ସଂଧାଯ ଚାନ୍ଯଂ ସୁମୁଖଂ ଶରମାଶୀଵିଷୋପମମ୍। ଆଜଘାନ ମହାତେଜା ଵକ୍ଷସି ଦ୍ଵିଵିଦାଗ୍ରଜମ୍
ପୁଣି ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଭଳି ଶର ଧନୁଷରେ ଲଗାଇ, ତେଜସ୍ବୀ କୁମ୍ଭ ଦ୍ୱିବିଦଙ୍କ ଭାଇଁଙ୍କୁ ଛାତିରେ ଘାତ କଲେ।
ସ ତୁ ତେନ ପ୍ରହାରେଣ ମୈନ୍ଦୋ ଵାନରଯୂଥପଃ। ମର୍ମଣ୍ଯଭିହତସ୍ତେନ ପପାତ ଭୁଵି ମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ
ସେଇ ଘାତରେ ମୈନ୍ଦଙ୍କ ଦେହର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ ଆଘାତ ପାଇ, ବନରାମାନ୍ୟ ମୈନ୍ଦ ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଅଙ୍ଗଦୋ ମାତୁଲୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମଥିତୌ ତୁ ମହାବଲୌ। ଅଭିଦୁଦ୍ରାଵ ଵେଗେନ କୁମ୍ଭମୁଦ୍ଯତକାର୍ମୁକମ୍
ଅଙ୍ଗଦ, ତାଙ୍କ ଦୁଇ ମାମାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଦୃତ ଗତିରେ ଧନୁଷ ଉଠାଇଥିବା କୁମ୍ଭଙ୍କ ଉପରେ ଚଢ଼ିଯାଇଲେ।
ତମାପତନ୍ତଂ ଵିଵ୍ଯାଧ କୁମ୍ଭଃ ପଞ୍ଚଭିରାଯସୈଃ। ତ୍ରିଭିଶ୍ଚାନ୍ଯୈଃ ଶିତୈର୍ବାଣୈର୍ମାତଂଗମିଵ ତୋମରୈଃ। ସୋଽଙ୍ଗଦଂ ବହୁଭିର୍ବାଣୈଃ କୁମ୍ଭୋ ଵିଵ୍ଯାଧ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ଏଗିଆସୁଥିବା ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ କୁମ୍ଭ ପାଞ୍ଚଟି ଲୋହା ଶର ଦେଇ ଘାୟଲ କଲେ, ତିନିଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶର ଦେଇ ମତ୍ତ ହାତୀ ଉପରେ ଅଙ୍କୁଶ ଭଳି ଆଘାତ କଲେ; ଶୂର କୁମ୍ଭ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଅନେକ ଶର ଦେଇ ଘାୟଲ କଲେ।
ଅକୁଣ୍ଠଧାରୈର୍ନିଶିତୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଃ କନକଭୂଷଣୈଃ। ଅଙ୍ଗଦଃ ପ୍ରତିଵିଦ୍ଧାଙ୍ଗୋ ଵାଲିପୁତ୍ରୋ ନ କମ୍ପତେ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ସୁନା ଅଳଙ୍କୃତ ଶରରେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଦେହ ଛିଦ୍ର ହେଲେ, ତଥାପି ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେନି।
ଶିଲାପାଦପଵର୍ଷାଣି ତସ୍ଯ ମୂର୍ଧ୍ନି ଵଵର୍ଷ ହ। ସ ପ୍ରଚିଚ୍ଛେଦ ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ବିଭେଦ ଚ ପୁନଃ ଶିଲାଃ
ଅଙ୍ଗଦ କୁମ୍ଭଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପାଥର ଓ ଗଛ ବର୍ଷାଇଲେ, କିନ୍ତୁ କୁମ୍ଭ ସେମାନଙ୍କୁ ସବୁକୁ କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ପୁଣି ପାଥରଗୁଡ଼ିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
କୁମ୍ଭକର୍ଣାତ୍ମଜଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵାଲିପୁତ୍ରସମୀରିତାନ୍। ଆପତନ୍ତଂ ଚ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ କୁମ୍ଭୋ ଵାନରଯୂଥପମ୍
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁଅ କୁମ୍ଭ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ମନ୍ଦ୍ର ଗତିରେ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଯେଉଁଠାରେ ବାନର ସେନାପତି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ନଜର ଦେଲେ।
ଭ୍ରୁଵୌ ଵିଵ୍ଯାଧ ବାଣାଭ୍ଯାମୁଲ୍କାଭ୍ଯାମିଵ କୁଞ୍ଜରମ୍। ତସ୍ଯ ସୁସ୍ରାଵ ରୁଧିରଂ ପିହିତେ ଚାସ୍ଯ ଲୋଚନେ
କୁମ୍ଭ ଦୁଇଟି ତୀର ଦ୍ୱାରା, ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଲ୍କା ହାତୀଙ୍କୁ ଆଘାତ କରେ, ସେପରି ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଭୂରୁ ଉପରେ ଘାତ କଲେ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ରୁ ରକ୍ତ ବହିଲା ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ଢାକି ଗଲା।
ଅଙ୍ଗଦଃ ପାଣିନା ନେତ୍ରେ ପିଧାଯ ରୁଧିରୋକ୍ଷିତେ। ସାଲମାସନ୍ନମେକେନ ପରିଜଗ୍ରାହ ପାଣିନା
ଅଙ୍ଗଦ ନିଜ ହାତରେ ରକ୍ତ ଭରା ଚକ୍ଷୁ ଢାକି, ଅନ୍ୟ ହାତରେ ନିକଟରେ ଥିବା ଏକ ଶାଳ ଗଛକୁ ଧରିଲେ।
ସମ୍ପୀଡ୍ଯୋରସି ସସ୍କନ୍ଧଂ କରେଣାଭିନିଵେଶ୍ଯ ଚ। କିଂଚିଦଭ୍ଯଵନମ୍ଯୈନମୁନ୍ମମାଥ ମହାରଣେ
ସେ ଗଛଟିକୁ ହାତରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଧରି, ଛାତି ଓ କନ୍ଧରେ ଚାପି, ଅଳ୍ପ ମାତ୍ର ଭୂମିକୁ ଭଙ୍ଗି, ସେ ମହାସଂଗ୍ରାମରେ ଉଖାଡ଼ି ନେଲେ।
ତମିନ୍ଦ୍ରକେତୁପ୍ରତିମଂ ଵୃକ୍ଷଂ ମନ୍ଦରସଂନିଭମ୍। ସମୁତ୍ସୃଜତ ଵେଗେନ ମିଷତାଂ ସର୍ଵରକ୍ଷସାମ୍
ସେ ଗଛଟି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ଭଳି ଓ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ସମାନ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ, ତିବ୍ର ବେଗରେ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ।
ସ ଚିଚ୍ଛେଦ ଶିତୈର୍ବାଣୈଃ ସପ୍ତଭିଃ କାଯଭେଦନୈଃ। ଅଙ୍ଗଦୋ ଵିଵ୍ଯଥେଽଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ସ ପପାତ ମୁମୋହ ଚ
କୁମ୍ଭ ସେ ଗଛଟିକୁ ସାତଟି ଧାରାଳ ଓ ଶରୀର ଭେଦ କରୁଥିବା ତୀର ଦ୍ୱାରା କାଟିଦେଲେ। ଅଙ୍ଗଦ ବାରମ୍ବାର ଆହତ ହେଲେ ଏବଂ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି, ଅଚେତନ ହେଇଗଲେ।
ଅଙ୍ଗଦଂ ପତିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୀଦନ୍ତମିଵ ସାଗରେ। ଦୁରାସଦଂ ହରିଶ୍ରେଷ୍ଠା ରାଘଵାଯ ନ୍ଯଵେଦଯନ୍
ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ପଡ଼ିଥିବା, ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବୁଥିବା ପରି ଦେଖି, ଅପରାଜେୟ ବାନରମାନେ ଏହି ଘଟଣା ରାଘବଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ।
ରାମସ୍ତୁ ଵ୍ଯଥିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାଲିପୁତ୍ରଂ ମହାହଵେ। ଵ୍ଯାଦିଦେଶ ହରିଶ୍ରେଷ୍ଠାଞ୍ଜାମ୍ବଵତ୍ପ୍ରମୁଖାଂସ୍ତତଃ
ମହାସଂଗ୍ରାମରେ ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଆହତ ହେବାର କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଜାମ୍ବବାନ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନରମାନେ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ତେ ତୁ ଵାନରଶାର୍ଦୂଲାଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମସ୍ଯ ଶାସନମ୍। ଅଭିପେତୁଃ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧାଃ କୁମ୍ଭମୁଦ୍ଯତକାର୍ମୁକମ୍
ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ସେହି ବାଘ ସମାନ ବାନରମାନେ, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଧନୁ ଉଠାଇଥିବା କୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ।
ତତୋ ଦ୍ରୁମଶିଲାହସ୍ତାଃ କୋପସଂରକ୍ତଲୋଚନାଃ। ରିରକ୍ଷିଷନ୍ତୋଽଭ୍ଯପତନ୍ନଙ୍ଗଦଂ ଵାନରର୍ଷଭାଃ
ତାପରେ, ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଧରି, କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ସହିତ, ବାନରମାନେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଦୌଡ଼ିଲେ।
ଜାମ୍ବଵାଂଶ୍ଚ ସୁଷେଣଶ୍ଚ ଵେଗଦର୍ଶୀ ଚ ଵାନରଃ। କୁମ୍ଭକର୍ଣାତ୍ମଜଂ ଵୀରଂ କ୍ରୁଦ୍ଧାଃ ସମଭିଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ
ଜାମ୍ବବାନ୍, ସୁଷେଣ ଓ ବେଗଦର୍ଶୀ ନାମକ ତୀବ୍ର ବାନର, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁଅ ବୀର କୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ।
ସମୀକ୍ଷ୍ଯାପତତସ୍ତାଂସ୍ତୁ ଵାନରେନ୍ଦ୍ରାନ୍ ମହାବଲାନ୍। ଆଵଵାର ଶରୌଘେଣ ନଗେନେଵ ଜଲାଶଯମ୍
ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରନେତାମାନେ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, କୁମ୍ଭ ତୀରର ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ସେମାନୋଁକୁ ଅଟକାଇଲେ, ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ ଜଳାଶୟକୁ ଅଟକାଏ।
ତସ୍ଯ ବାଣପଥଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନ ଶେକୁରପି ଵୀକ୍ଷିତୁମ୍। ଵାନରେନ୍ଦ୍ରା ମହାତ୍ମାନୋ ଵେଲାମିଵ ମହୋଦଧିଃ
ତାଙ୍କର ତୀରର ପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେ ମହାତ୍ମା ବାନରନେତାମାନେ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ମହାସାଗର ତାହାର କୂଳ ଛାଡ଼ିପାରେ ନାହିଁ।
ତାଂସ୍ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହରିଗଣାନ୍ ଶରଵୃଷ୍ଟିଭିରର୍ଦିତାନ୍। ଅଙ୍ଗଦଂ ପୃଷ୍ଠତଃ କୃତ୍ଵା ଭ୍ରାତୃଜଂ ପ୍ଲଵଗେଶ୍ଵରଃ
ସେହି ବାନରସେନା ତୀର ବର୍ଷାରେ ବିପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ବାନରମାନୋଁକ ମୁଖ୍ୟ ତାଙ୍କର ଭାଇଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ପଛେ ରଖିଲେ।
ଅଭିଦୁଦ୍ରାଵ ସୁଗ୍ରୀଵଃ କୁମ୍ଭକର୍ଣାତ୍ମଜଂ ରଣେ। ଶୈଲସାନୁଚରଂ ନାଗଂ ଵେଗଵାନିଵ କେସରୀ
ସୁଗ୍ରୀବ ଯୁଦ୍ଧରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁଅକୁ, ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଘୁରୁଥିବା ହାତୀକୁ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବା ସିଂହ ପରି, ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଉତ୍ପାଟ୍ଯ ଚ ମହାଵୃକ୍ଷାନଶ୍ଵକର୍ଣାଦିକାନ୍ ବହୂନ୍। ଅନ୍ଯାଂଶ୍ଚ ଵିଵିଧାନ୍ ଵୃକ୍ଷାଂଶ୍ଚିକ୍ଷେପ ସ ମହାକପିଃ
ସେ ମହାବଳୀ ବାନର, ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ ଉଖାଡ଼ି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶତ୍ରୁପ୍ରତି ଛାଡ଼ିଲେ।
ତାଂ ଛାଦଯନ୍ତୀମାକାଶଂ ଵୃକ୍ଷଵୃଷ୍ଟିଂ ଦୁରାସଦାମ୍। କୁମ୍ଭକର୍ଣାତ୍ମଜଃ ଶ୍ରୀମାଂଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ସ୍ଵଶରୈଃ ଶିତୈଃ
ଯେଉଁ ଗଛର ବର୍ଷା ଆକାଶକୁ ଢାକି ଦେଉଥିଲା ଏବଂ ଅପରାଜେୟ ଥିଲା, ଶ୍ରୀମାନ୍ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁଅ ତାହାକୁ ତାଙ୍କର ଧାରାଳ ତୀର ଦ୍ୱାରା କାଟିଦେଲେ।
ଅଭିଲକ୍ଷ୍ଯେଣ ତୀଵ୍ରେଣ କୁମ୍ଭେନ ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ। ଆଚିତାସ୍ତେ ଦ୍ରୁମା ରେଜୁର୍ଯଥା ଘୋରାଃ ଶତଘ୍ନଯଃ। ଦ୍ରୁମଵର୍ଷଂ ତୁ ତଦ୍ ଭିନ୍ନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୁମ୍ଭେନ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ତୀବ୍ର ଏବଂ ନିଶିତ ତୀର ଦ୍ୱାରା କୁମ୍ଭ ସେଇ ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଏମିତି ଆଘାତ କଲେ, ଯେପରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଯନ୍ତ୍ର ଉପରେ ଆଘାତ ହୁଏ। କୁମ୍ଭଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଗଛ ବର୍ଷା ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଦେଖି, ସେ ଶୂର—
ଵାନରାଧିପତିଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ମହାସତ୍ତ୍ଵୋ ନ ଵିଵ୍ଯଥେ। ସ ଵିଧ୍ଯମାନଃ ସହସା ସହମାନସ୍ତୁ ତାଞ୍ଛରାନ୍
ବାନରମାନ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବ, ଯେଉଁଥିରେ ଉତ୍କଳୀତ ଶକ୍ତି ଓ ମହାତ୍ମା ଥିଲେ, ସେ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବରେ ଶର ମାରିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୟଭିତ ହେଲେ ନାହିଁ; ସେ ଶରଗୁଡିକୁ ସହିଲେ।
କୁମ୍ଭସ୍ଯ ଧନୁରାକ୍ଷିପ୍ଯ ବଭଞ୍ଜେନ୍ଦ୍ରଧନୁଃପ୍ରଭମ୍। ଅଵପ୍ଲୁତ୍ଯ ତତଃ ଶୀଘ୍ରଂ କୃତ୍ଵା କର୍ମ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍
କୁମ୍ଭଙ୍କର ଧନୁ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଧନୁ ପରି ଚମକୁଥିଲା, ସୁଗ୍ରୀବ ଟାଣି ଭଙ୍ଗ କଲେ; ତାପରେ ଶୀଘ୍ର ଉଛଳି, ଅତି କଷ୍ଟକର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଦେଲେ।
ଅବ୍ରଵୀତ୍ କୁପିତଃ କୁମ୍ଭଂ ଭଗ୍ନଶୃଙ୍ଗମିଵ ଦ୍ଵିପମ୍। ନିକୁମ୍ଭାଗ୍ରଜ ଵୀର୍ଯଂ ତେ ବାଣଵେଗଂ ତଦଦ୍ଭୁତମ୍
ସୁଗ୍ରୀବ କୁମ୍ଭଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, ଭଙ୍ଗ ଦାନ୍ତ ହାତୀକୁ ଯେପରି କହାଯାଏ: 'ନିକୁମ୍ଭଙ୍କର ଭାଇ, ତୁମର ଶକ୍ତି ଓ ତୁମର ଶରର ଗତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।'
ସଂନତିଶ୍ଚ ପ୍ରଭାଵଶ୍ଚ ତଵ ଵା ରାଵଣସ୍ଯ ଵା। ପ୍ରହ୍ଲାଦବଲିଵୃତ୍ରଘ୍ନକୁବେରଵରୁଣୋପମ
ତୁମର ଗମ୍ଭୀରତା ଓ ପ୍ରଭାବ, କିମ୍ବା ରାବଣଙ୍କର, ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ବଲି, ବୃତ୍ର ହନ୍ତା, କୁବେର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ପରି।
ଏକସ୍ତ୍ଵମନୁଜାତୋଽସି ପିତରଂ ବଲଵତ୍ତରମ୍। ତ୍ଵାମେଵୈକଂ ମହାବାହୁଂ ଶୂଲହସ୍ତମରିଂଦମମ୍
ତୁମେ ଏକା ଏକା ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଜନ୍ମିଛ; ପିତାଠାରୁ ବେଶି ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ତୁମେ ଏକା ଏକା, ମହାବାହୁ, ଶୂଳଧାରୀ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରୁଥିବା।
ତ୍ରିଦଶା ନାତିଵର୍ତନ୍ତେ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯମିଵାଧଯଃ। ଵିକ୍ରମସ୍ଵ ମହାବୁଦ୍ଧେ କର୍ମାଣି ମମ ପଶ୍ଯ ଚ
ତ୍ରିଦେବ ତୁମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିନାହିଁ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟୀକୁ ଦୁଃଖ ଜୟ କରିପାରେନାହିଁ; ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଏବଂ ମୋର କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖ।