବାନରମାନେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଦୌଡ଼ିଲେ।
ଜାମ୍ବଵାଂଶ୍ଚ ସୁଷେଣଶ୍ଚ ଵେଗଦର୍ଶୀ ଚ ଵାନରଃ। କୁମ୍ଭକର୍ଣାତ୍ମଜଂ ଵୀରଂ କ୍ରୁଦ୍ଧାଃ ସମଭିଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ
ଜାମ୍ବବାନ୍, ସୁଷେଣ ଓ ବେଗଦର୍ଶୀ ନାମକ ତୀବ୍ର ବାନର, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁଅ ବୀର କୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ।
ସମୀକ୍ଷ୍ଯାପତତସ୍ତାଂସ୍ତୁ ଵାନରେନ୍ଦ୍ରାନ୍ ମହାବଲାନ୍। ଆଵଵାର ଶରୌଘେଣ ନଗେନେଵ ଜଲାଶଯମ୍
ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରନେତାମାନେ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, କୁମ୍ଭ ତୀରର ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ସେମାନୋଁକୁ ଅଟକାଇଲେ, ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ ଜଳାଶୟକୁ ଅଟକାଏ।
ତସ୍ଯ ବାଣପଥଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନ ଶେକୁରପି ଵୀକ୍ଷିତୁମ୍। ଵାନରେନ୍ଦ୍ରା ମହାତ୍ମାନୋ ଵେଲାମିଵ ମହୋଦଧିଃ
ତାଙ୍କର ତୀରର ପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେ ମହାତ୍ମା ବାନରନେତାମାନେ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ମହାସାଗର ତାହାର କୂଳ ଛାଡ଼ିପାରେ ନାହିଁ।
ତାଂସ୍ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହରିଗଣାନ୍ ଶରଵୃଷ୍ଟିଭିରର୍ଦିତାନ୍। ଅଙ୍ଗଦଂ ପୃଷ୍ଠତଃ କୃତ୍ଵା ଭ୍ରାତୃଜଂ ପ୍ଲଵଗେଶ୍ଵରଃ
ସେହି ବାନରସେନା ତୀର ବର୍ଷାରେ ବିପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ବାନରମାନୋଁକ ମୁଖ୍ୟ ତାଙ୍କର ଭାଇଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ପଛେ ରଖିଲେ।
ଅଭିଦୁଦ୍ରାଵ ସୁଗ୍ରୀଵଃ କୁମ୍ଭକର୍ଣାତ୍ମଜଂ ରଣେ। ଶୈଲସାନୁଚରଂ ନାଗଂ ଵେଗଵାନିଵ କେସରୀ
ସୁଗ୍ରୀବ ଯୁଦ୍ଧରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁଅକୁ, ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଘୁରୁଥିବା ହାତୀକୁ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବା ସିଂହ ପରି, ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଉତ୍ପାଟ୍ଯ ଚ ମହାଵୃକ୍ଷାନଶ୍ଵକର୍ଣାଦିକାନ୍ ବହୂନ୍। ଅନ୍ଯାଂଶ୍ଚ ଵିଵିଧାନ୍ ଵୃକ୍ଷାଂଶ୍ଚିକ୍ଷେପ ସ ମହାକପିଃ
ସେ ମହାବଳୀ ବାନର, ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଉଖାଡ଼ି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶତ୍ରୁପ୍ରତି ଛାଡ଼ିଲେ।
ତାଂ ଛାଦଯନ୍ତୀମାକାଶଂ ଵୃକ୍ଷଵୃଷ୍ଟିଂ ଦୁରାସଦାମ୍। କୁମ୍ଭକର୍ଣାତ୍ମଜଃ ଶ୍ରୀମାଂଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ସ୍ଵଶରୈଃ ଶିତୈଃ
ଯେଉଁ ଗଛର ବର୍ଷା ଆକାଶକୁ ଢାକି ଦେଉଥିଲା ଏବଂ ଅପରାଜେୟ ଥିଲା, ଶ୍ରୀମାନ୍ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁଅ ତାହାକୁ ତାଙ୍କର ଧାରାଳ ତୀର ଦ୍ୱାରା କାଟିଦେଲେ।
ଅଭିଲକ୍ଷ୍ଯେଣ ତୀଵ୍ରେଣ କୁମ୍ଭେନ ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ। ଆଚିତାସ୍ତେ ଦ୍ରୁମା ରେଜୁର୍ଯଥା ଘୋରାଃ ଶତଘ୍ନଯଃ। ଦ୍ରୁମଵର୍ଷଂ ତୁ ତଦ୍ ଭିନ୍ନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୁମ୍ଭେନ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ତୀବ୍ର ଏବଂ ନିଶିତ ତୀର ଦ୍ୱାରା କୁମ୍ଭ ସେଇ ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଏମିତି ଆଘାତ କଲେ, ଯେପରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଯନ୍ତ୍ର ଉପରେ ଆଘାତ ହୁଏ। କୁମ୍ଭଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଗଛ ବର୍ଷା ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଦେଖି, ସେ ଶୂର—
ଵାନରାଧିପତିଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ମହାସତ୍ତ୍ଵୋ ନ ଵିଵ୍ଯଥେ। ସ ଵିଧ୍ଯମାନଃ ସହସା ସହମାନସ୍ତୁ ତାଞ୍ଛରାନ୍
ବାନରମାନ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବ, ଯେଉଁଥିରେ ଉତ୍କଳୀତ ଶକ୍ତି ଓ ମହାତ୍ମା ଥିଲେ, ସେ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବରେ ଶର ମାରିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୟଭିତ ହେଲେ ନାହିଁ; ସେ ଶରଗୁଡିକୁ ସହିଲେ।
କୁମ୍ଭସ୍ଯ ଧନୁରାକ୍ଷିପ୍ଯ ବଭଞ୍ଜେନ୍ଦ୍ରଧନୁଃପ୍ରଭମ୍। ଅଵପ୍ଲୁତ୍ଯ ତତଃ ଶୀଘ୍ରଂ କୃତ୍ଵା କର୍ମ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍
କୁମ୍ଭଙ୍କର ଧନୁ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଧନୁ ପରି ଚମକୁଥିଲା, ସୁଗ୍ରୀବ ଟାଣି ଭଙ୍ଗ କଲେ; ତାପରେ ଶୀଘ୍ର ଉଛଳି, ଅତି କଷ୍ଟକର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଦେଲେ।
ଅବ୍ରଵୀତ୍ କୁପିତଃ କୁମ୍ଭଂ ଭଗ୍ନଶୃଙ୍ଗମିଵ ଦ୍ଵିପମ୍। ନିକୁମ୍ଭାଗ୍ରଜ ଵୀର୍ଯଂ ତେ ବାଣଵେଗଂ ତଦଦ୍ଭୁତମ୍
ସୁଗ୍ରୀବ କୁମ୍ଭଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, ଭଙ୍ଗ ଦାନ୍ତ ହାତୀକୁ ଯେପରି କହାଯାଏ: 'ନିକୁମ୍ଭଙ୍କର ଭାଇ, ତୁମର ଶକ୍ତି ଓ ତୁମର ଶରର ଗତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।'
ସଂନତିଶ୍ଚ ପ୍ରଭାଵଶ୍ଚ ତଵ ଵା ରାଵଣସ୍ଯ ଵା। ପ୍ରହ୍ଲାଦବଲିଵୃତ୍ରଘ୍ନକୁବେରଵରୁଣୋପମ
ତୁମର ଗମ୍ଭୀରତା ଓ ପ୍ରଭାବ, କିମ୍ବା ରାବଣଙ୍କର, ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ବଲି, ବୃତ୍ର ହନ୍ତା, କୁବେର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ପରି।
ଏକସ୍ତ୍ଵମନୁଜାତୋଽସି ପିତରଂ ବଲଵତ୍ତରମ୍। ତ୍ଵାମେଵୈକଂ ମହାବାହୁଂ ଶୂଲହସ୍ତମରିଂଦମମ୍
ତୁମେ ଏକା ଏକା ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଜନ୍ମିଛ; ପିତାଠାରୁ ବେଶି ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ତୁମେ ଏକା ଏକା, ମହାବାହୁ, ଶୂଳଧାରୀ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରୁଥିବା।
ତ୍ରିଦଶା ନାତିଵର୍ତନ୍ତେ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯମିଵାଧଯଃ। ଵିକ୍ରମସ୍ଵ ମହାବୁଦ୍ଧେ କର୍ମାଣି ମମ ପଶ୍ଯ ଚ
ତ୍ରିଦେବ ତୁମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିନାହିଁ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟୀକୁ ଦୁଃଖ ଜୟ କରିପାରେନାହିଁ; ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଏବଂ ମୋର କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖ।
ଵରଦାନାତ୍ ପିତୃଵ୍ଯସ୍ତେ ସହତେ ଦେଵଦାନଵାନ୍। କୁମ୍ଭକର୍ଣସ୍ତୁ ଵୀର୍ଯେଣ ସହତେ ଚ ସୁରାସୁରାନ୍
ତୁମର ଚାଚାଙ୍କର ଦିଆ ଆଶୀର୍ବାଦରେ, ତୁମେ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ସହିପାରୁଛ; କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିରେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ସହିପାରୁଛ।
ମହାଵିମର୍ଦଂ ସମରେ ମଯା ସହ ତଵାଦ୍ଭୁତମ୍। ଅଦ୍ଯ ଭୂତାନି ପଶ୍ଯନ୍ତୁ ଶକ୍ରଶମ୍ବରଯୋରିଵ
ଆଜି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଆମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମହାପ୍ରତିଯୋଗ ଦେଖନ୍ତୁ, ଯେପରି ଶକ୍ର ଓ ଶମ୍ଭରଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ।
କୃତମପ୍ରତିମଂ କର୍ମ ଦର୍ଶିତଂ ଚାସ୍ତ୍ରକୌଶଲମ୍। ପତିତା ହରିଵୀରାଶ୍ଚ ତ୍ଵଯୈତେ ଭୀମଵିକ୍ରମାଃ
ତୁମେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ, ଅସ୍ତ୍ରର କୌଶଳ ଦେଖାଇଛ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ସାହସୀ ବାନରମାନେ ତୁମେ ମାରିଦେଇଛ।
ଉପାଲମ୍ଭଭଯାଚ୍ଚୈଵ ନାସି ଵୀର ମଯା ହତଃ। କୃତକର୍ମପରିଶ୍ରାନ୍ତୋ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଃ ପଶ୍ଯ ମେ ବଲମ୍
ବୀର, ମୁଁ ଭୟରେ ତୁମକୁ ମାରିନାହିଁ; କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି ଥକିଗଲା ପରେ, ବିଶ୍ରାମ କର, ଏବଂ ମୋର ଶକ୍ତି ଦେଖ।
ତେନ ସୁଗ୍ରୀଵଵାକ୍ଯେନ ସାଵମାନେନ ମାନିତଃ। ଅଗ୍ନେରାଜ୍ଯହୁତସ୍ଯେଵ ତେଜସ୍ତସ୍ଯାଭ୍ଯଵର୍ଧତ
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କର କଥାରେ, ଅଳ୍ପ ଅପମାନ ସହି ମାନିତ ହେଇ, କୁମ୍ଭଙ୍କର ତେଜ ଘୀ ଦେଇ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱାଳା ପରି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା।
ତତଃ କୁମ୍ଭସ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ଜଗୃହେ ତଦା। ଗଜାଵିଵାତୀତମଦୌ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ତୌ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ତାପରେ କୁମ୍ଭ, ସୁଗ୍ରୀବକୁ ଦୁଇ ହାତରେ ଧରିଲେ; ଦୁଇଜଣ ଅତି ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ପରି ବାରମ୍ବାର ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଲେ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଗାତ୍ରଗ୍ରଥିତୌ ଘର୍ଷନ୍ତାଵିତରେତରମ୍। ସଧୂମାଂ ମୁଖତୋ ଜ୍ଵାଲାଂ ଵିସୃଜନ୍ତୌ ପରିଶ୍ରମାତ୍
ସେମାନେ ପରସ୍ପରର ଦେହକୁ ଜଡି ନିଜେ ନିଜେ ଘସିଲେ; ଥକା ଦେହରୁ ଧୂଆଁ ଭରା ଅଗ୍ନିଜ୍ୱାଳା ମୁହଁରୁ ଚାଲିଗଲା।
ତଯୋଃ ପାଦାଭିଘାତାଚ୍ଚ ନିମଗ୍ନା ଚାଭଵନ୍ମହୀ। ଵ୍ଯାଘୂର୍ଣିତତରଙ୍ଗଶ୍ଚ ଚୁକ୍ଷୁଭେ ଵରୁଣାଲଯଃ
ସେମାନଙ୍କର ପାଦ ଆଘାତରେ ଭୂମି ତଳିଗଲା; ବରୁଣଙ୍କର ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଉତ୍କଳିତ ହେଇ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲା।
ତତଃ କୁମ୍ଭଂ ସମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଲଵଣାମ୍ଭସି। ପାତଯାମାସ ଵେଗେନ ଦର୍ଶଯନ୍ନୁଦଧେସ୍ତଲମ୍
ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବ, କୁମ୍ଭକୁ ଉଠାଇ ଲବଣ ଜଳରେ ଶକ୍ତିରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ, ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ତଳ ଦେଖାଇଦେଲେ।
ତତଃ କୁମ୍ଭନିପାତେନ ଜଲରାଶିଃ ସମୁତ୍ଥିତଃ। ଵିନ୍ଧ୍ଯମନ୍ଦରସଂକାଶୋ ଵିସସର୍ପ ସମନ୍ତତଃ
କୁମ୍ଭଙ୍କର ପଡିବାରୁ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ମନ୍ଦର ପରି ଜଳର ଏକ ଭାରି ତଳ ଉଠିଗଲା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା।