ଯୂପାକ୍ଷମଭିସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମୈନ୍ଦୋ ଵାନରପୁଙ୍ଗଵଃ। ପୀଡଯାମାସ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ପପାତ ସ ହତଃ କ୍ଷିତୌ
ଯୂପାକ୍ଷ ଉପରେ ଖୁବ୍ ରାଗିଥିବା ବନରାମାନ୍ୟ ମହାବଳୀ ମୈନ୍ଦ, ତାଙ୍କୁ ଦୁଇ ହାତରେ ଚାପି ଦେଲେ, ଯୂପାକ୍ଷ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ହତପ୍ରଵୀରା ଵ୍ଯଥିତା ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରଚମୂସ୍ତଥା। ଜଗାମାଭିମୁଖୀ ସା ତୁ କୁମ୍ଭକର୍ଣାତ୍ମଜୋ ଯତଃ
ନାୟକମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପରେ, ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ସେନା ଭୟଭୀତ ହେଲା, ଏବଂ ସେମାନେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚିଲେ।
ଆପତନ୍ତୀଂ ଚ ଵେଗେନ କୁମ୍ଭସ୍ତାଂ ସାନ୍ତ୍ଵଯଚ୍ଚମୂମ୍। ଅଥୋତ୍କୃଷ୍ଟଂ ମହାଵୀର୍ଯୈର୍ଲବ୍ଧଲକ୍ଷୈଃ ପ୍ଲଵଂଗମୈଃ
ସେନା ଦୃତ ଗତିରେ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, କୁମ୍ଭ ସେମାନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଦେଲେ, ଏବଂ ଶୂର ବନରାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ନିଶାନା ଲଗାଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ନିପାତିତମହାଵୀରାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରକ୍ଷଶ୍ଚମୂଂ ତଦା। କୁମ୍ଭଃ ପ୍ରଚକ୍ରେ ତେଜସ୍ଵୀ ରଣେ କର୍ମ ସୁଦୁଷ୍କରମ୍
ରାକ୍ଷସ ସେନାର ବଡ଼ ବିରମାନେ ପଡ଼ିଯିବାକୁ ଦେଖି, ତେଜସ୍ବୀ କୁମ୍ଭ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅତି କଠିନ କାମ କରିଦେଲେ।
ସ ଧନୁର୍ଧନ୍ଵିନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ସୁସମାହିତଃ। ମୁମୋଚାଶୀଵିଷପ୍ରଖ୍ଯାଞ୍ଛରାନ୍ ଦେହଵିଦାରଣାନ୍
ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରବୀଣ କୁମ୍ଭ, ମନ ଏକାଗ୍ର କରି ଧନୁଷ ଧରିଲେ, ଏବଂ ସରପ ଭଳି ବିଷାକ୍ତ ଶର ଛାଡ଼ିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେହ ଫାଟିଯାଏ।
ତସ୍ଯ ତଚ୍ଛୁଶୁଭେ ଭୂଯଃ ସଶରଂ ଧନୁରୁତ୍ତମମ୍। ଵିଦ୍ଯୁଦୈରାଵତାର୍ଚିଷ୍ମଦ୍ଦ୍ଵିତୀଯେନ୍ଦ୍ରଧନୁର୍ଯଥା
ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଧନୁଷ ଓ ଶର ଏତେ ଚମକୁଥିଲା, ଯେଉଁପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ ମେଘବିଜ୍ଜୁଳି ଓ ଏଇରାବତଙ୍କ ଆଲୋକରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଆକର୍ଣକୃଷ୍ଟମୁକ୍ତେନ ଜଘାନ ଦ୍ଵିଵିଦଂ ତଦା। ତେନ ହାଟକପୁଙ୍ଖେନ ପତ୍ରିଣା ପତ୍ରଵାସସା
କୁମ୍ଭ ସେଇ ସୁନା ତୀର ଓ ପଖ ଥିବା ଶର ଟାଣି ଛାଡ଼ି, ସେଇ ସମୟରେ ଦ୍ୱିବିଦଙ୍କୁ ଘାତ କଲେ।
ସହସାଭିହତସ୍ତେନ ଵିପ୍ରମୁକ୍ତପଦଃ ସ୍ଫୁରନ୍। ନିପପାତ ତ୍ରିକୂଟାଭୋ ଵିହ୍ଵଲନ୍ ପ୍ଲଵଗୋତ୍ତମଃ
ହଠାତ୍ ଏହି ଘାତରେ ଦ୍ୱିବିଦଙ୍କ ପାଦ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ସେ ଅତି ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ ଚୁଡ଼ା ଭୂମିକୁ ଢଳିଯାଏ।
ମୈନ୍ଦସ୍ତୁ ଭ୍ରାତରଂ ତତ୍ର ଭଗ୍ନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାହଵେ। ଅଭିଦୁଦ୍ରାଵ ଵେଗେନ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଵିପୁଲାଂ ଶିଲାମ୍
ମୈନ୍ଦ, ତାଙ୍କ ଭାଇଁ ଏହି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାଙ୍ଗିଯିବାକୁ ଦେଖି, ଦୃତ ଗତିରେ ଏଗିଯାଇ ଏକ ବଡ଼ ପାଥର ଉଠାଇଲେ।
ତାଂ ଶିଲାଂ ତୁ ପ୍ରଚିକ୍ଷେପ ରାକ୍ଷସାଯ ମହାବଲଃ। ବିଭେଦ ତାଂ ଶିଲାଂ କୁମ୍ଭଃ ପ୍ରସନ୍ନୈଃ ପଞ୍ଚଭିଃ ଶରୈଃ
ସେଇ ପାଥରଟିକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୈନ୍ଦ ରାକ୍ଷସ କୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଫିଙ୍ଗିଲେ, କୁମ୍ଭ ପଞ୍ଚଟି ଠିକ୍ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଶରରେ ସେଇ ପାଥରକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ସଂଧାଯ ଚାନ୍ଯଂ ସୁମୁଖଂ ଶରମାଶୀଵିଷୋପମମ୍। ଆଜଘାନ ମହାତେଜା ଵକ୍ଷସି ଦ୍ଵିଵିଦାଗ୍ରଜମ୍
ପୁଣି ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଭଳି ଶର ଧନୁଷରେ ଲଗାଇ, ତେଜସ୍ବୀ କୁମ୍ଭ ଦ୍ୱିବିଦଙ୍କ ଭାଇଁଙ୍କୁ ଛାତିରେ ଘାତ କଲେ।
ସ ତୁ ତେନ ପ୍ରହାରେଣ ମୈନ୍ଦୋ ଵାନରଯୂଥପଃ। ମର୍ମଣ୍ଯଭିହତସ୍ତେନ ପପାତ ଭୁଵି ମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ
ସେଇ ଘାତରେ ମୈନ୍ଦଙ୍କ ଦେହର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ ଆଘାତ ପାଇ, ବନରାମାନ୍ୟ ମୈନ୍ଦ ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଅଙ୍ଗଦୋ ମାତୁଲୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମଥିତୌ ତୁ ମହାବଲୌ। ଅଭିଦୁଦ୍ରାଵ ଵେଗେନ କୁମ୍ଭମୁଦ୍ଯତକାର୍ମୁକମ୍
ଅଙ୍ଗଦ, ତାଙ୍କ ଦୁଇ ମାମାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଦୃତ ଗତିରେ ଧନୁଷ ଉଠାଇଥିବା କୁମ୍ଭଙ୍କ ଉପରେ ଚଢ଼ିଯାଇଲେ।
ତମାପତନ୍ତଂ ଵିଵ୍ଯାଧ କୁମ୍ଭଃ ପଞ୍ଚଭିରାଯସୈଃ। ତ୍ରିଭିଶ୍ଚାନ୍ଯୈଃ ଶିତୈର୍ବାଣୈର୍ମାତଂଗମିଵ ତୋମରୈଃ। ସୋଽଙ୍ଗଦଂ ବହୁଭିର୍ବାଣୈଃ କୁମ୍ଭୋ ଵିଵ୍ଯାଧ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ଏଗିଆସୁଥିବା ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ କୁମ୍ଭ ପାଞ୍ଚଟି ଲୋହା ଶର ଦେଇ ଘାୟଲ କଲେ, ତିନିଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶର ଦେଇ ମତ୍ତ ହାତୀ ଉପରେ ଅଙ୍କୁଶ ଭଳି ଆଘାତ କଲେ; ଶୂର କୁମ୍ଭ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଅନେକ ଶର ଦେଇ ଘାୟଲ କଲେ।
ଅକୁଣ୍ଠଧାରୈର୍ନିଶିତୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଃ କନକଭୂଷଣୈଃ। ଅଙ୍ଗଦଃ ପ୍ରତିଵିଦ୍ଧାଙ୍ଗୋ ଵାଲିପୁତ୍ରୋ ନ କମ୍ପତେ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ସୁନା ଅଳଙ୍କୃତ ଶରରେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଦେହ ଛିଦ୍ର ହେଲେ, ତଥାପି ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେନି।
ଶିଲାପାଦପଵର୍ଷାଣି ତସ୍ଯ ମୂର୍ଧ୍ନି ଵଵର୍ଷ ହ। ସ ପ୍ରଚିଚ୍ଛେଦ ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ବିଭେଦ ଚ ପୁନଃ ଶିଲାଃ
ଅଙ୍ଗଦ କୁମ୍ଭଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପାଥର ଓ ଗଛ ବର୍ଷାଇଲେ, କିନ୍ତୁ କୁମ୍ଭ ସେମାନଙ୍କୁ ସବୁକୁ କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ପୁଣି ପାଥରଗୁଡ଼ିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
କୁମ୍ଭକର୍ଣାତ୍ମଜଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵାଲିପୁତ୍ରସମୀରିତାନ୍। ଆପତନ୍ତଂ ଚ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ କୁମ୍ଭୋ ଵାନରଯୂଥପମ୍
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁଅ କୁମ୍ଭ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ମନ୍ଦ୍ର ଗତିରେ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଯେଉଁଠାରେ ବାନର ସେନାପତି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ନଜର ଦେଲେ।
ଭ୍ରୁଵୌ ଵିଵ୍ଯାଧ ବାଣାଭ୍ଯାମୁଲ୍କାଭ୍ଯାମିଵ କୁଞ୍ଜରମ୍। ତସ୍ଯ ସୁସ୍ରାଵ ରୁଧିରଂ ପିହିତେ ଚାସ୍ଯ ଲୋଚନେ
କୁମ୍ଭ ଦୁଇଟି ତୀର ଦ୍ୱାରା, ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଉଲ୍କା ହାତୀଙ୍କୁ ଆଘାତ କରେ, ସେପରି ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଭୂରୁ ଉପରେ ଘାତ କଲେ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ରୁ ରକ୍ତ ବହିଲା ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ଢାକି ଗଲା।
ଅଙ୍ଗଦଃ ପାଣିନା ନେତ୍ରେ ପିଧାଯ ରୁଧିରୋକ୍ଷିତେ। ସାଲମାସନ୍ନମେକେନ ପରିଜଗ୍ରାହ ପାଣିନା
ଅଙ୍ଗଦ ନିଜ ହାତରେ ରକ୍ତ ଭରା ଚକ୍ଷୁ ଢାକି, ଅନ୍ୟ ହାତରେ ନିକଟରେ ଥିବା ଏକ ଶାଳ ଗଛକୁ ଧରିଲେ।
ସମ୍ପୀଡ୍ଯୋରସି ସସ୍କନ୍ଧଂ କରେଣାଭିନିଵେଶ୍ଯ ଚ। କିଂଚିଦଭ୍ଯଵନମ୍ଯୈନମୁନ୍ମମାଥ ମହାରଣେ
ସେ ଗଛଟିକୁ ହାତରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଧରି, ଛାତି ଓ କନ୍ଧରେ ଚାପି, ଅଳ୍ପ ମାତ୍ର ଭୂମିକୁ ଭଙ୍ଗି, ସେ ମହାସଂଗ୍ରାମରେ ଉଖାଡ଼ି ନେଲେ।
ତମିନ୍ଦ୍ରକେତୁପ୍ରତିମଂ ଵୃକ୍ଷଂ ମନ୍ଦରସଂନିଭମ୍। ସମୁତ୍ସୃଜତ ଵେଗେନ ମିଷତାଂ ସର୍ଵରକ୍ଷସାମ୍
ସେ ଗଛଟି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ଭଳି ଓ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ସମାନ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ, ତିବ୍ର ବେଗରେ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ।
ସ ଚିଚ୍ଛେଦ ଶିତୈର୍ବାଣୈଃ ସପ୍ତଭିଃ କାଯଭେଦନୈଃ। ଅଙ୍ଗଦୋ ଵିଵ୍ଯଥେଽଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ସ ପପାତ ମୁମୋହ ଚ
କୁମ୍ଭ ସେ ଗଛଟିକୁ ସାତଟି ଧାରାଳ ଓ ଶରୀର ଭେଦ କରୁଥିବା ତୀର ଦ୍ୱାରା କାଟିଦେଲେ। ଅଙ୍ଗଦ ବାରମ୍ବାର ଆହତ ହେଲେ ଏବଂ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି, ଅଚେତନ ହେଇଗଲେ।
ଅଙ୍ଗଦଂ ପତିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୀଦନ୍ତମିଵ ସାଗରେ। ଦୁରାସଦଂ ହରିଶ୍ରେଷ୍ଠା ରାଘଵାଯ ନ୍ଯଵେଦଯନ୍
ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ପଡ଼ିଥିବା, ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବୁଥିବା ପରି ଦେଖି, ଅପରାଜେୟ ବାନରମାନେ ଏହି ଘଟଣା ରାଘବଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ।
ରାମସ୍ତୁ ଵ୍ଯଥିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାଲିପୁତ୍ରଂ ମହାହଵେ। ଵ୍ଯାଦିଦେଶ ହରିଶ୍ରେଷ୍ଠାଞ୍ଜାମ୍ବଵତ୍ପ୍ରମୁଖାଂସ୍ତତଃ
ମହାସଂଗ୍ରାମରେ ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଆହତ ହେବାର କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଜାମ୍ବବାନ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନରମାନେ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ତେ ତୁ ଵାନରଶାର୍ଦୂଲାଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମସ୍ଯ ଶାସନମ୍। ଅଭିପେତୁଃ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧାଃ କୁମ୍ଭମୁଦ୍ଯତକାର୍ମୁକମ୍
ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ସେହି ବାଘ ସମାନ ବାନରମାନେ, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଧନୁ ଉଠାଇଥିବା କୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ।
ତତୋ ଦ୍ରୁମଶିଲାହସ୍ତାଃ କୋପସଂରକ୍ତଲୋଚନାଃ। ରିରକ୍ଷିଷନ୍ତୋଽଭ୍ଯପତନ୍ନଙ୍ଗଦଂ ଵାନରର୍ଷଭାଃ
ତାପରେ, ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଧରି, କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ସହିତ, ବାନରମାନେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଦୌଡ଼ିଲେ।
ଜାମ୍ବଵାଂଶ୍ଚ ସୁଷେଣଶ୍ଚ ଵେଗଦର୍ଶୀ ଚ ଵାନରଃ। କୁମ୍ଭକର୍ଣାତ୍ମଜଂ ଵୀରଂ କ୍ରୁଦ୍ଧାଃ ସମଭିଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ
ଜାମ୍ବବାନ୍, ସୁଷେଣ ଓ ବେଗଦର୍ଶୀ ନାମକ ତୀବ୍ର ବାନର, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁଅ ବୀର କୁମ୍ଭଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ।
ସମୀକ୍ଷ୍ଯାପତତସ୍ତାଂସ୍ତୁ ଵାନରେନ୍ଦ୍ରାନ୍ ମହାବଲାନ୍। ଆଵଵାର ଶରୌଘେଣ ନଗେନେଵ ଜଲାଶଯମ୍
ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରନେତାମାନେ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, କୁମ୍ଭ ତୀରର ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ସେମାନୋଁକୁ ଅଟକାଇଲେ, ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ ଜଳାଶୟକୁ ଅଟକାଏ।
ତସ୍ଯ ବାଣପଥଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନ ଶେକୁରପି ଵୀକ୍ଷିତୁମ୍। ଵାନରେନ୍ଦ୍ରା ମହାତ୍ମାନୋ ଵେଲାମିଵ ମହୋଦଧିଃ
ତାଙ୍କର ତୀରର ପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେ ମହାତ୍ମା ବାନରନେତାମାନେ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ମହାସାଗର ତାହାର କୂଳ ଛାଡ଼ିପାରେ ନାହିଁ।
ତାଂସ୍ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହରିଗଣାନ୍ ଶରଵୃଷ୍ଟିଭିରର୍ଦିତାନ୍। ଅଙ୍ଗଦଂ ପୃଷ୍ଠତଃ କୃତ୍ଵା ଭ୍ରାତୃଜଂ ପ୍ଲଵଗେଶ୍ଵରଃ
ସେହି ବାନରସେନା ତୀର ବର୍ଷାରେ ବିପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ବାନରମାନୋଁକ ମୁଖ୍ୟ ତାଙ୍କର ଭାଇଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ପଛେ ରଖିଲେ।